Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »ulegać fermentacji, zakwaszać się; psuć się, gnić«: Potym nie odkrywáiąc przez cáły Mieśiąc dáć gnić y kisnąć. SyrZiel 175. Kisam/ kisnę, Fermentesco, is. n. [...]. Kn 276. Czemu młode piwo albo wino kisnie? Bo wiele iest cząśtek gorących ktore drugie zagrzewáiąc obracaią w powietrze, ktore piane czynią y znią wychodzą. TylkRoz 233. Kisnę jak ciasto w dzieży I więdnę jako kwiat, abo porzucony Wiecheć, tak ja od ciebie wzgardzony. ZbierDrużWir I 132. Albo weźmi Wiśni czarnych, wley lagru winnego y piwá, potłukszy wprzod wiśnie z kostkámi, zasol, niech kisnie w ćieple tydźień, przepal, táka wodká názywa się Spiritus Cerasorum. PromMed 197. Gnoy żeby się wyprawił, w domu potrzeba mieć gnoiowisko iedne całoroczne, alias doł, do ktorego gnuy zrzucać, y wodą bagnistą go nalać, albo deszczowe wody, aby do niego spływały sporądzić, á tak kisnąc, sprawi się; [...]. ChmielAteny III 415. Kisam, v. m. F. kisnę. 1) gähren. [...] 1) fermenter, se fermenter, bruire, bouillir, travailler. [...]. T III 554-555. Salitra Europeyska po większéy części, usadza się, po rozmaitych przemianach naturalnie zachodzących z materyami, w stayniach, piwnicach, kurnikach, i w tym podobnych miéyscach, gdzie przemiészkiwa wiele zwiérza, albo téż gdzie kisną, i gniią materye roślne; [...]. JakubJNauka 47. Te ratunki tak dobrze zdrowie iego naprawiły, iż chciał się wrócić do swoiey piekarskiey pracy; lecz radziłem mu aby się innego iakiego chwycił rzemiosła, boiąc się aby zaduchy wychodzące z mąki, gdy kiśnie, nie uformowały w żołądku i piersiach ieszcze słabych iakiey kleiowatości, którey skutki mogły by bydź niebeśpieczne. TisOnan 115. Pokarmy flegmatykom służące, nie są podług tych prawideł, ani mączne, osobliwie te które nic nie kisły, ani jarzynne, zwłaszcza strączaste i łupinowé. KurFSzymańSPrzep 229.

2. »powodować fermentację czegoś«: Kisam, v. m. F. kisnę. [...] 2) etwas gährend machen. [...] 2) fermenter qu. ch. T III 554-555.

3.przen. »puchnąć, zwiększać objętość; psuć się od środka«: A ten kwás wpuścił w náturę ludzką on nachytrszy y naiádowitszy Wąż Piekielny/ gdy przywiodł od przestępstwá przykazánia Bożego pierwsze rodźice násze/ z ktorych ten kwás rośćiekł sie po wszystkich Synách y Corkách ich/ ták iż gdyby mu powoli miáło sie dáć/ nic pewnieyszego żeby ták kisnął y tákoby sie wzdymał/ żeby sie muśiał przez wierzch lać y sámę dźiżę rozsádźić/ iáko to dobrze znáć po ludźiách wszetecznych/ y w rospuście ćielesney żyiących/ ktorzy sprośnymi y smrodliwemi chorobámi záráżeni/ márnie zdycháć muszą/ álbo z wielką ćiężkośćią do porátowánia zdrowia przychodzą. ZawieszPrzysmaki 92. Więc mniemasz że y tobie zfolguią/ ktory tákimże Kwásem álbo ieszcze więtszym kiśniesz? ZawieszPrzysmaki 93. [...] Prorok Boży mowi: WSZYSTKIE stoły ich pełne są wymiotow/ ták iż nie mász ná nich mieyscá prożne[g]o/ A więc do tego nie ma kisnąć pożądliwość ćiáłá. ZawieszPrzysmaki 95. Abowiem zá pychą wszystkie grzechy wchodzą do sercá ludzkiego/ ták iż gdy ią kto przypuśći do sercá swoiego/ y przyimie ten przeklęty Kwás Szátáná pysznego/ iuż ten muśi kisnąć y wzdymáć sie we wszelákich żłośćiách. ZawieszPrzysmaki 99.

KISŁY
im. przym. prze.

Formy: lp lp M. m kisły; n kisłe; ~ lm lm B. nmos kisłe

Znaczenia:

»skwaśniały, sfermentowany«: Zyiąc pod kuczkámi/ odmieniáią mieyscá wedle paszey: są fárby żołtáwey/ osoby siádłey: pokarm ich są podpłomyki pieczone pod żarem/ zapráwy mleko świeże ábo kisłe: roskoszy ich oliwá. BotŁęczRel I 198. Wiesz, jaki mają smak Piszczanne Brody I że nie Sine, jak je zową, Wody Ani Mołoczne płyną mlekiem rzéki; Piłeś Ingulce i czarne Taszłyki, Piłeś i kisłe, co dodaje siły, Pijane mleko tatarskiej kobyły. MorszAUtwKuk 56. Na stronę frasunki, Eustachy kochany, Kiedy mamy kisłe trunki I wystałe dzbany! MorszAUtwKuk 97. Ná cieple Słońca, na wietrze, záwisły, Wszelkie żywności Stworzeniom potrzebne, Jnáczey tákby, iák kwas w dzieży kisły, Wiekiem przykryte dwie cnoty chwálebne, Jedna oziębłość promieńmi rozgrzeie, Druga wilgoci, osuszy, owieie. DrużZbiór 362.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]