Słownik XVII wieku

Słowniki:
nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1607

Formy: lp M. niebo; D. nieba; C. niebu; B. niebo; N. niebem; Ms. niebie; ~ lm M. nieba

Znaczenia:

1.relig. »królestwo Boga, raj; Bóg, opatrzność«: Za Nayswiętszy Maiestat y Matki iego wylana kropla krwie [...] Wdzięczną bez Wątpienia W Niebie zgotuie koronę. PasPam 58. Chcieli niebozęta przed Polakami ucieć do Nieba alec ich tam niepuszczono. PasPam 60v. Teraz przed Niebęm y Ziemią Protestor w krzywdzie moiey. PasPam 134v. Tę sprawiedliwość niech osądzi Niebo. PasPam 149. Sekundowałeś Oratione Nie tylko ucho Boskie, ale y Całe Niebo Mierziała. PasPam 192v. Krolowa Ludwika [...] potrzebowała na Wiazd swoy do Nieba Assystencyiey. PasPam 214v. Dla większey Domu twego wspaniałosci Niebu y Ziemi wyda wdzięczne Latorosci. PasPam 271. Druga [heroina] to Bellona Do Dzieła Marsowego od Nieba zrodzona. PasPam 272v.

2. »pozorne błękitne sklepienie nad ziemią, firmament«: Czasęm iedno [morze] się wydaie błękitno drugie czarno. To zas czasem iako Niebo takiego koloru. PasPam 65. Iedzięmy tedy do uprzykszęnia niewidac tylko Niebo a wodę. PasPam 66. Klęknie ręce złozywszy ku Niebu pod niesie. PasPam 198v. Panie Boze sprawiedliwy [...] pokasz Sprawiedliwosc twoię nad krolem, Ianęm Kazimirzem ze by Pioruny na Niego z iasnego Nieba trzaskały. PasPam 198v-199.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ pod niebem: Koniom takze u nich wielka iest wygoda [...] bo tez nie pod Niebem ale pod namiotem sucho y pięknie Stoi. PasPam 261.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ z nieba spaść »zjawić się nagle, niespodziewanie«: Idziemy tedy Ryscią Moskwa zdumieli się czy z Nieba z padli. PasPam 112v.

Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ altana nieba: [Do Matki Boskiej:] Drabinaś wystawiona przy altanie nieba, Po tejby się nam (grzeszni [!]) tam docisnąć trzeba. KochOgrTur 14. ▲ niechaj czyjaś dusza odpoczywa na wieki w niebie: Pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielmo[żny] ImPan Ian Zamoyski [...] ktorego niechay dusza odpoczywa na wieki wniebie. DrobTuszInf 57. ▲ niechaj czyjaś dusza z Panem Bogiem wiecznie króluje w niebie: [...] pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielm[ożny] ImPan Podskarbi Wielki Koronny [...] ktorego dusza niechay z Panem Bogiem wiecznie kroluie wniebie Amen. DrobTuszInf 56. ▲ astr. niebo planetne »sfera nieba, w której krążą planety«: Co się tycze Jowisza? ten oprocz pospolitych, ma te swoie własności. 1mo. Jż obrotu swego centrum ma słońce, álbo bliski słońcu punkt nieba planetnego. BystrzInfAstron M3. Co się tycze Saturna naywyższego planety? ten oprocz pospolitych ma te swoie własności. 1mo Jż obrotu swego centrum ma punkt bliski słońcu nieba planetnego. BystrzInfAstron M3. ▲ astr. niebo planetowe »sfera nieba, w której krążą planety«: Naprzod co się tycze nieba! to nie tylko Empyreyskie iáko wiecznego dziedzictwa błogosłáwione mieysce trwáć ná wieki będzie, ále y nieba wszystkie ták gwiazdowe iáko y Planetowe. BystrzInfCosm I4. Jż im wolno będzie lustrowáć Nieba gwiazdowe, Planetowe, ziemięy całą strukturę wszechmocności Boskiey, bez uymy iednak y przeszkody Essencyalnego błogosłáwieństwa. BystrzInfCosm I4v.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ pod niebo z myślą latać »mieć wysokie mniemanie o sobie«: Panowie słuchajcie, Pod niebo z myślą nazbyt nie latajcie. Nie pogardzajcie bracią swą ubogą, Chcecieli pewną do nieba iść drogą. GrochWiersze 193.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Jédno słońcé dość ná niébié. Pánowánie towárzyszá nié lubi/ nié cierpi. KnAd 316. ● od przysł.: Pieczone gołąbki nie przyjdą same do gąbki Kazał się nam Pan Bog o się stárać: nikomu z niebá pieczone gołębie pádác do gęby nie będą. StarKaz 370. ● Vtracisz pierdoło Staraiąc sie tam y sam lataiąc myslami Po niebie po powietrzu a zadek wpopiele [...]. OpalKSat 19. lata myślami po niebie, a zadek w popiele. er denckt hoch hinaus, und hat hoch kein Vermögen. il a le coeur haut & la fortune basse. T III 718. ● Nużby niebo vpádło/ y skowronki potłukło. RysProv IX, 10.