Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »krótki miecz, sztylet, lancet«: Wtym ieden stárostá názwány Chursásáden porádźił Cesárzowi: każ uczynić cztery kołá z strászliwemi żelázmi/ ostrymi mieczyki y nożmi/ ktore w oczách iey obrácáć kazem: tedy sie ich przelęknie/ y ná to co ty chcesz zezwoli/ ábo ták więc zginie. BreyWargPereg 122. MIeczyk [...] Liśćia długiégo/ Koszaćcowému podobnégo/ iedno mnieyszé/ węzszé/ wzdłuż stryfiásté/ ostrokonczysté/ ná kształt mieczyká/ álbo nożá spiczástégo: [...]. SyrZiel 1286. Mieczÿk w Zielonem Aksamicie srebrem oprawnÿ Złocistÿ. Drugi mieczÿk w Czerwonem Aksamicie oprawny złocisty. RewSkarb 129. Siodeł husarskich, falendyszowych, 12. Siodło półszkarłaciem kryte jedno, stare. Mieczyków dwa. Pałaszów dwa. Żelazo mediolańskie jedno, nie oprawione. Głownia szabla, prosto oprawna. InwKorGęb 115. Mieczyk. Ensiculus. Kaławijelis. SzyrDict 170. Tenże Author wspomina we Szwecyi Order pod Imieniem Przepasu Rycerskiego, ci Kawalerowie nośili Łańcuch złoty uformowany z małych mieczykow wiszących, y wzaiem się końcami dotykaiących, niby krwawą w boiu utarczkę reprezentuiących. SapJChodAAnnot 48. We Szwecyi (iuż się powiedźiało) Order Pasa Rycerskiego y Miecza zażywał Łańcucha złotego z małych mieczykow złotych wziemnie z sobą zpiętych, y niby krwawy poiedynek reprezentuiących uformowanego. SapJChodAAnnot 86. CIMETERRE, subst. m. (Sorte de contelas.) Acinaces, cis, m. Hor. Gladius falentus, ii, m. Ovid. NOZ mieczyk u pasa wiszący, Andzar turecki. DanKolaDyk I, 308. Arcykapłan tenże wstępował na iakieś theatrum, stołkow do siedzenia pełne, tam usiadłszy, nogę sobie mieczykiem ostrym kaliczył, tak twarz y głowę krwią z nogi płynącą smarowáł, y ow mieczyk, czyli lancet zawieszał in testimonium w Kościele, iakich tam mnostwo wisiało; bo się iuż zażywanego brać nie godziło, tylko nowy sprawowali. ChmielAteny IV 573<583>. Mieczyk, g. a. kleines Schwerdt. petite épée. T III 817.

2.bot. »roślina kwietna o ozdobnych, kielichowatych kwiatach i długich, szablastych liściach, gladiola (Gladiolus L.) lub kosaciec, irys (Iris L.); Iridaceae Juss.«: Trzaski/ Skłá/ Darnie/ y ine rzeczy w ćiele tkwiące/ bez wszelákiego bolu wyćiąga/ iáko y mieczyk/ przydawszy do tego miedźianego wytrzysku/ ábo piány miedźiáney/ trzećią część/ á piątą prochu z korzonkow Centuriey/ to Centuriey/ to miodem záczyniwszy plastrowáć. SyrZiel 18. Mieczyk/ Roźdźiał 24. Gladiolus, Ensis, Gladiolus Segetalis, Gladiolus victorialis. [...] MIeczyk dwóy znáyduiemy: sámcá y sámicę. Piérwszy korzeń ma sowity/ ieden ná drugim leżący abo stoiący/ łupinámi okryte/ iáko Cebulá/ obá głowiásté. Z tych od spodku ieden bywa ćienszy/ zwierzchu więtszy i dobrze sporszy. Liśćia długiégo/ Koszaćcowému podobnégo/ iedno mnieyszé/ węzszé/ wzdłuż stryfiásté/ ostrokonczysté/ ná kształt mieczyká/ álbo nożá spiczástégo: mocné y prosto w górę wynieśioné/ zobu stron ostré. SyrZiel 1286-1287. Kosatki źiéle/ Sirenio. Phalangium, n. Phalangites, ae, m. Leucacantha, Plin. [...] Paięczy ogón. At Kosatki. vocat Miéczyk. Lilium gramineum, Officin. Kn 305. Procz pomienionego sposobu, záżywáią ná to źiela Scrophalana zwánego, korzenia martwey pokrzywy, Paproći, Mieczyku, y korzenia Rubei dáiąc ná raz po drágmie, lub káżdego z osobná, lub w raz zmieszánego, ná káżdy dzień z winem. CompMed 455. GLAYEUL, subst. masc. (Herbe et fleur qu'on nomme Flambe, ou Iris) Gladiolus, i, Plin. Iris, idis, foem, Plin. MIECZYK Kosaciec ziele, ostrzysz kwiat. DanKolaDyk II, 88. Mieczyk [...] mieczyk źiele, Mieczykowie, kosatki. (gladiolus) gemeiner Schwerdtel, blaue Lilien. glaïeul, flambe sauvage. T III 817.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ bot. mieczyk płonny »roślina o dużych żółtych kwiatach i szablastych liściach, kosaciec żółty, irys; Iris pseudacorus L.«: Z nászych też niektrozy miánuią go Koińskim korzeniem/ od podobienstwá. Niektorzy Mieczykiem Leśnym/ álbo płonnym Zołtym. SyrZiel 16. ▲ bot. mieczyk żółty »roślina o dużych żółtych kwiatach i szablastych liściach, kosaciec żółty, irys; Iris pseudacorus L.«: Z nászych też niektrozy miánuią go Koińskim korzeniem/ od podobienstwá. Niektorzy Mieczykiem Leśnym/ álbo płonnym Zołtym. SyrZiel 16. Mieczyk [...] mieczyk żołty; kosaćiec dźiki żołty. (pseudoacorum) gelbe Lilien, falscher Kalmus; gelbe Wasser-Lilien. iris jaune; glaïeul bâtard. T III 817. [...] Mieczyk żółty, lub kosaciec żółty czosnkowe ziele, lub gęsi poley; koniczyna żółta dźika. KniażFol 164. ▲ bot. mieczyk leśny: Z nászych też niektrozy miánuią go Koińskim korzeniem/ od podobienstwá. Niektorzy Mieczykiem Leśnym/ álbo płonnym Zołtym. SyrZiel 16. ▲ bot. mieczyk zbożowy »dawne określenie irysa cebulowego; Iris latifolia«: Mieczyk [...] mieczyk zbożowy. (machaeronion, xiphion) Englische Iris oder Schwerdt-Lilie. le xiphion. T III 817. ▲ bot. mieczyk smrodliwy »kosaciec cuchnący; Iris foetidissima«: Mieczyk smrodliwy/ Vide Stáropłodźień. PedSleszTajem 416. Stáropłodźień/ mieczyk smrodliwy/ Spatula foetida, xyris. PedSleszTajem 422.

3. »ryba z bardzo długą i spiczastą górną szczęką, przypominającą miecz, miecznik, włócznik; Xiphias gladius«: XIPHIAS inaczey Gladius, ensis, alias mieczyk ryba, na dziesięć łokci dluga w morzu Sycyliyskim. Tak nazwana, iż pyskiem iak szpadą kończystym statki na morzu dziurawi, y kamienie wierci. Iest skurą, á pod tą, łuską pokryta. Schottus. ChmielAteny III 312. ENSIS, albo Gladius, lub Xiphias, po Wlosku Pesce Spada, toiest Mieczyk, Ostropysk Ryba, że pysk ma ostro-kończysty, z oboch o Rybach osobliwych szczęk iak Miecz, ktorym sieci przecina, Okręty dziurawi. ChmielAteny1755 I 625.

4. »potoczne określenie monet bitych w Prusach Królewskich z herbem Gdańska, na którym widniała ręka z mieczem lub tarcza trzymana przez lwy, a w dolnej części dwa krzyże«: Po co Prałat ten ziachał, [...]; bo y mowić grozá Nie tylko czynić z Zydem; lecz tego powrozá Y Wići co ie kręcą, záledwie Sámsoná Siły potargać mogą, zkąd Zydom obroná; Y ták śiłá poteżna? temu się dżiwowáć Potrzebá, czemuby ták Zyd miał dokázowáć; Kiedy nie dla pieniędzy Astraea Bogini Szalkę trzyma; lecz żeby iáko kto záwini, Zarowney sie spodżiewał od Sądu zapłáty, Czy Szlachćic czyli też żyd? nędzarz czy bogáty Miecz dobyty w ręce iey, lecz ten y mieczyki Y Krzyżaki płatać ma, y złote orliki Ale trudno głod wielki, á głod ná pieniądze Ziakieyś nienasyconey w ludżiach do nich żądze. ŻuchOgłos K4.