Słownik XVII wieku

Słowniki:
nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1613

Formy:

Znaczenia:

hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji[...] nie tylko sámá/ ále y cień iey [ruty] broni/ wszelákim bestyom iádowitym przystępu iáko y Iasień drzewo [...]. SyrZiel 542.

Warianty fonetyczne: JESION, JASION, *JESIEŃ II, *JASIEŃ

Słowniki:
SStp (jesion, jasień, jesień), SXVI (jesion, jasion, jesień), Kn (jesion), T (jesion), L (jesion; XVIII), SWil (jesion, jasion), SW (jesion, jasion, jesień, jasin, jasien, jesien, jasień, jason), SJP (jesion) notują

Formy: lp M. jesion // jasion; D. jesionu; jesiona; B. uż. nżyw. jesion // jasion; N. jesionem // jasionem // jesieniem // jasieniem; Ms. jesionie; ~ lm M. uż. nosob. jesiony // jasiony; D. jesionów // jasionów; C. jesionom; B. uż. nosob. jesiony; Ms. jesionach

Znaczenia:

1. »drzewo, rzadziej krzew o drobnych liściach przypominających pióropusze i nasionach ukrytych w osłonkach w kształcie skrzydełek, jesion; Fraxinus«: TO ziele [...] Liście ták ma do Iásienowego drzewá podobne/ że od niektorych Iesieńcem/ álbo Iesionką/ y máłym á niskim Iesieniem bywa miánowáne. SyrZiel 106. Drudzy suche Miarzowe źiele y z korzeniem/ drobno posiekawszy y przetłukszy/ zheblowanymi trzasczkámi/ z Lesczyny albo z Iesionu/ do Báryły Mosztu dobrego/ sypią/ y w poł roká gdy sie dobrze wytrybuie w onoż naczynie wypłokáne leią/ przysády precz odrzućiwszy. SyrZiel 120. Ieden drugiego wzáiem nápomina/ Aby robotę wskok odpráwowáli: Záraz się wálić głuchy lás poczyna/ Cedry/ Cyprysy/ Topole rąbáli. Ten buki twárde/ y ieśiony śćina/ Ten wielkie sośnie/ y iedliny wáli: Drudzy wysokie ćiosáli modrzewie/ Drudzy gáłęźie śćináli ná drzewie. TasKochGoff 76. Wyrwał i inszych kilka tak, jakoby krzaki Jakie beły albo kopr albo anyż jaki; Toż uczynił niezłomnem dębom i jesionom I bukom i topolom i świerkom i klonom. ArKochOrlCz II 229. Iéśion/ Fraxinus fe. [...]. Kn 246. O Szwedzkiey to [Suderman] rozumiał/ żeby z Vkráiny Zaporożcze sprowádźić ná pobrzeże Dźwiny: Gdźieby z Zmudzkich Ieśionow porobiwszy łodźie/ Mogli czego dokázáć/ y ná támtey wodźie. TwarSLeg 25. Wiosná bez końcá trwáłá/ [...]. Iuż mleká/ iuż y słodkie winá szły rzekámi/ Y bogáte dostátki żołtych miodow miáły Lásy/ ktore z źielonych Iáśionow kápáły. OvOtwWPrzem 9. Iuż mleká/ iuż y słodkie winá szły rzekámi/ Y bogáte dostátki żołtych miodow miáły Lásy/ ktore z źielonych Iáśionow kápáły. A Złoty naprzod wiek nástał. OvOtwWPrzem 9. Kiedy się przestawimy wyżej, któż nas wspomni? Będąli o nas wiedzieć mieszkańcy potomni, Jeśli tylko na lipach i twardych jesionach Będą patrzyć po naszych rzezanych imionach? ZimBSiel 98. Każde drzewo ma przymiot z grabowego klocu, Ani naczynia, ani mieć możesz owocu, Ale że prędko gnije ściana z niego słaba, Prędko się panna zstarze, prędko zdechnie baba. Ten obrał jasion; czemuż? Bo przed jego cieniem Ucieka wąż (dlaczegóż Bóg raju jasieniem Nie zasadził? PotFrasz1Kuk II 198. LXIX Nakształt pniow stoią bez zadney obrzędy, Sam pokład mieysca straszny z swey postaci, Mchem Bog porosły stoi ladakędy Zkąd tym się bardziey trwozą skrupulaci Ze choc go uczcic chcą; nie wiedzą kędy Nie jeden darmo kadzidło zapłaci W tym lesie, jak wiesc; jaskinie ryczały, Jesiony scięte, na swe pnie wstawały LucChrośPhar 82. Wyniosłe topole, Smolna sośnia, świerk, jodła, twardy kapriole Pląsał dąb, grab, buk, klon, wiąz, brzost i fladrowany Jawor i z agarykiem czerwiem nietykany Modrzew, nuż miętkie lipy i zwiesiste brzozy, Z ptaszą zobią jarzęby, płonne wierzby, łozy, Gorzkie osne, cierpkie czeremchy, orzechy W fruktach smaczne skakały kasztany z uciechy, Pobrzeżne tamaryszki, rokity i prosty Świdw, kalina, leszczyna, trzmiel i wszytkie chrosty, Jasion, iwa, z błot olsza i jawołka polna. Herd, dereń — wybrykował jak koza swawolna. KorczWiz 10. Item posadzić drzewo Iesiona, albo łozu, oboyga tego nie cierpi wąż. ChmielAteny III 459. O to widźićie pośrzod tey nowiny Suchego dębu leżące ruiny Tam tedy wszyscy rownym stańćie rzędem A potym do mnie szypkim spieszćie pędem Ia będę tutay pod Iaśionem stała Na waszą szypkość y moc uważała NobRudSzkoła 341. Jeśion. (fraxinus) Esche, Eschen-Baum. le frêne. ieśion mnieyszy. niedrige Esche. orne, m. T III 487. Dąb na przykład głęboko się gruntuie swoiemi korzeniami, Iesion zaś przeciwnie w pierwszey ie tylko powierszchowney rozpościera warstwie; iesion więc przyimie się łatwo na gruncie pomierną maiącym głębokość, chociażby nawet, korzenie iego opierać się miały o skałę; Dąb przeciwnie na podobnym gruncie uschnie, albo bynaymniey się nie przyimię. RieuleGosp 105. Przyimuiąc zaś za przyczynę tey zarazy extrawazacyą czyli wytryśnienienie lub występowanie (L’extravasation) z mieysca swego karmiących sokow, łacno każdy zrozumie, że rdza, rosa miodowa, rosa mączysta, y te wszystkie tłuste materye, ktore widzieć się daią na latoroślach trawistych, zawisły od gatunku soku w latoroślach zawartego, ktory na wierzch występuie przez ewaporacyą, y częścią się obraca w proszek bardzo subtelny, częścią zaś w kley czyli w tę gęstą materyą czerwoną, ktorą widuiemy na szaleiu, (Les seves demarais) czerwoniawą na latoroślach trawistych, zielonawą na drzewie śliwkowym, żołtawą na iesionie, biała na modrzewie, (Le melise). DuhBrzPDzieło 487. Aże cena droga tego lekartstwa, niepozowoliłaby go powszechnie używać, można toż zastąpić korą z młodego jesionu (Fraxinus excelsior linei.) ktorą Helwig w swoiey dyssertacyi [...] y Bergius bardzo zalecaią na mieysce quinquiny. KurFSangOpis 69. Dotąd uwáżaliśmy liście poiedyńczé tylko, toiest, gdy na iednym ogonku iedno liścié wisi; ale tráfiá się téż liścié takowé, którégo spólny ogonek rozdziélá się, i wielé poiedyńczych listków (foliola) na sobie niesie: takowé liścié zowie się mnogié (folium compositum) np. u iarzębiny, iesionu, róży. KlukCzenBot 64. Owóż brzeg i pień zmoczony!... Tu się Laura moia myła. Szczęsne Jodły i Jasiony; Widziały iak Laura miła. Na tym pniu Laura siedziała. MarewSiel C2. Gdy młode drzewa iakoto dębczaki, brzozki, wiązy lub iesiony zgrubieią na dwa cale, co pospolicie bywa w trzecim lub czwartym roku, bierze się nowy powroz i trze się nim pień, przez co ściera się wszystek mech bez zaszkodzenia korze lub drzewu. ThaerGosp 96.

2. hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicjiGrab/ grábiná. [...] Aceris speciem esse carpinum [...] potiùs Grab dicerem Acer albu[m], cum eodem [...] nam est alterum luteum. Quidam grab Ornu[m] vocant, sed v. Iéśion. Kn 206. Grab. Grabina. (carpinus) [...] *2) Esche, s. Jeśion. [...] * 2) le frêne, voiez Jeśion. T III 412.

3. hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicjiZ Rożnych źioł Sole robione bywáią, iáko to: z Piołynu, z Kárdybenedikty, z Támáryszki, z Ieśionu, z Podroźniku, z Centuryi, etc. w ten sposob. PromMed 241.

Słowniki:
notują

Formy: lp Ms. jesieni

Znaczenia:

»nazwa pory roku«: Olim neutrum erat autumnum. Kn . Wyrostek zapalił kopę konopi [...] iak to zwyczaynie wiesięni układaią o podal od chałup. PasPam 238.

Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ jesień blada: Już słońce codzień niżej wieczorem zapada, A jesień coraz [bliżej] przystępuje blada [...]. ZimSRoks 73.