Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »ludzie postrzegani dawniej jako najniższa warstwa społeczna, gmin, pospólstwo«: Schodźi się zbor Kápłáński/ y wszyscy Skrybowie/ Przełożeni y stárszy Pháryzeuszowie Konkluduią trybunał/ każą Páná z lochu Wyprowádźić/ porwie się gromádá motłochu/ Ochotni pánow swoich pełnić roskázánie: Wychodźże sám (wołáią) ty niebieski Pánie. RożAPam 33. Cháłástrá dworska/ gawiedź/ motłoch/ szárápátká/ pácholstwo/ Asseclae, m. pl. Cicer. è turpissimo eius comitatu tres asseclae ‖ Sordiduli seruuli, Plaut. ‖ Circumpedes. à pedibus serui, Cicer. ὁ ὄχλος τῶν ἀκολούϑων. ὁι πρὸσ τοῖς ποσί. Kn 62. Motłoch/ Numerus, Horat. Lambin. Vulgus, Salustius. vt apud Festum Serui. spira funium. Caeteri omnes vulgus fuimus. Magna promiscuae fortuna multitudo, Ammia[n]. ὁ συρφετὸς. v. Chałastra/ Podły. Kn 428. Głupi motłoch/ gmin przeklęty/ Ná swą nędzę stękáią: Owych poczet wzgorę wźięty; A ći wdole zostáią. RaderBrudOst B12. O woyskach ich, y o potędze y gotowości, niedoskonałą barzo czynił relatią: powiedał, że nie mają tylko kilka tysięcy Janczarów pod Commendą Baszy Białogrodzkiego, a drugie woysko że to tylko motłok, y żeby ich mógł kilkonastą tysięcy dobrych ludzi zwoiować. DiarSejm1672 18. Z Tauru y z Tarsu, y z Cylickich lochow Idą y z Mallu; y z ostatniey Aegi Porusza Cylix męzow, nie motłochow Orient swoie wyprawia komiegi. LucChrośPhar 75. W takim tedy hojnym szafunku klejnotu szlacheckiego nietrudno było wcisnąć się do nobilitacji ostatniemu motłochowi, gdy ani przytomności osób, ani wywodu zasług, ani nawet poznania kandydatów nie żądano; dosyć było wcisnąć się w listę do konstytucji, a potem przez fawor protektora i opłatę od pieczęci otrzymać diploma nobilitacji. KitPam 156. *Motłoch, g. a. chalastra. Pöbel, Gesindel. les petites gens; racaille. T III 865. Bo podobno dolne mieysce wielkich schodow Ratusznych nie byłoby wystarczyło tak wielkiey liczbie: y Jezuitom też nie przystało (iako chcącym się zawsze rożnić od drugich) żeby ich pospolitować z motłokiem. AbrasWszyscy 21. Niewzywam cię do leniwego i gnuśnego spoczynku: niechcę tego, abyś twą rzezwość i żywość wrodzoną w ospalstwie, abo w miłych á zwyczaynych podłemu motłochowi rozkoszach miał zatapiać. SenPilchKrót 72. Przez motłoch zaś i pospólstwo rozumiem tak pyszno przybranych Panów, jako też i chudobę. SenPilchKrót 87. potrzeba długiego pasma wiekow, nim się zdarzy szczęśliwy ów Geniusz, który się na nich należycie pozna, a porzuciwszy uczone subtelności i romansowe doświadczenia, wzgardziwszy krzykiem motłoku i Fanatykow, na niewzruszonym tym fundamencie, nieśmiertelną budowlę sławy i pożytku dla rodzaiu ludzkiego ugruntuie. ŚniadJędMowa 21. Więc ábyśmy te rozbić mogli rády, Trzebá nąm z Woyskiem udáć sięw Woło Y mieć ostrożne potym zdraycy ślády, Zeby mu iáko zgánić umysł płochy, Ani Tureckiey czekáć tu gromády, Anu y Háná przepuszczáć z Motłochy, Owszem przećiw nim ćiągnąć tráktem processem Iák tylko Dniestr ośiodłáią mostem. JabłSWUprow E3.

a) »bezimienna grupa ludzi określonego typu, gromada, hałastra«: Aleć i o pospolitym ludzi służałych motłochu nic dobrego po te czasy powiedzieć się nie może. MałpaCzłow 279. Nie ufam w prawdzie, w płochym pospolstwa motłochu, Co dotąd, nigdy ieszcze, nie powąchał prochu, Lecz ośm tysięcy Węgrow, przywykłych do bitwy, Cztery tysiące, mężnych Polakow y Litwy. RzewWWład A3. Teraz też widziemy, że w krótkim czasie niezmierne złoczyńców motłochy zebrał, tak z miasta, iako i ze wsi. CycNagMowy 38. Iemu by tylko y nadętym koło tronu iego urzędnikom cześć y chwała należeć miały? a iabym się nieznanym y nieużytym między wzgardzonym Towarzyszow motłochem, po ciemnych piekła miał czołgać zakątach? Nie, wynaydę dzieła, nad któremi się zadziwione wzdrygnie piekło, y Szatan tedy... GesCarŚmierć 81. Jakbym zá to nie wiem co dała, że WPan będąc w Paryżu Krola chyba przeiazdem widziałeś, bom się dosyć o tym nasłuchała, po co młodzi Kawalerowie do cudzych Kraiow wyieżdżaią, aby między naypodleyszym motłochem oszustow, dzikich się wyuczyli sentymentow, i szydzić potym powrociwszy z własnego Narodu. MarewPol 5. Powtóre dokazali: że Porta, zamiast 40 tysięcy ludzi, iak przedtym, nie utrzymywała i połowy w Egypcie, składaiącey się tylko z motłochu rzemieślników, próżniaków i włóczęgów, którzy drzeli przed Mamelukami razem z pospolstwem Kairu. VolnNowicOpis 47. Dorosłych záśię ludzi gmin y motłoch grzechámi obćiążony, po mieśćie się gdzie kto chce przebiega, iáki táki się weseląc y ráduiąc, choć doległośći nászych pospolitych ći własnie są przyczyną, y plagi Boskie ná nas pobudzili y obálili. BemKom 52.

2.przen. »coś o bardzo małej wartości, śmieci«: NJedźielę dźiśieyszą Polacy názywáią/ Niedźielą stározapustną/ to dla tego/ iż stárzy Polacy/ przyiąwszy Ewangelią z motłochem przysad ludzkich (bo przyszli byli ná czásy złe/ skáżone y zepsowáne w nabożeństwie) w tę Niedźielę zápusczáli/ to iest poczynáli brákowáć pokármámi Niedźiel dźiewięć: [...]. KraPos 93. Początek tedy być ma woyny od tey złośći ktora częśćiey wywiera y grzechu ćię nábáwia/ kiedy ten herst vpádnie/ łácniey motłoch defektow inszych podławisz. AlvPakWyk 237. Zkąd poszło że z rożnych żon, miał Krol wiele dzieci, Zmieszały się z Perłami motłochy y śmieci. DrużZbiór 106. Przywiozł od niego nie tak odpis Królowi, iako raczey księgę, pustych słow motłochem, y uszczypliwemi na Króla obelgami napchaną. BohFŻycie 123.