Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: *JUL || JULIUS, *JUL || JULIUSZ

Słowniki:
SXVI (julijus, julijusz), Kn (juliusz), T III (juliusz), SWil (juljus), SW (juljus, julji [!]) notują
SStp, L, SJP nie notują

Formy: lp M. Julius // Juliusz; D. jula; julia; Juliusza // Juliusa; C. Julowi; Juliuszowi; N. Juliusem // juliuszem; Ms. Julu; juliuszu; juliusie; ~ lm M. uż. (n)osob. Juliusze; D. juliuszów; B. uż. osob. Juliusów; uż. nosob. Juliusze; N. juliuszami

Etymologia: <łac. Iulius, -ii>

Znaczenia:

1. nazwa osobowa »imię męskie«: [...] konni nászy y lekka piechotá/ ná pierwszym potkániu z nimi pospołu iáko sie mowiło/ od nieprzyiaćielá spárći y spędzeni/ do obozu też pospołu vćiekáiąc/ práwie w czoło Nerwiánom szli/ y znowu vćiekáć poczęli/ y pacholikowie żołnierzcy/ ktorzy od bramy ostátniey á nawiętszey/ y zwierzchu págorká/ nászych po zwyćięstwie G. Iuliuszá Cezárá Rzymiánie ná iednym skrzydle wygráli. CezWargFranc 49. Wiele zginęło Neriwan G. Iuliusá Cezárá Aduátykowie sie wroćili. CezWargFranc 54. W roku 1582. Herman Scámborg/ dostawszy przez oszukánie confirmátiey ná kośćioł Mindeński od Grzegorzá XIII. poiął zá żonę corkę Iuliuszá z Brunszwiku/ á w zamiánę posagu po niey/ dał Henrikowi Iuliuszowi synowi Kśiążęcemu támten kośćioł. BotŁęczRel IV 10. Poki wschodni Polykárpowie/ zá Oycy y Pásterze swe ználi y mieli Zachodne Awicety/ Athánázyuszowie Iuliusze/ Chryzostomowie/ Innocentiusze/ Cyrillowie/ Cęlestiny/ Theodoritowie/ Leony/ Máxymowie/ Márciny/ Studitowie/ Lwy/ Ignátiuszowie/ Adryany/ poty sie ze wszytkiego tego y chlubić y ćieszyć prawdźiwie mogli oni sámi/ y wszyscy co przy nich/ ze wszytkiego tego/ cokolwiek Cerkiew Páná Christusowá wewnątrz y zewnątrz śiebie ozdoby swey miáłá [...]. SmotApol 191. Iáko też zá Iuliuszá Augustá Imperium Rzymskie Monarchicum powstáło: tak też zá tegoż imienia Augustá takież Imperium vstało y w Tyránią posło: y inszych wiele náydźiez. SkupRusin Bv. Bractwa tego postanowienie, (ktore y teraz zachowuie się) było: aby pielgrźimi, ktorźy z nabożenstwa do Rźymu prźychodżą, do gospody prźymowani bywali: ktore to postanowienie, roku Jubileuszu, pod Juliusem trźecim, Naiwyzszym Biskupem, do skutku, zwielką pocżęło się prźywodżic chwałą. BacKonarzŻywot 22. Tak Bóg chce y Julius wzięty między Bogi Na cudzołożcow Edykt założywszy srogi Tak każe, pożytecznym y świętym wyrokiem Mieć towarzyszkę życia wraz z trzydziestym rokiem. HorMatSat 27.

2. nazwa osobowa »członek rzymskiego rodu Juliuszów«: [...] Zda mi się, że i Pansę z Latynem uczonem Widzę, przyjaciół sercem równych zjednoczonem. Kamilla, Bernę, Sangę, więc i Antoniego Flaminiusza z Julem, Sassa subtelnego. ArKochOrlCz III 367. Dla tegoż Pismo ś. mężnych Iozuego/ Gedeoná/ Abnerá/ Ioábá/ Dawidá/ Iudę Máchábeyskiego/ y wielu inszych wysławia woiownikow. Rzymiánie záś Brutusow/ Kámillow/ Scipionow/ Pompeiusow/ Metellow/ Iuliusow/ y kożde narody swoich wielce zálecáią. RochKaz C2v. Iuż też byłá wsze Bogi zbodłá/ y Iunonę AEneászowá cnota gniew ćisnąć ná stronę: Gdy po zágrontowánym krolestwie Iulowi/ Godźiło się do Niebá Wenery Synowi/ Y Bogi wszytkie sobie Wenus połápáłá/ Y z oycem zá szyię go iąwszy rokowáłá: [...]. OvŻebrMet 365<355>. Tám ten pierwey muśiał bydź bogiem vczyniony. Co máć AEneászowá złotá zrozumiawszy/ Y śmierći Biskupowie zrządzoney doyźrzawszy/ Broni k temu z przyśięgłych poruszenia; zbladłá/ Y Bogom wszystkim/ kędy ktorego nápádłá/ Pátrz/ mowiłá/ iáko twárdo ná mię się buntuią? Iák ná iednego głowę zdradźiecko foldruią? Ktory mi po Dárdanskim Iulu sam zostáwał. OvŻebrMet 398<389>. Nie mogą ztobą w párágony wchodźić Respektem sławy Rzymscy Iuliusze Ani co się im wielkimi vrodźić. ChrośTrąba B. A kiedybym się o mátce spytáłá, Co Iulá ná świát pięknego wydáłá; Pewniebym tego podobno doćiekłá, Ze z twoiey ręki żyćia nie przewlekłá. OvChrośRoz 90.

3. »siódmy miesiąc roku, lipiec«: Zrozumielismy potym z listow w Iuliuśie roku 1590 dánych/ iz ieden Pan możny z kráiow pułnocnych Iápońskich/ opponował się był z wielkim woykiem/ y z słusznym práwem ku woynie/ postępkom Fássiby. BotŁęczRel IV 192. Uważyć tedy, jakim to jest świat podległy odmianom: jako się ta zaczęła kampania, a jako się kończy; jaka była w juliuszu i auguście cesarska fortuna, a jaka w septembrze i oktobrze. SobJListy 574. Roku 1669 Iulia 29 Dnia [...]. KunReg 19.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ miesiąc jul: Ci co náwiguią tym tu tráktem/ odstępuią od Caput Bonae spei, boiąc się nawáłnośći y niepogod/ ktore z śiebie wypuscza srogie. Fráncisscus Almeidá oddalił się był ná 165. mil wielkich/ y stáwił się in 40. gradu: Petrus de Agnaia in 45. Vasco Carualio in 47. kędy vmárło 8. osob od źimná w mieśiącu Iuliuszu. BotŁęczRel I 238. Tráctatu wtorego Anielskie śpiewánie. Cudá y Paraeneses. II. W Prędkim czáśie/ to iest Roku Bożego/ 1633. Mieśiącá Iulá/ dniá wtorego/ w dźień Wtorkowy/ godźiny trzynastey wypełniło się to/ co Duchem Swiętym przepowiedźiał był świętobliwie zmárły Przeoświęcony Ociec IOB BORECKI METROPOLITA [...]. KalCuda 197. Gdy iednák Máchomećie powiádasz/ iż w pieklie śie żyd znayduie/ prawdę to mowisz/ bo ktorzy ludzie bez wiary prawdziwey/ bez vczynkow pobożnych/ bez pokuty pomárli w grzechách śmiertelnych nie wyspowiadáwszyśie ich y nie żałuiąc zánich/ tákich ludźiey duszę z ćiáła wyszedszy do piekła idą/ ták naucza Tryfologion Mieśiąca Iula 24. dnia na wielkiey wieczerni na hosodi wozwach stychira Ton osmy wychwaláiąć świętych Menczenikow Xiążąt ruskich Borysa y Hleba/ y ganiąc bratoboyce ich Swiatopołka/ y mowiąc: ci koronę przyięli/ á on bez pamiątki zginął/ ále tych wychwaláią/ á on w gehennie śie męczy/ ták naucza ten że Trifołogion Mieśiąca Iula 16. GalAlk 77.

4. »jednostka monetarna«: Iuliusz włoski/ Poczworny grosz [...]. Kn 254. Iest ieszcze w kráiu Włoskim ku Rzymowi/ w Papieskim Páństwie Monetá insza/ gdźie naywięcey biorą ze Srebrá Monetę bitą/ názwiskiem Iuliusze/ ná ktorych wybity/ y wyráżony stoi Kápelusz Papieski/ nad dwiemá kluczmi ná krzyż złożonemi. DelicWłos 303. To iest czyni Szkut ieden srebrny y poł siodma Juliusza: álbo nászych 11. tynfow. Więc troiáki Szkut bierze w Rzymie. Pierwszy kiedy in aequivalenti drobnieyszą monetą się płáci, náprzykład Testonámi, álbo Juliuszami, tedy nie czyni więcey nad 10. Juliuszow. Drugi Szkut srebrny in Specie, ktory iest droższy poł Juliuszem. Trzeci Szkut w złocie, iáko się rzekło. Czerwone złote nieiednako w Rzymie idą. Czasem po 18. Juliuszow, to iest nászych tynfow 12. BystrzInfRóżn Aa. Juliusz, moneta włoska, prawie złoty Polski. Julier, eine Italienische Müntze, die ohnegefähr 5. Silber-Groschen gilt. un Jules, monoïe d'Italie qui vaut environ huit fous de France. T III 509.

Słowniki:
nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1621-1643

Formy:

Znaczenia:

1. »jednostka monetarna«: Iuliusz włoski/ Poczworny grosz [...]. Kn 254.

2. »siódmy miesiąc roku, lipiec«: Uważyć tedy, jakim to jest świat podległy odmianom: jako się ta zaczęła kampania, a jako się kończy; jaka była w juliuszu i auguście cesarska fortuna, a jaka w septembrze i oktobrze. SobJListy 574.