Etymologia: <tur. japonǯa 'rodzaj wierzchniego okrycia z grubego, włochatego sukna; grube przykrycie dla konia'>
Znaczenia:
»obszerny płaszcz bez rękawów, z kapturem, chroniący od deszczu i zimna«: Iádą ná woynę lekko y nie obćiążeni: nawiętsze ich rupieći są niektore płáchty ábo opończe tkáne/ pod ktore się zchraniáią kiedy idźie descz.BotŁęczRel III87. Ták żyią Tártárowie niektorzy ná wozách swych nákrytych opończámi; y Arábowie w Taborách/ ktorychesmy indźiey opisáli. BotŁęczRel V55. Niemniej Matkę wesołym rytmem przywitają, której też te przymioty spólnie przyznawają: «Tyś – mówią – bójnym prątkiem, a bez sęku, onym co w Jessowym zakwitnął ogrodzie zielonym, Tyś pełne rosy runo, gdy pałało słońce i zaś suche, gdy wołał Gedeon opończe.MiasKZbiór46. Ieszcze Cynthia w ćiemnym złotogłowie/ Tkáła Opończe na Szárey osnowie.TwarKŁodzC2. Dumę zaczeli [...] dumę niechay Smutną, kończą Iak Smutku trzeba złozyc pochniową opunczą.KodKon135. Opończa/ Penula, [...] Penula gausapina, [...] i. villosa hiemalis, [...] ae scribunt aliqui. [...] vestis militaris [...]. Polluci, vestis paenulae similis, [...]. et apud Dionem vestis contra pluuiam Mantelum vel mantellum Plauti reddit Cael. Rhodig. et Henric. Stephan. alij explicant [...] i. mantile. Scaliger utrumq[ue] et mantile, et pallium seu vestimentum. Mantelum item loricam explicat Rhodig. [...] Penula scortea, et scortea absol.Kn633. Bieli sie od Opończey y Hab[!] zgráiá oná / Jásny dźień / y twarz wdźięczna lżąc Hiperiona:
Nászych záś świetne Sági / y od złotá rzędy / Po polách przeźroczystych niecą łuny wszędy.TwarSLeg40. A Swięty THEODOZYVS ná káżdy dźień robotę około Domu Naświętszey Pánny z drugimi rzemiestnikámi odpráwował. Nádto Pieczárską Cerkiew okázywáł Bog w źiemi Wárágow: w tey było Xiążę Afrykán brát Jákuná ślepego/ ktory odbiegł opończe złotem wyszywáney/ gdy był po Iárosłáwie od Mśćisłáwá poráżon.KossowŻyw61. Co nie iednemu przytocżyło ná pamięć/ trzeciego Orła/ ktory nad woyskiem naszy, długo latał/ kiedy cále woysko Szeremetowe nászym się poddáwáło/ a wpádszy ná źiemi/ był od Tátárzyná chyżo opońcą nakryty/ y J. M. P. Márszałkowi presentowany.MerkPol271-272. Ponaydowalismy tylko co po[o]dbiegali Sakiew [...] Oponczy kanczugow y inszych drobiazgow.PasPam238v. Zem wpogodę wyszedł nie wzięli mi Oponczy w Stąpiłem do Austeryiey chcąc przeczekać ow deszcz.PasPam262v. Widzę, że z tobą, cny niebieski gończe, Może się w drogę puścić bez opończe.LubSTobPol144. W POGODĘ OPOŃCZĄ ZEDRZEĆ NA TOŻ CZWARTY RAZ „Ciepłe lato poczyna, wiosna bieg swój kończy, Pogoda, sucho. Panie, szkoda drzeć opończy” — Z tym astrolog na zamku dworzanina wita.PotMorKuk III104. Opończa. Regen-Mantel, Reut-Rock. casaque, brandebourg, hoqueton, manteau qu'on porte contre la pluie. § skorzaną kupił opończą; w opończy chodźi.T III1252. Znałeś dawniey Woyciecha? – ktoż nie znał! co teraz Bez sług ledwo w opończy brnie po błocie nie raz; Niegdyś w karecie, z ktorey dął się y umizgał, Takich, iakim iest dzisiay, roztrącał y bryzgał.KrasicSat35.
◼ Przenośnie:
◼ Jeżeli fanatyzm, zabobonność, i nierozsądna żarliwość, były kiedy na wysłudze burzliwym namiętnościom chcącym pod opończą Religii, swoie do skutku przywieść zamiary, to nigdzie hartownieyszey na nie znaleść nie można broni iak w sameyże Religii, którey duch i umysł, potępiają i w przecz idą wszystkiemu cokolwiek fanatyzm, zabobonność, i nierozsądna żarliwość, czynić lub wymyślić mogą.CzartAKDef156.
◼ A jakoż za takim końcem i intencyją w początek stanu twojego wstępować i trzymać się łaska Boska może? Jakoż masz bydź dobrym i należytym duchownym, kiedy nie Duchem Przenajświętszym, ale duchem czartowskim i prywaty swojej Boga i powołania Jego na siebie przyjmujesz, kiedy nieoszacowanego na cały świat i niebo gatunku charakter na mizerną osobę swoję jako opończę bierzesz, aby cię bieda i mizeryja na kształt słoty i gradu przez skórę nie śmigała, świecka ręka w przewinieniu nie chlastała, żeby pod nią, jako pod zbroją grzychy i niecnoty wszytkiego w tobie dokazywały, rewerendę bardziej niż poświęcony aparat, a osobę jako Boga czczono, obawiano się i poważano.MałpaCzłow226.
◼ Noc nagła ćiemne rośćiąga opońce / A ćienie wiedźie co dźień wyganiaią.TasKochGoff351.