Słownik XVII wieku

Warianty fonetyczne: LEMIWY

Słowniki:
SStp, SXVI, Kn, T, L (leniw), SWil, SW, SJP notują

Formy: st. równy lp M. m leniwy; ż leniwa; n leniwe; D. m leniwego; ż leniwej; B. m żyw leniwego; lm D. leniwych; ~ st. wyższy lp M. m leniwszy; Ms. m leniwszym

Znaczenia:

1. »opieszały, gnuśny, nieskory do wysiłku lub działania«: [...] trądy [...] nie tylko leniwi nie są [...] ále áż názbyt choć y dármo látáią, bęczą, biegáią, y są in perpetuo motu. OstrorNauka C ij v - C iij. [...] za Damona Sąsiadka nasza Phyllis była poślubiona? [...] Morson. Dobrze tak na leniwe, a teraz kto inny Tak grzeczną dziewkę uniósł do cudzej dziedziny. SzymSiel 12. A. En adsum mi Domine? Quid me vis? Nondum diluxit: potes etiamnum duas horas dormire, ante diei exortum: S. I, accende ignem; tu nos vis tam desides & frugi homines reddere quam ipse es [...]. A. Owom ia iest Pánie? A cżegoś chcećie? ieszcżeć dźień nie oświtnął: ieszcze mozećie spáć dwie dobre godźiny/ poki dźień będzie/ [S.] idź że ná mieć ogien podobno nas chcesz ták leniwemi ucżynic/ y ták dobremi Gospodarzámi iákoś sam. PolPar 100-101. [...] komuś godnieyszemu ten niezwiędły wieniec [...] naznaczyły y dotąd Niebieskie Archiwy Chowaią: a nie tobie Zygmuncie leniwy. PotWoj 205. Dogonił mię Nuczynski bii się zemną. Odpowiedziałęm Panie bracie Niebardzo bysci Wszec leniwego uznał ale dwa są Impedymenta ieden że tu oboz druga że tu Szable niemam. PasPam 88. Nie trzeba trąby, bębná, ni kogutá, Obudzi rano leniwych pokuta. DrużZbiór 178.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ leniwe żółwie »gatunek żółwia?«: Pisces Ep. naalia [...] leniwe Zolwie. MikSil 47.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Káżdy leniwy wieszcży. Omnis piger vatem agit. RysProv 27 b. Leniwy dwá rázy robi. RysProv 39 b. Rącżemu guz ná brzuchu rośćie/ á leniwemu ná grzbiećie. RysProv 64 b. V leniwych záwsze święto. Ignauis semper feriae. RysProv 73 a.

2. »powolny, niespieszny, wolno się poruszający lub przebiegający«: Máśleska ábo Złotogłów [...] Wrzody y bolączki do zágnoienia/ y wokoł zebránia leniwe y twárde zmiękczá/ w ropę obráca/ y otwiera/ z wieprzowym sadłem tluczony/ y plastrowany. SyrZiel 583. tedy kiedy mu nie będźie miał kto nágániáć/ muśi sám gonić/ á pilnowáć go przytym żeby mu przytym do gonienia przymuszeniu y zásádżenie ganić/ to słowy/ to chlustem: tedy prędko zápomni swego łotrostwá/ y będźie dobry iáko pierwey: á osobliwie źimie dobrze sámowtorego z dobrym psem/ á z dobrym psem/ á leniwszym niż on/ w tropy puscżáć. OstrorMyśl1618 39. [Moje życie] Lotniejsze niż ptak, jako żółw leniwe, Spokojne jak wiatr albo srebro żywe. MorszAUtwKuk 272. A oni tez własnie iako Leniuszy [!] od rączego zobrotu porwawszy na opiekę swoię wymordowanego Zwierza iuz niepuszczą asz uszczfaią y prędzey się obłowią nizeli ow co im go podał wobrot. PasPam 278. Tu Ceres pożegnáwszy Mátkę, cále w drogę Puſzcza się; lecz leniwą názbyt czuie nogę. Lotne smoki záćina, chcąc by się wydáłá Sycylia, choć ieſzcze z Idy nie ziecháłá. ClaudUstHist 33. Achilles [...] krwią Troiáńskie zewząd zleie niwy: Y w rzekach gęstym trupem bieg czyni leniwy. ClaudUstHist 110. Ten obrot od wschodu ku zachodowi Xiężyca codniowy iest leniwszy nad słońce minutámi 43. BystrzInfAstron ?.

3. »tchórzliwy, bojaźliwy«: Quid istuc hominis est? [...] Est [...] timidissimus [...] oppidi [...]. Coż to iest zá mąż? [...] ná leniwszy [...] w tym mieśćie. PolPar 103-104.

Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Konia chromego/ Psá leniwego/ Chłopá piiánego. Iednákie pożytki záwsze. ŻabPol A3v.