1. »patyk, kij, drewniana pałka lub metalowy pręt«: PANie Kuchárzu/ day cżeladźi káżdemu swoję sztukę/ á niechay odłożą w imię Páńskie. Nuże Dźiatki do pácyn/ do lask. VolcDial 141v. I wszystko wbijesz dobrze laską długą i w rurę szeroką A włóż race, puki, kule i co chcesz, a zapalisz w gębie rury A i z drugiego końca D, aby dwiema stronami wyszedł ogień. AquaPrax 410. 4 Choćbym też chodźił w dolinie ćienia śmierći/ nie będę śię bał złego: ábowiemeś ty ze mną: laská twojá/ y kij twoj/ te mię ćieszą. BG Ps 23, 4. Laská/ laséczká/ pręt/ pálcat/ pálicá/ pátog Verber, [...]. Verberum in tergo vestigia, [...]. Ictu
verberis increpuit equos. [...] Virga facilis,
Ouid. Rasae hastilia virgae, Virgil ἡ ῥάβδος. Virgula
stantem circumscripsit, Cicer. τὸ ῥαβδίον, Lasczká. ἡ ῥα-
πὶς, ίδος. Rudis, is. fe. Cato. Rude misceto ter in
die. ἡ σπάϑη. Rudis gladiatorum, Cicer. Horat. Bacil-
lum lictoris. Bacillum aliud inflexum et incuruatum
de industria; aliud ita natum. Cicer. [τὸ ξυλοκοντάριον,
Nicetae. τὸ ξυλοκόντιον, Anonym. Bacillus ad impellendos
equos, Meurs. Vitis Centurionis, Iuuenali.
Laská céklárska/ márszałkowska/ pálcat. Commentaculum,Festo, est virga qua Flamines homines à se amouebant.
Commotaculum scribit Scalig. rectè, et interpretatur
virgam quam viatores magistratuum frequenter commo-
tando, turbam summouent, vt et Iuuenal. loquitur. Com-
mota mulio virga innuit. Virga lictoria, Floro diuer-
sa à fascibus, Alexand. Neapol. Culticula, Fusticulus in sa-
cris, Festo, Gotfred. ἡ τοῦ προπομποῦ. Fasces, Cicer. Liu. ba-
cilli aliquot teretes ex vlmo aut betulla loro fascis instar
colligati, quos lictores Consuli aut Imperatori turbam sub-
mouentes praeferebant, Lipsius. ῥάβδος.
Laská do podpierania śię/ Baculus vel baculum agreste.
et baculo membra leuare, Ouid. τὸ βάκτρον, τὸ σκηπάνιον.
vide Kostur.
Laská ábo pálcat woytow Rzymskich/ Vindicta, Cicer.
Pers. Horat. Virga qua Praetor olim caput serui tangens,
eum libertate donabat, vt nunc Poenitentiarij Pontificum
faciunt. [...] Festuca, Plaut. Persi. Hinc Festucarius, Gelli. qui festuca fit,
vel ad eam pertinet.
Laská miernicza/ vide Mierniczy pręt.
Laská pástusza/ vide Pástusza laská.
Laská posélska/ Caduceum, Cicer. Liu. Caduceus, Varro.
Noni. apud veteres Romanos et Graecos, τὸ κηρύκειον, et κη-
ρύκιον. vide Poséł 2. Supplicia, sunt sceptra quae ca-
duceatores portant ex verbenis, Fest. Scalig. Item Ramus
olae velatus vitta lanea, ferebatur in manibus legatorum
pacem petentium, apud Plaut. Virgil. Liu. Cerycium, Rhod.
Laská ptásznicza/ Ames, itis. m. Horat. Palad. perticam
aucupalem interpretatur Festus. τὸ ἰξευτήριον, ἡ ἀάμινς,
θος. ἡ στάλιξ, ἰξευτικὸς κάλαμος, Scalig. Kn 18-19. na phly[!] Secreta Sadlem iezowym zatrzec kilka lassek y rostawic po gmachu GrodzMisc 159b. Pamiętam, tu były piaski, Natenczas namniejszej laski Nie znalazłby żaden człowiek, W starodawny kiedyś nasz wiek. A teraz wielkie budynki, Onych kominów murynki, Stajnie, studnia i ogrody, Przed wroty zginęły brody. JarzGośc 97. Albo też jako ptasznik, gdy swój kunszt wyprawia, wprzód się liściem okryje, niż sidła zastawia, i kryjąc laski w trawę do sieci przypięte, na czystej ziemi sypie ziarna na ponętę, potym waby okrywa jak w języczki majem i ptaszki uwiązane sadza pod swym gajem; a tam zwabnym swym głosem ten kompana zwodzi, ów zaś sztucznie z bukszpanu na swój obłów godzi. HugLacPrag 53. Ná winnice gnoy zwieść, do tego laski do podpieránia winá, niech będą gotowe y vstrugáne. HaurEk 98. Tedy do obudwoch lasek BR, br álbo do końcow B, b, żorawkow BD, bd, przyday tyle ćiężaru, żeby obiedwie lasce, swoim własnym ćiężarem, w rurach tonęły. SolArch 150. 38. Czemu láska prostá gdy ią do połowy w wodę włoży zda się krzywą?
Promienie láski poki iest ná powietrzu prosto do oká idą y láskę prosto w oku máluią: á od drugiey połowy ktora iest w wodzie promięnie się o wodę iáko o rzecz gestą łámią, y złámáney łáski obraz w oku wyráżaią. TylkRoz 202. Naprzod że iey mieszkańcy/ záwsze máią słońce nád wierzchem głowy/ álbo blisko wierzchu: ták dálece; że pod czás południá żadnego nie bywa od człowieká/ álbo laski w źiemię wetknioney/ ćienia; [...]. KubGeog A4. Do tego Klasztoru przyszedł drugi Nowicyusz, ktorego posłuszeństwá probuiąc Opát, włożył kiy suchy w źiemię, ktory dotąd kazał Nowicyuszowi polewáć, áżeby się przyiął, y zákwitł, co z wielką chęćią przyiął, nosząc wodę ná káżdy dźień z Xlitu, ktory był odwie mili, od Klasztoru, polewał onę laskę przez całe trzy látá, dopiero chcąc Pan Bog wybáwić sługę swego wiernego z oney prace, y pokazáć zacność posłuszeństwá S., kazał żeby się ono drzewo przyięło, y rozkwitło. GrodzicZwier 119. Laska z rurki żelaznej.
Lasek regimentarskich, krótkich, dwie, jedna hebanowa, w srebro oprawna po końcach, druga szylkrotowa. RuchSkarbGęb 167. Iezli by zaś komu złość chciałeś zrobić, czego się niegodzi, abardziey iezli byś widział, że ci kto w stawie, w sadzawce, szkodę robi, wędą wyławiaiąc ryby, wędzidło, toiest laskę, albo rękoieść u wędy podobno y samą wędę obsyp solą, żadney niezłowi rybki, á tak choć do stawu poydzie z wędą, ryby niebędą. ChmielAteny III 468. Laska. 1) Stock, Stab, Rohr. [...] 6) Stab, so beym Todes-Urtheil gebrochen wird. [...] 1)
bâton, canne. [...] 6)
baguette qu'on brise en prononçant
la sentence de mort. [...] § 1) łaską śię podpierać. [...] 6)
iuż dekret złoczyńce czytaią, iuż laskę żyćia iego łamią. [...]
laska ptasznica. Vogelsteller-Stange. perche où est ataché le filet d’un oiseleur. T III 715-716. 5to. To Woiewodztwo cale prawie do Moskwy należy, ustąpione przez Traktat Grzymultowski, imię iednak Woiewodztwa zachowuie. Ma za Herb Laskę złotą na Chorągwi czerwoney w szarym Polu. SzybAtlas 204. Czas ostry, długie wieczory, daią przyczynę ogrodnikowi w swoim laboratorium siedzieć, y reparować naczynia wszystkie ogrodnicze, numera robić, laski strugać do podpory krzewów, kwiatków, y drzewek, kosze pleść, na suszenie ziół y konserwacyę nasion, te porządnie ułożyć spisać, oddzielić dobre od nagniłych lub mizernych ziarek; [...]. JabłAnnaPorządek 86. Jakóż w saméy rzeczy korek tén nie skądinąd miáł moc pociąganiá i odpychaniá, iak tylko przez kommunikacyą z walcém, z którégo wydobytá była Elektryczność; upewnił się ieszcze o tém przez inny sposob: przytwiérdziwszy bowiém na końcu kawałka laski iodłowéy na cztéry cale długiéy kulkę z kości słoniowéy więcéy na cál dyamétru maiącą, drugi koniec téy laski wsadził w korek wzwyż wspomniony: potarłszy potém walec, zobáczył z ukkonténtowaniém, iż ta kulka przyciągała i odpychała piórka z większą daleko siłą niż sám korek. Powtárzáł to doświádczénié z daleko dłuższémi laskami, i nakoniec z jedną, któréy długości było 80 calów, a zawsze znalázł ténże sám skutek. SchnElektr 7.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ laska pasterska: Alić tudźież vkazał sie ś. Benedykt/ y laską Pasterską vderzył go. ZwierPrzykład 165. 31. Ale ktoby chćiał odkupić co z dźieśięćiu swojich/ piątą cżęść ceny przyda do nich: 32. Tákże wszystkie dźieśięćiny/ z rogátego bydłá y z drobnego bydłá/ wszystkiego co przechodźi pod laską pasterską, káżde dźieśiąte/ będźie poświęcone Pánu. BG Kpł 27, 31-32. Dla tego znák Krzyżá S. dobrze się przyrownywa owey lasce Pásterskiey Dawidowey, wraz z pięćią kámykámi, ktoremi Dawid uzbroiony Goliatá poráźił: iák niektorzy Rábinowie piszą: że Imię Boskie Iehova ná nich nápisane było. NewOzd 25. Pasterski. [...]
laska pasterska albo pastusza. Schäfer-
Stock. houlette; bâton pastoral. T III 1335.
▲ laska pastusza (sz. zm.): Pástuszá láská/ Pedum Enni. [...] Pastorale baculum.
[...]. Kn 672. Laska [...] laska pastusza. Schäfer-Stock. houlette
de berger. T III 715-716. Wiekiera
maczuga, pałka; laska pastusza. DudzZbiór 68.
▲ laska pielgrzymska: Ten był koniec wypráwy Piotrowey, ktory po ták pięknych rzeczách, przez pokazánie Krzyżá, iáko Pustelnik, Kápłan, y Káznodźieiá, w podnieśieniu Woyny Swiętey uczynionych: ták ią nieszczęśliwie skończył, gdy ią sam prowádźić záczął, biorąc w ręce miecz, miásto laski pielgrzymskiey, y stawiáiąc ná czele Woyská swego, w szyszaku ná śiwych włosach przyodźianych kápturem; ktory dość niepięknie z rynsztunkiem y powagą Hetmáńską zgadzał się. MaimUstHist 24. Tu Nieśwież Miasto rezydencyalne [...]. Tu u OO. Iezuitow Xiąże Mikołay Krzyztof cognomento Sierotka Marszałek Litewski Peregrynant Ierozolimski, pochowany w Pielgrzymskim stroiu, cały leży, a nad grobem Laska Pielgrzymska y kapelusz. ChmielAteny IV 361.
▲ laska podróżna: Przetoż kazano tám dwiemá Portogálczykom (ktorzy się naprzod wyspowiádali y com[m]unikowáli) áby otworzyli ono mieysce: náleźli tám nieiákie kośći bieluchne/ zmieszáne z wapnem y z piaskiem sztukę włoczniey/ y laskę podrożną/ y beczułkę źiemie; [...]. BotŁęczRel IV 169. Przychodzi dziad drugi, trzeci: Nuż to i to za swe dzieci Rozdawać tak, że się mało Kury i chleba zostało. Więc po łbach ostatkiem sobie — Jak mówięm — to mnie, to tobie. Że zaś i laski podróżne W trawie nie leżały prozne, Potłukszy je o się drobno, Poszło z nich kożde osobno. KorczFrasz 14.
● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
●
Diécinne[!] obyczáié/ zábáwy. W piasku gmeráć. Ná lásce iéździć/ etc. KnAd 224.
●
Nié dbam o łáskę, kiédy mam laskę. KnAd 573.
◼ Przenośnie:
◼ Nic to, choć zęby lecą, ręce drżą, na głowie I brodzie włos, jako list mrozem zdjęty, płowie, Nogi dygocą, nie znać przed karbami skóry, Garb na karku; miałem dwa na starość kostury, Aż śmierć, od piorunowych okrutniejsza klinów, Wydziera z garści laski: córkę i dwu synów. PotMorKuk III 220.
a) »przedmiot służący do bicia, uderzania«: Iesli też to z vporu á z krnąbrnośći iákiey czyni/ nie chcąc być powoli/ ná náćiągiwánie káweczonem y ná pálcat nic nie dbáiąc/ ábo też choćia y dbáiąc/ ále czás vpátrzywszy z miáry wyskákuie: tedy trzebá żeby pieszy ktory z tey strony ku ktorey wyćieka/ z dużym pálcatem ábo y z laską długą onemu záchodźił/ vkázuiąc y pogrożywáiąc. DorHip I Hiv. Balwierze niepośledni, trafią banki stawiać, Krwie upuścić, ząb wybić, aperturę sprawiać. Co wszytko darmo sprawią, a za nic nie ważą Pracej, gdy komu z laski boki kijem mażą. ZimBLisBad 213. Gdy sie kto ná kogo záiuszy/ tráfia się że pod czás miásto kámienia/ álbo laski/ porwie sie do cżego innego/ y náń rzući/ ábo go vderzy cżym może. SzemGrat 51. Interim kawaler przestraszony z konia zsiada, a koń jako znowu do białychgłów nakoło katafalku, tandem w wielkim huku uchwycony, buzdyganami, kijami, laskami w łeb zbity, i ledwo już za głosem J. P. Chorążego Koronnego niezabity, z kościoła wyprowadzony. DiarPodKoniec 294. Iak iuz wyganiono zyzby to ia Marszałkowi tylkom się pokłonił, adrudzy nałbie utykaiączo [za]drzwi wychodzili, komu się czasem y pokarku laską dostało. PasPam 201v. Z boków zaś samego konia biegło w świecących materiach barzo pięknie przybranych, w maszkarach ze dwudziestu ludzi, drudzy z halabardami, drudzy zaś z laskami za nim. BillTDiar 200. Zkądby tákie kończáste y rogáte trzewiki poszły/ pisze o tym jeden Teolog mowiąc: Ze podźiśdźień szpiczáste rogáte y ná przodku kończáte ludźie buczni trzewiki noszą: poszło to od jednego Błazná dworskiego/ ktoremu Xiążę y inni Dworzánie chcąc drugich śmiechu nábáwić/ gdy z nim rozmawiáli/ nogą ná pálce nástępowáli/ tákże Błazen drugdy záwrzasknął/ y od bolu zákrzyknął; y owszem wszeláką złość onemu Błaznowi wyrządzájąc laską okowáną w pálce go kłoli. GdacPrzyd 30. Potym rzekł: doznam ia/ ieśli to Bog/ i ieśli tą laską moią uderzony się nie obáli/ [...]. KwiatDzieje 74. 1 laska trzcinna, zelazem u dołu okowana, a szłoniową kością u guri, nusz w ny iest. SzumInw 59. Janczarowie bez broni, laski tylko mają W rękach, które na piersiach złożone trzymają. GośPosBar II 458.
b) »przedmiot używany do podpierania się«: [...] Tyrenczyki maczasz: Dwuiárzmych Ostrowidzow stroyne karki skraczasz: Zá tobą wtrop gwałt Báchin/ y Sátyrow srogi/ Y mdłe stárzec nápiły laską twierdząc nogi/ Ani krzepko ná słábym śiedzący ośiełku. OvŻebrMet 79. Jeszcze Osman z pierwszego nie ochłódł ferworu, Kiedy Mustafa, wezyr i marszałek dworu, Stanie przed nim poważnie laską wsparty srebrną, A czując, że z nim wszyscy w onę tonią webrną, Chce mu jego porywczość jako wybić z głowy, Aleć na rozjątrzone trafił z tym narowy. PotWoj1924 45. Tak tedy czynili niebozęta Strugali tyczki pstro a biało farbowali iak owo laski dziadowe robią. PasPam 99v. Staruszek idzie przez podworze z laską do iakiegos Gospodarstwa. PasPam 246. Stanął na noc w starego domu ziemianina, I kiedy się sam w izbie grzeje u komina, Dworzanie każdy na wczas poszedł do gospody, Aż gospodarz o lasce wnidzie siwobrody; Mile gościa w progach swych tak zacnego wita. PotFrasz3Kuk II 567. W ostatku, kościół blisko, dojdę i o lasce. Daj pokój, Maćku, klaczom, daj, Bartku, kolasce; Na cóż psować półszorek? PotMorKuk III 67. Człek jest tym, kto go dobrze uważy, zwierzęciem, Bo na rękach i nogach czołga się dziecięciem, Aż w nim chrzęstki skościeją, wiek męski przyścignie, Chodzi o samych nogach i od ziemie dźwignie; Skoro go starość skrzywi, zaś do ziemie leci, Trzeba mu laski w rękę, trzeba nogi trzeciej. PotPoczKuk III 424. Zámały czás obiedwie zeszły: JULIA laską się podpierałá ná prawą stronę: ná lewą záś Lucylla ią wspieraiąc chodu iey pomagałá, ták, iáko chorey należało osobie: niezmiernie ná ten czás blada byłá, á z oczy okrutna iey patrzyłá melancholia. AulRaczHip 64. [...] całe Miasto było uwiadomione o tych towarach. Ich dom iest napełniony tysiąc rzeczami ciekawemi, rozkosznemi do widzenia, i do rozdania, iako to małpy, Pawianow, czyli Satyrow, ktorych żywić umieią, gołębie Sycylyiskie, kości co każą wyrabiać z gnatow kozich, flaszki na wonności, laski kręcone co robią wsparcie, kobierce Perskie z osobami; maią nawet w domu grę, piłki, piaskiem usypane, i mieysce zdatne do igrzyska passowania się. TeofPodosChar 15.
c) »oznaka sprawowania władzy lub urzędu, a jednocześnie symbol godności«: "Temu ciężka śmierć, który przy pogrzebie Znajomy wszytkim, a sam nie znał siebie.” Tak mówił Tyrsis, jakby stoik nowy, Ale ledwie że dokończył tej mowy, Powaby dworskie wróciły mu chęci Do sejmów, laski, chorągwi, pieczęci. MorszAUtwKuk 41. A nie tákże się stáło, ieno ná mię decret stánął, áż co w Lubomirskim było incompatibile, to compatibile w Sobieskim, Laská, y Bułáwá. LubJMan 76. Oddáię i vniżonność moię tobie Iáśnie Wielmożny Mośći Pánie Márgrábio Kásztelánie Bełski, Márszałku. Laski tobie, ále więcey lasce winszuie ćiebie: piástuie tę laskę, ręká w-przodkách i długo, Koronna laskę zátrzymuiąca: piástuie tę laskę, ręká Pástorałámi Biskupiemi w-Dźiádách żábáwiona: piástuie tę laskę, [...]. MłodzKaz 8. Stąd kwiatki, którymi swe imię dotąd szczycą, Pokinąwszy, lilije, żelaza się chwycą, Gdy koń z orłem, korona z mitrą, Litwa z Lechy, Wieczną ligą świętego krzyża biorą cechy; Stąd krzesła, stąd buławy, laski i pieczęci Od waszego żaden czas rodu nie odnęci. PotFrasz1Kuk II 187. Anno 1698. Strawiłem ten rok in publica negociatione, jako to: na sejmie Pacificationis niedoszłym, na którym jeszcze nie zdałem laski, bo non accesserunt do denominacyi marszałka. ZawiszaPam 25. Widziałbym był na tych tak dostojnych tronach owe cudownej władzy Mojżesza zwierzchności, którym P. Bóg i dla których ludowi ich ustawiczną bywał przytomnym asystencyją, [...]. Których same nawet berła, laski i insze przełożenia znaki cudownymi uprzywilejował cnotami i mocami tak dalece, że skinienia ich, jakoby samych ordynansów i rozkazów, nie tylko ludzie, ale same nieba, twarde opoki, bezdenne morza i insze elementa słuchały i w cudownym obserwowały posłuszeństwie. MałpaCzłow 165-166. Mikołaj: I to znowu po dyjable. Raczej by nie służyć i tej tam mizernej polewki odżałować aniżeli jej tak długo czekać, a co największa, swoje i panów sumnienie zawodzić. Rum po kościele, podobno król wchodzi.
Stanisław: Tak jest, laski marszałków widzieć się dają we drzwiach. Mikołaj: Jest co widzieć, panie bracie, tak ozdobną panów, dam i kawaleryi frekwencyją. MałpaCzłow 244. Laska. [...] 2) Marschall-Stab in der Land-Bothen-Stube.
[...] 4) Stab eines vornehmen oder andren Bedienten. [...] 2) bâton de Maréchal de la Diéte générale. [...] 4)
bâton, verge que quelques hauts et
bas Oficiers portent à la main. [...] § [...] 2) Marszałkowska mu oddana laska. [...] 4) laska Marszałkowska, Regimentarska, gieneralska, woytow starorzymskich; laska ceklarska [...]. T III 715-716. Z Wilna d. 17 Pazdziernika
Trybunał Głowny Litewski pod Laską Jmci Pana Woiewody Mińskiego, osądziwszy w przeciągu 22 Niedziel wielką liczbę spraw z powszechną zaletą i zupełną w szafowaniu sprawiedliwości S. dla Stron satisfakcyą: dnia 10. Pazdziernika w przytomności zgromadzonego do Sądowey Izby Państwa zalimitowany iest wybornemi Mowami, naprzód przez samego Jmci Pana Marszałka, potem przez Jmci Pana Hawryłkiewicza Skarbnika i Deputata Lidzkiego Pisarza [...]. GazWil 1767 42 1 nlb. W zgromadzeniach ludu siadali na krzesłach z słoniowey kości toczących się Curulis, trzymaiąc w ręku z teyże materyi laskę. PiramFurgDyk 92. Ledwo tę konwersacyą skończyliśmy, JW. Prezyduiący czuiąc się, że iuż postawił nogę na tym pagorku, ktory nazywano zamkiem czyli dworem Krolewskim, Laskę podiął, przywitał obecnych, ogłosił kandydatow, trzy razy spytał się czy zgoda, trzy razy usłyszał vivat, [...]. KossakObyw 67.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ laska marszałkowska (sz. zm.) »oznaka urzędu marszałka wielkiego koronnego lub litewskiego«: Naydźiesz w domu I. O. Rádźiwiłow. [...] Purpury y Kápelusze Kárdynalskie/ świetne Infuły Biskupie ważne bułáwy Hetmáńskie/ wspániáłe stołki Senatorskie/ ozdobne laski Márszáłkowskie. LwowecKaz Cv. Laski marszałkowskie 2, w puzderkach. InwRuchGęb 126. §. 10. Gniazdowski przypadłszy za Flemingiem do Piotrkowa, trybunałowi milczeć kazał; Rybiński marszałek ledwie uciekł, który (ut ferebatur), gdyby się było powiodło Sasom w Polsce według ich intencyi, chciał trybunał znieść, oddawszy w ręce królowi laskę marszałkowską. OtwFDziejeCzech 262. W iedney cenie łakome mają fata [...] Marszałkowskie laskie y Pasterskie kyie. MikSil 227-227v. Ma także swego Marszałka zawsze Senatora, który Marszałkowską Laskę przed nim wraz przy Krucyferze nieśie, i na koniu wieźie przed publicznie jadącym na audyencyą do Króla, i dopiero przed Królem ją spuszcza, którą w niebytnośći Marszałków, i przed Krolem nieść może i podczas Seymu. ŁubHist 167.
▲ laska trybunalska »oznaka urzędu marszałka trybunału«: MOWA TRYBUNALSKA. Przy oddawaniu, y odbieraniu Lasek Trybunalskich. RzewWKras 217. Na co lubo już małopolscy utyskują pacyenci, daleko jeszcze gorzéj dla nas, którzy z ruskimi mamy sprawy panami, nie mając żadnego w Lublinie z naszych stron deputata; trzeba przytém uwolnić trudzące się myśli najlepszego nam królującego pana w dobieraniu corocznie dwóch senatorów do lasek trybunalskich, bo jednych lata, drugich fortuny, trzecich słabość zdrowia tak wielkiéj podjąć się nie pozwalają, fatygi; [...]. LaudaKujaw 222.
▲ laska sejmowa »oznaka urzędu marszałka sejmu«: W tej [prowincji małopolskiej] najzdatniejszym do laski sejmowej zdawał się Wacław Rzeuski, pan rozumu wielkiego, łagodnego umysłu, dobra publicznego miłośnik prawdziwy, skąd miał poważenie tak u dworu, jak u Familii. KitPam 56. Czesławscy i Sieleccy, sąsiedzi Rokitnicy, po danym parolu, że Sosnowski na moją spuszcza się mediacją i przestanie na mojej perswazji, odstąpili od protestacji, a Kościuszkowi musiał Sosnowski dać skrypt, że o laskę sejmową nie będzie konkurował. MatDiar 345. Naywyraźniey takowemu zamysłowi przeciwnym okazał się Małachowski, Warunki, pod któremi przyiąć laskę seymową oświadczał się, były następuiące: aby nie wprzód konfederacya zrobioną była, póki marszałek, sposobem na wolnych seymach używanym, wybranym nie zostanie; [...]. KołłątajUstan 29.
▲ laska wielka »oznaka urzędu marszałka wielkiego koronnego«: Prośi trzeći áby ten co ma Starostw śiła Vstąmpił z świátá/ á on porwał z tychże iedno/ Drugi pieczęći czeka/ drugi laski wielkiey Y myślą/ O stárzyć też Kanclerz y Marszałek Y choruią obadway często. OpalKSat1650 107. § 5. Committimus i to Ichmciom panom posłom naszym, ażeby się o to serio starali, aby in posterum post fata terazniejszego Imci pana marszałka i hetmana wielkiego, laska wielka i buława jednemu konferowana nie była, i żeby in futurum Ichmć panowie hetmani obadwaj, rota a Republica formanda, na sejmie zaraz po wzięciu buławy, przysięgali. LaudaDobrz 1669 93.
▲ biała laska »insygnium marszałka nadwornego, który miał czuwać nad porządkiem i bezpieczeństwem na dworze, m.in. zarządzał przebiegiem oficjalnych obchodów i przyjęć«: Zatym kto z białą laską i nie niski prowadzi potraw przyprawnych półmiski, rosoły, kury, z korzeniem źwierzyny, pieczyste, torty i z mięsem jarzyny. MiasKZbiór 287. Bowiem táki [bohater] większą sławę będźie miał, przy białłey lasce swoiey, niż owi przy wszystkich swoich dostátkách, y rozwitych chorągwiách, przy ktorych nie ták státecznie jáko śię godźi stánęli. Ták się stáło Obersterowi la Cuquelle w Steinwyku, ktory z białą laską wyszedszy, ná wieczną sławę sobie tym zárobił. UffDekArch III, 69.
d) »narzędzie czarów«: Bo y Merkuryus Plánetá ze wszystkich naspieszniey się rusza. Wprowádzáią to Poetowie y dla tego áby dáli znáć, że synowie máią bydź ochotnymi do czynienia roskazań Oycow, y słudzy máią bydź prędkimi do vsługi Pánom swoim. Y Sen przynodzącą laskę zárázem wźiąwszy. Laská tá ábo pálcat, ná inszym mieyscu zowie się wężokrętem, bo parą wężow okręcona byłá: tą laską on czásem z piekłá dusze wyzywał, czásem też ludźie przez dotknienie nią w sen wprawiał. Ten pálcat ábo laská známionowałá, że wielka władza iest wymowy ábo krásomostwá, ktorym też Merkuryus był sławny. OvOtwWPrzem 39. Y gdy potym Aáron/ czynił muchy száráńczą/ ćiemnośći/ y bydłá we wszytkim Egyptćie tylko kinieniem laski swoiey pozábiiał/ Czarownicy nic iuż stych cudow czynić nie mogli bo im trzećia liczba zástąpiłá/ y moc wszytkę dyabłom obięłá. StarKaz 14. BERNARDA S. Opata 20. Sierpnia Fundatora Cystersow, Był to Doktor Mellifluus. Umarł Roku 1153. leży w Klarewalli w Burgundyi Prowincyi Francuskiey, fundował Klasztorow 160. Laska iego Czarty odpędzała. ChmielAteny III 129<130>. MOYZESZA S. Zakonodawcy 24 Máia Moyses w Egypskim iezyku sonat iednoż, co y servatus ab aquis, gdyż ná Nilus rzekę niemowlątkiem puszczony, nieutonął. [...] Cudotworną láskę w węża zamienił w oczach Faraona; laską z skały wodę wyprowadźił, laską morzu Czerwonemu kazał się roztąpić? [...] Laska iego cudorworna iest in Laterano w Rzymie [...]. ChmielAteny III 176. Ale wąż od Moyżesza y Aarona, z laski cudownie uczyniony, pożarł wężow od Czarnoksiężnikow Faraonowych poczynionych: [...]. A nie tylko w laskach swych pokazywali te cudowne oszukania Czarnoksiężnicy, ale też y w innych rzeczach, toiest żaby, krwawy deszcz, prezentuiąc w oczach Faraona przez swe czary, iák Moyżesz y Aaron czynili wprzod prawdziwe żaby y krew mocą Bożą. ChmielAteny III 226. Według Rabinow w życiu Moyzesza wydanym od Ganminiusz R. 1629. sam Balaam był przytomny, y gdy uyrzał ziedzione[!] laski czarnoksiężnikow w wężow zamienione, od laski Moyzesza także zamienioney rzekł: żadnego w tym cudu niemasz, ponieważ węże znatury ziadliwe są: to cud byłby, gdyby laska Moyzesza nieodmieniona ziadła laski także nieodmienione w wężow, Moyzesz rzuciwszy laskę y ten cud uczynił. BohJDiab 263. W Rozd: 17. Sucha Laska Aarona kwitnie y Owoc wydaie, a to Znak, że Pokolenie Jego do Kapłaństwa wybrane. GurowRDzieje 33. W Tey, Izràélitowie Skrzyneczkę Manny z Nieba spadaiącey. dwie Tablice Przykazania, laskę Aarona kwitnącą, y Księgę Deutoronomii,i czyli w samey Arce, czyli koło Niey (bo rożni o tym rożnie) lokowali, y wszystką swoię położyli nadzieię, nigdy w Niey, chyba Sądy Boskie. ChmielAteny1755 I 114. De VIRGA CORYLI albo METALLICA, alias o Lasce albo Widełkach Skarb wydaiących.
BArdzo mocno trzymaią y bronią zdania swego Metallici, że z Drzewa laskowego zrobiona laska o dwoch Konarach albo widełkach ma moc skrytych Metallow lub Skarbow wydawania, trzymaiąc w ręku rogi owey laski, lub widełka nad mieyscem podobnym. [...] Nie lasce tedy, ale czarta łasce to imputować należy, ktory skarby odkrywá ziemskie, Niebieskie swemu auferendo kliensowi. ChmielAteny1755 I 136-137.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ bibl. laska Aaronowa (sz. zm.) »laska rodu Lewi, która cudownie zakwitła na znak, że Aaron ma zostać arcykapłanem«: A zá drugą zasłoną był przybytek/ ktory zwano Swiątnicą naświętszą: Májąc złotą kádzilnicę/ y skrzynię przymierza zewsząd złotem powleczoną w ktorey było wiádro złote/ májące w sobie Mánnę y laskę Aáronowę, ktora byłá zákwitnęłá/ y Tablice Przymierza. BG Hbr 9, 3-4. To gdy Mojżesz mowił do Synow Izráelskich/ oddáły mu wszystkie Książętá ich laski swoje/ káżde Książę laskę z domu Ojcá swego/ dwánaście lask/ á laská Aáronowá/ byłá miedzy laskámi ich. [...] A gdy názájutrz przyszedł Mojżesz do Namiotu świádectwá/ oto się zázieleniáłá laská Aáronowá/ z domu Lewiego/ y wypuściłá listki/ y wydáłá kwiát/ y zrodziłá dojrzáłe migdały. BG Lb 17, 6, 8. Oneć to wdzięczne drzewo, co z swego korzenia Tak wiele w domu bożym puściło szczepienia I choć już samo uschło, jednak jako owa Kwitnie w potomkach swoich laska Aronowa. MorszZWierszeWir I 475. Aaronowá laska zákwitła/ Pięknym owocem sámá wynikłá. ŻabSymf E2b.
▲ bibl. laska Mojżeszowa (sz. zm.) »kij Mojżesza, poprzez który dokonywały się cuda, takie jak sprowadzenie plag na Egipt czy rozdzielenie Morza Czerwonego«: A przez co sławná Moyżeszowa laská? pierwszy to iey był cud, nie że ládá muchy, drobnieysze cyniphes, szárańczą, y żáby, ále że wielkie Magorum czy magnoru[m], dworu Fáráona laski pozarła. LegucSpraw Ev. Tu głowne są Relikwie: Laska cudotworna Moyżeszowa, Rozga Aaronowá: [...]. ChmielAteny II 110.
▲ mit. laska wężokrętna: A Z támtádże zárázem rownymi się piory Wzbił/ A wężokrętney laski nośićiel/ do gory: Y latáiąc/ z wyská pátrzyał ná dźiedźiny B Munichiyskie/ C y wdźięczne Minerwie kráiny/ Y ná drzewá D pięknego Lyceu. OvOtwWPrzem 92. Aby u ná vdátnych nogách znáczne beły Boćiki/ y pozorny blask sobą czynieły. A Wężokrętney laski nośićiel. Merkuryus, ktory nośił laskę, ktorą zwano Caduceum, dwiemá wężámi okręconą. OvOtwWPrzem 93.
▲ mit. laska Merkurego »kaduceusz, laska złożona z trzonu, dwóch splecionych węży i skrzydeł u szczytu, należąca do Merkurego, czyli posłańca i negocjatora bogów w mitologii rzymskiej, będącego odpowiednikiem Hermesa w mitologii greckiej; symbolizowała pokój, bezpieczeństwo i dyplomację«: Laska. [...] laska Merkurego. Mercurius-Stab. le caducée; baguette de Mercure entortillée de deux serpens. T III 715-716.
▲ mit. laska z lasu helikońskiego »atrybut poety i symbol natchnienia poetyckiego«: Ale y tym ia naydę swego cżásu/ z Helikonskiego złotą laskę lásu: Ktora ich więcyi niż Regiment wsłáwi: Iesli z nich kozdy szczerośćią się spráwi. ChełHWieść D2v.
e) »narzędzie pomiarowe«: Káżdy Puszkarz ma mieć przy sobie te Instrumenta. Naprzod laskę, álbo miarę Calibrową, ná ktorey iest wagá [...]. UffDekArch 63. I SPOSOB Wystáwienia Węgielnice doskonáłey. [...] 2. SPOSOB. ZŁoż w tryánguł WHD, według Náuki 6. Zábáwy 2. Trzy laski C, T, V, máiące rownych podźiałow M, pierwsza C, 3: wtora T, 4: trzećia V, 5. A stánie przed tobą Węgielnicá doskonáła W H D. SolGeom II 2-3. Ná długie odległośći, (około łokći 100.) pewnieysza będżie laská w łokći 10. z pilośćią iednym łokćiem, álbo pięćłokćiową miárą wymierzona. [...] Miáry pięćdźieśiąt łokćiowe, máią bydż Naprzod: złożone z dźieśiąći lasek pięćłokćiowych, (biorąc tę miárę piąćiu łokći, z okowem káżdey laski) spoionych kołkámi G F L, żeláznymi, mocnymi, ná kształt pierśćieni, w ktorych głowki F otwárte, trzymáią okow H E B, końcow lasek przybitych ćwiekámi E; ták żeby się káżdey laski okow H E B, wolno mogł obracáć w głowie F, pierzćieniá swego G F L;
Bo ták będźie że laski nie będą się plątáły, gdy ich w snopek vłożą. SolGeom II 6. Potym weźmiy prąćikięm iákim, ábo laską miárę Cieniu D C, y nią przemierz Cień cáły C L, ábyś wiedźiał wiele rázy miárá ćieniu C D, znáyduie się w Cieniu cáłym C L (niech się znaydźie 4. rázy.) Nákoniec: Miárę laski D F, tyle rázy (to iest 4.) złoż w iednę summę: ile rázow C D ználázłá się w ćięniu C L: będżiesz wiedźiał wysokość L T łokći 8. SolGeom II 40. Laska. [...] laska rozmiaru. Meß-Stab. mesure; réglet
divisé en plúsieurs parties dont on se
sert pour mesurer qu. ch. T III 715-716. ZAGADNIENIA.
1. Wynaleść powierzchnią i bryłowatość graniastosłupa, walca, ostrosłupa i ostrokręga. 2. Wydzielić laskę do wymiaru beczek służącą. PopisSzk 23.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ astr. laska Jakubowa »przyrząd astronomiczny, astrolabium«: Astrolab, laska Jakubowa. Mathem. der Jacobs-Stab. matém. bâton de Jacob; un astroable. T III 13.
▲ laska miernicza: W Prowincyi Chińskiey Imieniem QUAMSI, Węże są na 30 stop Geometrycznych, albo na 10 lasek Mierniczych nazwiskiem GENTO, grube na dziesięć dłoni z pazorami, albo szponami niby Sokoła Zyią Niedzwiedziami, Lwami, na ktorych w nocy wypadaią. ChmielAteny1755 I 600. Fig. 8. Abryss wielkiego zakładania dromli, ktora dołem przez wodę pędzona bywa, według dwa razy tak wielkiey laski mierniczey odrysowana. JarsSpos 37. Gora nawierzchu na wyrownaney Arkadzie, ktora okładana iest mocnemi cegłami ¼ grubemi na kant stawianemi. Te spaiane tak są ustawione, iako pokazuie Figura F. według laski mierniczey 4 razy większey odrysowana. JarsSpos 84.
f) »element strzały«: Przeto aby race leciały na powietrze, ku tej racy A przywiąż laskę B z drzewa lekkiego, także uczynisz z racą C i drugimi, dla obrażenia nieprzyjaciela, kiedy upadną na dół, i przyprawisz ten hak D i do tej racy E żelesce na kształt strzały F. AquaPrax 388. Diáná rzucony Grot z nasadu zerwáłá/ laská go trafiłá. OvŻebrMet 199<189>. Stroy Phaenicki/ y razy nie skuteczne czuie. Záczym/ czy grotu násad odbył vpátruie? W lasce tkwiał. OvŻebrMet 297<287>.
2.przen. »godność lub urząd«: Co usłyszawszy Barży starosta i brat jego Stanisław, który potym był marszałkiem nadwornym, a puściwszy laskę, wojewodą i starostą krakowskim, nie barzo pięknie obadwa odprawili te posłańce, przyczytając księżnie upór i lekkie poważenie nietylko zwierzchności królewskiej, ale i zacności a zawołania domu swego, dokładając, że to przecie tak nie pójdzie, jako sobie księżna upodobała. GórnDzieje 220. I godzieneś, o wielki Sobieski, że na cię Po zeszłym rodzicielu, po kochanym bracie, Przywilejowanego trzymając się prawa, Wielka spadła koronna laska i buława: Laska — bo też twój patron marszałkował Bogu; Buława — żebyś przytarł bisurmanom rogu, Pomścił się śmierci bratniej, którać serce w strefy Kraje, nad harpijami i srogimi gryfy. PotWoj1924 13. Jakoż przyjechawszy pod Mielec, tenże generał nie próżnował ale prywatnie i publicznie namawiał, aby podanej do nabycia laski królewskiej nie opusczali okazyjej, częścią że dość nieforemną na Polaków fortunę na oczy wyrzucając, częścią że w takim razie całym sumieniem, wiarę i przysięgę królowi Kazimierzowi daną relaksować mogą [...]. JemPam 151. Kto iey nie widźiał robiąc, ná wsze strony Wiosły, W pole dźiełnych[!] Hetmánow: do Monárchow Posły Wyprawuiąc? z tąd, przez czás w Koronie ták długi, Z Domu Opalinskiego, dla godnej zeglugi Laska nie wychodźiłá, według stárey fozy, Bez Łodźi, y bez laski nie będą przewozy. PotPocz 86. Ten gdy się tylko z Ludem swoym do Rzeki pod Mitáwą przybliżył, záraz wysłáłá cáła Rádá Posłow swych z Miástá s Complementem do pomienionego Pana Generałá Májorá, poddaiąc się pod Láskę y protekcyą Krolá I-M. Szweckiego, wzaiem záś y Pan Generał Májor onych upewnił Imięnięm Krolá I. M. że żadna krzywdá onym stáć się niema. RelRyg 7 nlb. Nie pocztowali przewrotom dworskim, ale to robili sami, co podciwość własna i publiczna kazała potrzeba, znając się bydź w wierze i posłuszeństwie królom, a w siłach Rzeczpospolitej i prawom obowiązanych. Posturę żywej władzy, porządku, powagi i sprawiedliwości, a nie prostych drągów, nosiły laski imieniowi królewskiemu na znak łaski i pańskiej in iustitia distributiva przezorności, a nie na zawód obojga tego albo poalternowania zasług i wierności kompetytorów służyły klejnoty i pieczęci. MałpaCzłow 173. §. 5. Nowa to była tranzakcya i od wieków w Polsce niesłychana, aby o jednych posłach, instrukcyach i lasce dwa sejmy walne miały się odprawić. OtwFDziejeCzech 348. I zaczynam à primo actu, od Elekcyi Marszałka Seymowego, ktory poprzedza, konkurrencya o laskę: y ta zaczyna generare semina dissensionum, y iako finis ab origine pendet, tak pospolićie ten początek seymu, kiedy się zaczyna w zamieszańiu, końcy się w niezgodźie; [...]. LeszczStGłos 78. Nastąpiły tandem kontradykcye przećiwko JJ. WW Jchmćiom PP. Deputatiom intentowane. Jakoż JJ. WW. Jchmść PP. Kaczanowski Sędzia y Deputat Grodzienski, Odyniec z Starodubowskiego, Mikosza z Witebskiego, Rodziewicz z Pińskiego, pod Laskę poszli. GazPol 1736 93 3 nlb. Doyrzał BOG z wysokości czułego Dozorce, Chce mu oddać za Laskę Rycerskie Proporce. Mowiąc, odtąd Owcami iuż niebędziesz więcy, Rządził, boś godzien ludźmi kilkąkroć tysięcy. DrużZbiór 3. Był naówczas marszałkiem trybunalskim Straszewicz, podstarości grodzki upitski, którego laska tak była niechwalebna, że gdy jezuita, kaznodzieja u Św. Jana w Wilnie, zaczął mocno mówić o sprawiedliwości świętej na kazaniu, na którym ordynaryjnie bywają deputaci, tedy tegoż kaznodzieję trybunał za danym rokiem jemu, alias zakazem, od ambony odsądził. MatDiar 126. Pod laską zaś Prowincyi Małopolskiey w drugim Roku od zaczęćia Trybunału aż do ostatniego Pazdźiernika ZIEMIA DOBRZYNSKA i WOJEWODZTWO PŁOCKIE, á od wszystkich SS. aż do Wigilii S. Tomasza WOJEWODZTWO MAZOWIECKIE sądźi śię. ŁubHist 254<253>. Laska. [...] 3) Zeit da einer Land-Bothen-Marschall
ist. [...] 5) Stab, Zeichen der
Marschalls-Würde; die Marschalls-Würde. [...] 3) le tems
qu'on a été Maréchal de la Diéte. [...] 5) bâton, marque de la dignité d’un Maréchal; la dignité d’un Maréchal. [...] 3) Marszałek starey, nowey
laski. [...] 5) laskę koronną, litewską otrzymał. [...]. T III 715-716.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ laska marszałkowska »urząd marszałka wielkiego koronnego lub litewskiego«: Urzędy Lubomirskiego dekretem odsądzone: laska marszałkowska Janowi Sobieskiemu, natenczas chorążemu koronnemu, buława zaś polna Czarnieckiemu jescze żyjącemu, lecz on w kilka niedziel umarł. JemPam 348. ARISTIP. Ieśli chcesz mieć przykłady znacznieysze, dla lepszego dowodu, że rzetelność, y szczerość, iest fundamentem mocnym fortuny, ktorego gdy kto nie ma, cała struktura upada; patrzay iakiemi postępkami pełnemi rzetelnośći Cinna, z prostego Offićiera, przyszedł aż do laski Marszałkowskiey, [...]. NobRudSzkoła 294. Sąd Laski Marszałkowskiey W. Koronney decydował między dwiema Matematykami sprawę o Kwadraturze Cyrkułu: z zakładu do tegoż Sądu wytoczoną. OstrowTPrawo II 10.
▲ laska wielka »urząd marszałka wielkiego koronnego lub litewskiego«: Co do powinności Jnstygatorow Sądowych, istotnieysze są te: exekwować wszystkie słowne Sędziowskie dyspozycye: zapozywać o grzywny do skrzynki należące, podnosić aktorstwo w sprawach beśpieczeństwa, lub powagi Sądu należnych, iako i w tych wszystkich, gdzie Sąd sam stawać lub odpowiadać powinien. Trybunały i Juryzdykcya Marszałkowska Laski Wielkiey, większą ich utrzymuie liczbę niż inne Magistratury: ale powinności tych iednakie są: i tylko z podziału funkcyi różnią się. OstrowTPrawo II 16. ADAMA KEMPSKIEGO Sekretarza Laski Wielkiey Koronney MYSLI O BOGU Y CZŁOWIEKU w Mowie Człowieka y Ducha WYRAZONE KępMyśli [tytuł].
▲ laska mniejsza »urząd marszałka nadwornego koronnego lub litewskiego, zastępcy marszałka wielkiego«: Wakansy porozdawano [...] Pieczęc małą Biskupowi Warminskiemu Laska mnieysza Sieniawskiemu. PasPam 263.
▲ laska stara »urząd marszałka poprzedniego sejmu«: Tak tedy, gdy się ni na co zgodzić nie możono, osobliwie na laskę starą, żeby sejm był pod nią zagajony, solwowano sesyją na poniedziałek, ore jmp. podkomorzego wileńskiego ichmpp. litewscy, a koronni ore jmp. pisarza pol. lit., jedni active, a drudzy passive, do poniedziałku na godzinę ósmą. SarPam 173. Nie chcemy, zachowaj Boże, allidere fato rempublicam [...]; ale na cóż udawać się mamy in ulteriorem factum sejmowania, jeżeli ta materya, która sejm przeszły zerwała, miałaby dziś rumpere teraźniejszy? I lubo to pod laską starą, żadnego prawa o téj władzy formari nie mogą. Przecież może być ten skrypt pod starą laską oddany, do żadnych materyj nie przystąpimy, póki ad securitatem majestatis libertatis prawo postanowione nie będzie. ZawiszaPam 402. [...] ten początek seymu, kiedy się zaczyna w zamieszańiu, końcy[!] się w niezgodźie; á co iesźcźe więksźa, kiedy na obierańiu Marszałka, cźęsto Seym nie zacząwszy się, kończy; y nie dźiw, poniewaź ćierpiemy takie głosy, ktore źadna libertas sentiendi nie powinna authorisare, to iest, kiedy kto á ieszcze passivè, pod starą laską, wnieśie iaką materyą, z tą klauzulą, źe nie pozwoli na obierańie Marszałka, ieźeli to nie stanie, czego się dopomina. LeszczStGłos 78. SESJA DZIESIĄTA
Die 10 octobris
Jmć pan marszałek starej laski wyraził w mowie swojej, że co jest jedynym dla ojczyzny fundamentem, tego nie dostaje, albowiem, jako dusza ożywia ciało, tak jedność i dzielność daje moc rady i rządów doskonałych, przecięż nie chcemy się ku takowej nakłonić jedności. DiarSejmKon 173. Pod Laską starą zostawac, więm to z samego Im. P. Chorązego Koronnego, jáko sobje tego niezyczy, y te prace ile mniey pozyteczne, fastidit. ZałAChMowy 10.
▲ laska poselska »urząd marszałka sejmu«: Jmp. krakowski pisał do króla jm. oznajmując, że jmp. chorąży pisał do niego, jakoby jmp. podskarbi W.Ks.L. miał mu dać tę przestrogę, aby się o laskę poselską nie starał, upewniając go tym, że na jego konkurencyjej sejm się rwać będzie. SarPam 76. Na tym sejmie Coronationis, wielka między ichm. pany litewskiemi posłami była o laskę poselską konkurencya, zwłaszcza księcia imci Wiśniowieckiego starosty pińskiego, jp. kuchmistrza w. księstwa lit., po części i innych. ZawiszaPam 53.
▲ laska trybunalska »urząd marszałka trybunału«: Zaczął mi hetman wymawiać łaski swoje, świadczone za laski jego trybunalskiej, w sprawie z Grabowskim, sędzią ziemskim brzeskim, i z Parowińską. MatDiar 528. A lubo Antoni Pac, pisarz wielki lit., z promocji księcia Radziwiłła, wojewody wileńskiego, hetmana wielkiego W. Ks. Lit., i z promocji dworu był destynowanym do laski trybunalskiej i miał być deputatem z powiatu kowieńskiego [...]. MatDiar 605. Przecież przyjaciele księcia hetmana strzymali go, aby przynajmniej Fleming, przykładem wyżej wspomnionym księcia Wiśniowieckiego, kanclerza wielkiego i regimentarza lit. generalnego, dla Ogińskiego, naówczas oboźnego lit., uczynionym, dał asekuracją Pacowi, pisarzowi lit., iż posądziwszy kilka tygodni trybunał, zda laskę trybunalską temuż Pacowi. MatDiar 653.
▲ laska skarbowa »urząd marszałka trybunału skarbowego«: Biskup wileński Zienkowicz promowował do laski skarbowej siestrzeńca swego rodzonego, Zienkowicza, pisarza naówczas skarbowego, a teraźniejszego instygatora lit., a książę Radziwiłł, miecznik lit., marszałek trybunalski, promowował Weryhę, starostę pokorszańskiego, deputata oszmiańskiego, podskarbiego trybunalskiego. MatDiar 566. Chciał nie tylko jedną kreskę Wołodkowiczowską przez zrąbanie jego tumultem, w którym niełatwa pierwszego motora inwestygacja była, umknąć a suffragio obierania marszałka skarbowego, ale też drugich deputatów, których przekupić nie mógł, zastraszyć, aby na Weryhę wotów swoich do laski skarbowej nie dali. MatDiar 567. Laska skarbowa dostała się Wawrzeckiemu, podstarościemu orszańskiemu, duchowna Podbereskiemu, a Jodko, podkomorzy lidzki, prostym osiadł deputatem. MatDiar 818.
▲ laska żelazna »symbol sprawiedliwej i bezwzględnej władzy«: 26. A kto zwyćięży y záchowa áż do końcá ucżynki moje/ dam mu zwierzchność nád Pogány. 27. Y będźie je rządźił laską żelázną; jáko státki gárncárskie skruszeni będą: jákom y Ia wziął od Ojcá mego. BG Ap 2, 26-27. 7. Opowiem ten dekret; PAN rzekł do mnie: Syn moj jesteś ty/ Iam ćiebie dźiś spłodźił. 8. Ządaj odemnie/ á damći narody dźiedźictwo twoje: á ośiádłość twoję/ gránice źiemie. 9. Potrzesz je laską żelázną/ á jáko naczynie zduńskie pokruszysz je. BG Ps 2, 7-9. 15. A z ust jego wychodźił miecż ostry; áby nim bił narody. Abowiem on je rządźić będźie laską żelázną: á on tłocżyć będźie prásę winá zápálcżywośći y gniewu Bogá Wszechmogącego. 16. A ma ná száćie y ná biodrách swojich Imię nápisáne; KROL Krolow y PAN Pánow. BG Ap 19, 15-16.
3. »miara długości o zróżnicowanej lokalnie wielkości, najczęściej równa 2 prętom lub inaczej 4 krokom, czyli około 9 metrom«: Z káżdego tedy Deputáckiego Seymiku/ Czterech Szláchty/ Rewisorowie/ álbo Superintendenci, náznáczeni będą/ dla opatrzenia Cekauzu y Fortece/ y samey dźierżáwy/ [...] Szárwárki Obywátelow Mieyskich/ w Fortecy będących/ [...] w káżdym tygodniu pułdniá iedne po południu/ odpráwowáć się będą/ ktory dźień Pan Forteczny wedle pogody náznáczy/ lubo z Rydlámi/ álbo Siekierámi/ lubo tákámi (od káżdego domu ieden) będą wychodźili/ dla napráwy drog y wáłow; Laskę źiemie/ śiedm łokći wzdłuż/ y śiedm wszerz/ ná wał wyrabiáiąc. FredKon 56. Każdy skład niesie laskę, w który stóp 16. InwKal I 183. Miárá ná Máppách, y ábrysách Architektonickich, y Geometrycznych, w piędźi, w łokćie, w laski, w stáiá, w łany, álbo w mile, według ktorych odległość mieyscá, álbo częśći od częśći; pomiar liniy, y budynkow, do wiádomośći przychodźi. SolGeom I 7. Wtenże sposob wszelkie polá wydżielisz doskonále ná włoki y insze łany, ná Połłanki y ćwierći; zrysowawszy wprzod kwádrat záwieráiący tákie włoki, Łany, Połłanki, ábo Cwierći. Ktore kwádraty ábyś wiedźiał iáką máią mieć długość y szerokość, w Stáiách, w Sznurách, Laskách, ábo w Łokćiách; poprzedzáiące Tablice bez prace pokażą. SolGeom II 151. Kazdy kmiec ktory ma łan pola a ze w łanie zawiera sie prętow dwanascie ten orac powinien lasek 12 a laski ma bydz łokci cztery prawdziwe wymierzona a ktory ma mniey pola orac ma tak wiele prętow chakowac powinien lasek pułtory s pręta włoczyc albo skrodzic powinien lasek dwie w pręta [...]. KsWysTech II 11. Ponieważ Wyciech Magoń poddany Wysocki nowo osiadaiący nad stawem bierzę porcyią grontu z obszaru dworskiego według dystrybuty zwyczayney wydzieloney na budę ktorą, na tym ze polu swoim własnym sumptem powinien będzie fundować y budować, do tego nadaie mu się łączka według proporcyi grontu, z ktorego przez lat trzy tak płacic ma iak z pustych lasek. KsWysTech IV 43. 50. Gospodarz każdy aby stai ni dłuższy(ch) ani krotszych nie wyorywał ani też zagonow ani węższych albo szerszych, tylko jak laska pokazuje wymiarem swoim, dwa zagony jedna laska znaczy, staje zaś lasek trzydzieści w dłuż. A jeżeliby się ostatnie staje przy cudzych granicach nie wymierzyło, nie powinien przez to stai inny ani umniejszać ani też przyczyniać, tylko tylo lasek w ostatniem staju wyorywać, pod winą na szpital złotych 2, urzędowi flor. 1 złoty, a gospodarzowi, ktoremu to urząd zleci, żeby miał na to baczność, poł talera. OrdPoznKutrz 268. Sznury y laski tu się biorą Geometryczne w przeszłey liczbie opisane. BystrzInfRóżn Z2. 9. Sznor, liczy lasek 3. á łokci 45. á prętow 6. BystrzInfRóżn Zv. Wojciech Kurek daje czynszu tynfów 22, kapłonów 2 i orać powinien na pańskim 3 razy do roku, to jest po 6 lasek; w żniwa wyżąć powinien żyta zagonów 10, jęczmienia zagonów 10, owsa pożnąć i ułożyć składów 10. InwKal II 171. W polu jarym ku Gutowu rachuje się teraz pustych płosków 6, z których na dział kredytorów oddają się 4 ku ostatniemu folwarkowi. Pierwsza lasek 5 stajem jednym, druga lasek 5 stajem jednym, trzecia lasek 4 stajem jednym, wszystkie, tak jak się z zaroślami wyciągają, tudzież ostatnia płoska lasek 4 stajem jednym, tamże blisko folwarku ostatniego. InwKal II 179.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ laska kwadratowa »miara powierzchni równa 4 kopankom, czyli 79,8 m²«: IAko długośći Geometrowie mierzą miárámi długimi: stopámi, laskámi, sznurámi, etc: Ták Polá Figur, ábo pláce, mierzáć powinni kwádratámi wiádomey iákiey miáry, iáko kwáratową stopą, kwádratowym krokiem, kwádratową laską, kwádratowym sznurem: to iest kwádratem, ktorego śćianá, iest stopá, krok, laska ábo sznur. SolGeom II 75.
4. »przedmiot o podłużnym kształcie«: Wety były cukry rozmaite i lodowate, których było na ten fest dla Hosudara przywieziono; ale dawano też i według dawnego zwyczaju ich cukru głowy całe, powidł[!] wielkie trąby na misiech, cynamonu jako najdłuższe laski, chleba białego wielkie bochny, z miodem pieczone i po wierzchy patoką polane. NiemPam 54-55. Laska Pieprzowa, z Srebrną gałką, v Rękoiesci, do Pokoiu XIM ArchRadziw 1657 79/1. Laska Cynamonowa, ktorą Xze Sierotka z Ieruzalem Przyniosł ArchRadziw 1721 176/12. Laska. [...] 8) Sonnen-Uhr-Weiser. [...] 8) un stile;
éguille de cadran. § [...] 8) laska albo groćik na słoneczniku. [...].
T III 715-716. Sposob robienia laku Hiszpańskiego.
Weź gummy laki funt, Benzoinu y kalefonii, którą smyczki smaruią, (biała lepsza) każdego po łócie, cynobru nie samorodnego (z uryny y ex spiritu vini robionego) gran 8. ztopiwszy to wszystko, będziesz robił na stole marmurowym, posmarowanym oleykiem zasłodkich migdałów laski, które iak nayprędzey robić trzeba, nim zastygną. AlletzAlb 223.
▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe:
▲ laska laku: Suplikuję mi przysłać laskę laku, bo się go tu przebrało, a kupić go nigdzie nie dostanie. CzapMListy 99. Laska laku (za którą do nóg upadam) znać, że w nadziejej była, bo przez drogę sześć urodziła, ale zapewnie nie z zapadłego kraju, tylko Obiecanej Ziemi. CzapMListy 101. Lak. [...] § 1) laska
laku; lakiem pieczętować; [...]. T III 708. Laska. [...] 7) Stange Wachs, Siegel-Lack. [...] 7) bâton de cire, de cire d’Espagne. [...] 7) laska laku.[...].
T III 715-716. Potrzecié. Odosobniwszy butelkę naelektryzowaną, wziąć drót g zakrzywiony w formę litery C, ażeby obydwa końce iego obudwóch rażém wiérzchów dotknąć się mogły: drót tén niech w srzodku przyprawiony będzie do laski laku lub długiégo szkła h, któréby mu za rękoiéść służyły; [...]. SchnElektr 69.
5. »kreska, linia w piśmie«: Oprócz dobrego wzoru, a tén mi się zdaie dobry, który wydał Jakubowski, możná go dostać u Xięgarzów, iest wybiiany w Warszawie, oprócz dobrego wzoru, są następuiące. [...] II. Pisanié długo lasek prostych, pochyłych, kółeczków półkółeczków. ProkopSposób 98. Dwatysiące pisze się dwoie MM. albo dwie Laski wprzod, a potym iedno M tak IIM. Trzy tysiące trzy MMM. álbo tak IIIM. Pisze się też ieszcze Tysiąć Laska wesrodku między dwiema C. do siebie rogami obrocenemi tak CI [...], Pul tysiąca albo 500. tak IC. ChmielAteny1755 I 156. Baccalaureus zowie się od słow Baccalauri, aliàs od Bobka Laurowego, że przedtym Kandydatom na ten gradus dawano gałązki z Bobkami y liście z Laurowego drzewa, srebrem ozdobione, albo też à baiulandis baculis nazwani. Innym visum żeby się zwać powinnni Bacularii, iż podaniem lasek tego gradusu godni osądzeni. ChmielAteny1755 I 395.
6. »wypukłość powierzchni, karbowanie«: Kárbowa laská/ karb/ vt mam ná kárbié tyle. Tessera,
[...]. Suam vterq́ue tesseram habet, ratio constat,
[...]. Ligustra tesseris vtilissima. Tesserula, [...].
Frumenti rationem tesserulis ostendebat. [...], Tabellis etiam caupones calculos, seu
puncta cretâ inscribunt. [...]. Kn 265. Korbowa laská. Teffera, tefferula calculus [...]. SzyrDict 97. Baza kolumny ma te części. Wał gorny, laskę, żłobek, wał dolny, podsadzkę, lisztewki. [...] Baza zaś postumentu ma zpłyn kloca, wał wyszszy y niszszy, krzywonos, láskę, kwadry, y ostatnią nogę postumentu. Kloc przez się gładki. Koronowanie ma wierzch esowaty, pułwáłek, lisztewki, laski, żłobek. [...] Tablica Xemsowa bywa álbo gładka, álbo tryglifami podzielona, malowidłem lub rzeźbą álbo sztukaterią przyozdobiona. Xemsik zkłada się z wierzchow esowatych, lasek, pułwałku, lisztewek, krzywonosa, żłobkow, kroksztynow, lub ząbkow. BystrzInfArch B3v-B4. Karbowy. Kerb-, zum Kerb-Holtz gehörig.
de taille, qui regarde la taille. § karbowy rachunek.
karbowa laska. Kerb-Holtz. la taille. T III 531.
