Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1.bot. »roślina z rodziny astrowatych, wysoka o dużych, żółtych kwiatach; helianthus, heliotropium«: Item, Weźmi Rzepiku liśćia trzy łoty/ ták wiele Lákrycyey skrobáney/ naśienia Aminkowego pułtorá łotá/ Szpikánárdy Indiáńskiey/ korzenia Kostowego/ Száfranu/ Słoneczniku/ Mirrhy po trzy kwinty. SyrZiel 274. To wszystko vtłuc co namieley y Máłmázyą záczyń/ á potocz w gáłki wielkośći źiárná Słoneczniká/ vsusz y choway. SyrZiel 274. Słonecżnik źiele/ każą też ná wśćieklinę dáwáć/ ále ná to ia experientiey nie mam. OstrorMyśl1618 20. Klitiá w słonecznik źiele. Daphnis w kamień. OvŻebrMet 104. Nie wartogłów słonecznik, nie kwiat na jaśminie, Nie stokroć, nie majeran zapachem niebrzydki, Insze to ziele, insze ma swoje pożytki. Korzeń się wprzód u spodku w dwie cebulki dzieli, Łodyga się a gładka i bez sęków bieli [...]. MorszAUtwKuk 46. Stawszy się twoim wiecznym słonecznikiem, Obracać będę, ty lat moich czasem, Ty życia mego sporządzaj kompasem, Ty dni, miesiące rozpisuj i wieki, Niech ci mej słońce ustąpi opieki, Kiedy choć depce po niebieskiej ścieżce, Ustąpić musi w gładkości Jagnieszce. MorszAUtwKuk 244. Słonecznik ieżeli zá słońcem chodźi, tego przyczyná tá może bydz. Słońce uderza promieńmi w iego płonke, y kurczy żyły swym ćiepłem, záczym się muśi ku słońcowi chylić. TylkRoz 155. Żółto kwitnie słonecznik, narcyz prędko mieni, Tak zimie jako lecie ruta się zieleni. PotPoczKuk III 440. Figura komet bywa rozmaita: to okrągła nakształt słonecznika: to podługowata nakształt miecza, rożna, miotły, brodata, ogoniasta etc. BystrzInfAstron N2v. Długo oczy obrácał Amon zá Tamarą Ják słonecznik zá słońcem, ále żadną miarą Nie mogł ználeść sposobu z tym się Jey ogłosić, Ze ią chce do Pokoiu swoiego záprosić. DrużZbiór 106. Naylepszy ten gospodarz obserwuiący owo cum Iove manum move: u ktorego BOG Alpha y Omega Ekonomiki: ktory iako słonecznik na słońce, tak on na Boga obraca oczy: Oculi mei semper ad Dominum. Nie piękna to Egypcyanom przypięta łatką, że unich Aratores nunquam Caelum respiciunt. ChmielAteny III 350. słonecznik źiele. (heliotropium) Sonnen-Wende, Krebskraut. l'heliotrope; herbe aux verruës. T III 2069. A iako słonecznik obraca się za słońcem, tak rozsądek do Boga, iako do początku swego, i lubo od ciała cierpią gwałtowne wstręty, wzbiia się iednak iako ogień do góry, i oświeca ciemności, czyści cielesne smrody, prowadzi w błędach, pokazuie prosty gościniec do stateczności, i wszelakiey cnoty [...]. KryszStat 19. Rozdz. VI. wyżonym, zasadzenie całey pasieki lipiną koło płotow, dzikim winem, posianie w pasiece melissy, gryki, y słonecznikow, w czasie zaś roienia się pszczoł, codziennie raport ma być zakonnotowany od pasiecznika Administratorowi o wielości roiow, y ten na raporcie podany w Gubernii od niego co tydzień. JabłAnnaPorządek 33. Na fundamencie tego doświadczenia, można przydawać do nasienia lnianego wszystkie te nasiona, z których zwykły się robić emulsye dla posilenia chorych: iako to nasiona z harbuzow y melonow, nasienie slonecznikow, etc. DośwGosp 52. SŁONECZNIK, po Łacinie Heliotropium, inaczey Solisequium, albo Flos Solis, z natury swoiey zawsze za Słońcem się kieruie, ktoremu Carolus Rancatus dał Lemma: Solo affixus, non desero Solem. ChmielAteny1755 I 648. Podobny Słonecznikowi w naturze iest Kwiat Selenitropos, toiest Xiężycowy kwiat, także ku Xiężycowi się obracaiacy według Naturalistow. ChmielAteny1755 I 648. Pielęgnowanie Słonecznika i robienie z niego Oleju. ThaerGosp 45.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ słonecznik peruwiański: Słonecznik Peruwiański/ Ziele nawiętsze/ słonce Indiyskie/ Rozdział 209. SyrZiel 1527. ▲ słonecznik peruański: słonecznik Perwański. (flos solis) die grosse Sonnen-Blume in den Gärten. soleil; fleur du soleil, tourne-sol, maurelle. T III 2069.

◼ Przenośnie: ◼ Stawszy się twoim wiecznym słonecznikiem , Obracać będę, ty lat moich czasem, Ty życia mego sporządzaj kompasem, Ty dni, miesiące rozpisuj i wieki, Niech ci mej słońce ustąpi opieki, Kiedy choć depce po niebieskiej ścieżce, Ustąpić musi w gładkości Jagnieszce. MorszAUtwKuk 244.

Słonecznik stręczny

2.bot. »inna roślina podobna do słonecznika«

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ słonecznik stręczny »rodzaj rośliny o białych kwiatach i strąkach z nasionami«: Weźmi Lugu dobrego/ coby dźieśięc kroć głowę zmyć/ włożże weń Skorek pomoráńczowych słodkich dźieśięć/ z Jábłka cytrowe[g]o ile mieć możesz/ Kwiatkow rumienkowych/ Liścia bobkowego/ Pánny Máryey włoskow po garśći/ Rzepiku poł[...] garśi/ Plew ięczmiennych zśiekawszy dwie ábo trzy garści/ Słoneczniku stręcznego suchego iednę garść/ Kozorozcu dwie gorści/ Waynsztynu połfuntá/ Kwiecia witęczkowego garśći 4. ábo 5. PedSleszTajem 3. Oleyku rożánego sześć vnciy/ mieszay to v ogniá/ áż pocznie wrzeć/ á wnet przyłoż Srebrnych szymowin 6. vnciy/ Trtęći przypráwney iednę dráchmę/ przystaw t wespoł do ogniá ná chwilę/ ále vstáwnie mieszay/ áż záś ochłodnie/ á zstánie się máśćią/ ktorą głowę pomazawszy ná noc/ posyp mąką stręcznego słoneczniku/ y bobową/ á ná to czepkiem przyłoż/ á to czyń przez trzy dni ná noc. PedSleszTajem 19. Weźmi Słoneczniku stręcznego/ Bobu/ Jęczmieniá/ káżde[g]o po połtorey gárśći. PedSleszTajem 70. Zmieszay/ á ná noc smáruy/ poránu záś twarz omiy wodą/ w ktorey słonecznik stręczny wrzał. PedSleszTajem 70. ▲ słonecznik gronisty: słonecznik gronisty; kleszczowina. (ricinus) Wunder-Bäum, Kreutz Baum. ricin. T III 2070. Ostatni rodzay składa się z ziół szkodliwych, które trują koni i inne bydlęta. Te zioła są: Tojad, lub wilczy jad; Wilczy mlecz, lub psie mléko; Konitrud; Kichawiec; Rdest biały i czarny; Tobołki, lub koletki; Jary mlecz; Kurcz ziele; Kleczkowina, lub słonecznik gronisty, lub skoczek większy, lub słupie; Jaskier, lub żabinek. KniażFol 166. ▲ słonecznik strączysty: słonecznik strączysty. (lupinus) Wolf-Bohnen, Feig-Bohnen. lupins; pois lupins. T III 2070.

3. »zegar słoneczny«: Słónécznik/ zegar ná słóncu vczyniony/ godźinnik ná murzé. Horologium sciothericum, al. sciathericum. Horologium solarium [...] Solarium [...] Solarium descriptu[m] quo horae declarantur. Sunt etiam horologia quae ad lunam et stellas posita horas indicant. Horologium absolutè, pro solari horologio [...] i. vmbrarum venator aut indagator. Index horarum sciothericus. [...] vmbra cum sole circu[m]acta horas indicat [...] Pelecinus vel Pelecinon [...] à forma securis. Kn 1020. Ná bramie Kośćielney był Zegár Słonecznik od Acházá Krolá postáwiony, ná ktorym gdy Krol Ezechiasz chorował, ná znák przywrocenia zdrowia od Páná Bogá, ćień słoneczny cudownie názad przez 10, znákow vstąpił. 54. AdrJeruz 45. Słonecznik, g. a. 1) eine Sonnen-Uhr. [...] 1) cadran; une horloge au soleil. [...] § 1) iuż na słoneczniku (zegarze słonecznym) pierwsza. T III 2069.

4.miner. »rodzaj minerału o ciemnozielonej barwie, który daje czerwone refleksy podczas obracania po zanurzeniu w wodzie; Heliotropium«: Słónécznik kámięń/ Heliotropium gemma [...] quasi solem vertens, commutans. Gemma viridis est iaspidi similis, sanguineis venis distincta [...] soli opposita instar speculi defectus eius monstrat, subeuntem lunam exhibens. eadem in aquam coniecta solis fulgorem in sanguineum colorem mutat [...] Cum sole circumagi lapidem hunc aliqui asserunt. Kn 1020. Słonecznik [...] 3) Heliotropium, ein kostbarer grüner Edelstein. [...] 3) heliotrope, m. pierre de heliotrope, une pierre très-précieuse. T III 2069. Kircher in Mundo Subterraneo pisze, iż się znayduie Kamyk charakterami alfabetu A. B. C. od natury popisany: pisze y to, iż Magninus Kawaler y Patritius Rzymski, ma Kamień Helotropium, albo Słonecznik cztery na sobie pasami Elementa wyrażaiący, alias na iednym pasie idzie kolor złoty, a ten znaczy element Ognia, na drugim szafirowy Kolor, a ten znaczy element powietrza, na trzecim Kolor błękitny, znaczący żywioł wody, na czwartym Kolor czarny denotans elementum ziemi. ChmielAteny1755 I 662.

5. »udar słoneczny u koni, kaduk, → słonecznica«: Strzeż tedy naprzod áby nie miał wad wnętrznych zákrytych/ to iest áby nie był Lunaticus, názywáią tę chorobę zda mi się rostrucharze Słonecznik (ácz rozumiem/ że się niektorym foremna zdáć będźie/ iż w koniu tá chorobá naydowána iest/ iáko w człowieku/ ále od mądrych lekárzow łácno się wywiedźieć/ iż wszelákie niemocy ná ludźie przypadáiące koniom też są pospolite) áni kordyáczny/ nie lękliwy/ gdyż y to defekt wielki/ nie meláncholiczny/ nie fántástyczny [...]. DorHip I . O Słoneczniku ábo o káduku. Rozdział 7. SLonecznik ábo káduk iest/ kiedy koń idąc w drodze/ ábo stoiąc ná mieyscu/ głową pocznie trząść/ oczy wytrzeszczáć/ nogámi tąpáć/ y wszytkim ćiáłem ták drżeć/ że áż ná źiemię vpádnie/ nogi wszytkie rośćiąga/ y wszytek się miece/ á czásem też y piáná mu z nozdrzá y z gęby płynie/ tá chorobá nie tylko iest szkodliwa sámemu bydlęćiu/ ále y ieźdźcowi niebespieczna czásu potrzeby iákiey ábo drogi prędkiey: temu tedy zábiegáiąc: Naprzod skoro to ná koniá przypádnie/ możeli ták prędko dopaść/ záláć mu oczy wodą [...]. DorHip II Miiijv. [...] znáczy się to nayprędzey z tego/ gdy koń drżeć poczyna/ oczy mieni y záwiera/ z nozdrzá gorąca mu párá idźie/ á pot przez skorę z ćiáłá się dobywa/ stać ná nogách nie może/ iednákże się nie miece/ iáko gdy nań słonecznik nápada. DorHip II Nij.