Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »wyrażony za pomocą słów (często w opozycji do czynów); przekazany ustnie, niespisany«: Co nie ták trzebá rozumieć żeby to w przezyskách otrzymánych z tákiego zapisu/ nie miał kto dobr zeznawáiącego dochodźić/ (ponieważ y z cyrográphu/ y z słowne[g]o contraktu przezyski otrzymáne dobrá obćiążáią obliguiącego się) ale tak: w sumie przezyskom rowny/ abowiem táki zapis według státutow/ obciąża dobra. CzaradzProc M2. POnieważ czárownice wszelkie choroby/ czárámi swymi iákosmy wyzey wspomnieli spráwowáć mogą/ wleczeniu ich to wobecz trzebá wiedźieć: iż lekárstwá bądź słowne/ bądź vczynkowe/ wyżey námienionym chorobom służące/ inszym wszytkim chorobom niewyráżonym/ náprzykład kádukowi/ trądowi/ y inszym służyć mogą. A iż między słownymi lekárstwy naprzednieysze mieyscá máią Exorcismy przystoyne/ o ktorych częstokroć wzmiánká wyżey/ iáko o powszechnym lekárstwie byłá. SpInZąbMłot 238<242>. A iákaż tá wdźięczność? słowna tylko/ czy y vczynkowa? Ieśli tylko słowna/ o tę Pan Iezus nie stoi. Ieśli vczynkowa/ w czymże należy? w tym pewnie/ żebysmy sobie sámym nie żyli, ále temu, ktory zá nas vmárł. SzlichJoAntap 79. Odpór słowny/ zbiánie abo zbićie mowy czyiey. Kn 603. Słowny co mowi á nié vczyni. Verbosus, Cicer. Verbosa simulatio. ὁ, ἡ πολυφραδής, έος. Oratione beneficus (periphrasis) Plaut. ὁ εὔπορος ἐν λόγοις. Verbo-tenus loquens, promittens. vt Cicer. loquitur. ἄχρι λόγου, vel μέχρι τοῦ λέγειν φίλος: λόγῳ οὐκ ἔργῳ δαψιλής. Słowny/ co słowá dotrzyma. v. Péwny/ Wiérny/ Trzyma komu słowo. Słowny/ z-słów złożony/ słowny pozéw/ téstáment/ dékrét. Verbalis, Carisius et Diomed. habent sensu Grammatico. Apud IC. nostrates, Citatio verbalis, etc. ὁ λεξικὸς, ὁ ῥηματικός. Nominalis gentilitas, apud Varr. vicino sensu. s. eiusdem nominis. tégoż słowá/ ábo ráczey imięnia/ názwiská powinowáctwo. At Nominalis casus apud Diomed. qui est Nominis partis. Loquelaris particula, Festo, Probo, Isidoro, quae sola non vsurpatur. sed cum alijs dictionibus composita, vt Praepositiones Inseparabiles Di, Dis, Co, et Am. Słów przydátki/ Słowne przydatki. słowom służące. Kn 1022. W Miástách/ lubo też ná Wśiách/ ták w ćiągnieniu/ iáko na stánowisku/ ktoryby Towárzysz/ nád pospolite w domu iádło/ z korzeniem/ álbo sowite pułmiski/ y przykupione potráwy/ kázał sobie dawáć/ álbo trunki iákiekolwiek (by namniey) kupowáć/ tedy nad zápłácenie tego wszytkiego/ (ná słowny szácunek Gospodarzá) ma Czwierć swego Pocztu tráćić/ [...]. FredKon 6. In quantum, żeby się na którego oficyjalistę pokazać miała nie bez fundamentu suspicyja jakiej malwersacyi lub dobrowolnego niedbalstwa albo innego jakiegokolwiek z powinności swojej wykroczenia, a po napomnieniu słownym etiam cum maiori pondere powtórzonym nie byłoby temu końca [...]. InsGór 168. Wymowa zaś, która była między niemi słowna, ponieważ już i ten mąż jej umarł, i ona za żywota porzuciła go i nie mieszkała z nim, jako przysięgła, więc się ta umowa kassuje. KsKlim 371. Cierpisz słowną urázę żelżenie/ odday że się Bogu/ z gniewu się sámá nie mśćiy/ á Bog się krzywdy twoiey sowicie zemśći. SkibSnop 93. Jeśliż budynki w oczu mych były cudowne, Dziesięćkroć tyle w uszach przezwiska ich słowne: Kabinet, galeryja, gardaroba — nowe, Co u nas alkierz abo kownata, alkowę. PotMorKuk III 295. A za cóż o słownych przymówkach poczciwość tykających jest artykuł 27 z rozdziału 3 w Statucie Litewskim opisany? MatDiar 619. Interim nad wszelką słownych ekspresji siłę jestem serdecznie i nieskończenie spoinie z żoną moją obojga WMPaństwa Dobrodziejstwa szczerożyczliwym i najniższym sługą. MatDiar 699. Dwoie na to sztuka Krasomówska obmyśliła: słowne rozszerzanie, i affektów wzbudzenie. BorNauka 113. Słowny. 1) mündlich, aus Worten bestehend; wörtlich. [...] 1) verbal, qui est de bouche. [...] § 1) słowny, ze słow złożony, pozew, dekret, testament. [...] T III 2071. Też same początki stosować będę do podania ustnego dzieiow spełnionych, albo Tradycyi słowney, iako y do Tradycyi pisaney. BonLinBadania 10. Spuszczać się niekiedy na Ochmistrzynie mogą, ale ich oko więcey nierównie postrzeże nad naiemniczą cudzą pilność, ich zaś przykład lepiey wzbudzi nad książkę lub słowne napomnienia. KrasicPan 170. Zadawano Zbigniewowi, że na zgubę brata i państwa całego, nietylko słownemi namowami nakłaniał nieprzyiacioł, ale z niemi niegodziwe czynił przymierza, dawał pieniądze i inne podarunki, łudził obietnicami. NaruszAHist 127<129>. Czytane słowne wyznanie Grekow, przysłane od 38 Metropolitom, ich ręką, Imieniem swoich Synodow podpisane. ChmielAteny1755 I 1142. Gdyby Rodzice nié dali ci obiadu tém cię tylko zbywaiąc, iż wiedzą dobrze o twéy potrzébie iedzéniá, niéposiliłabyś się zapéwné tą ich słowną odpowiédzią i wiadomością. ProkopNauka 65.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ testament słowny (sz. zm.) »ustne oświadczenie ostatniej woli«: Téstámęnt słowny/ odkazánie czégo. Nuncupata voluntas, [...] Nuncupatiuum testamentum, [...]. Kn 1141. Rano nazaiutrz stawił się Przeor do prawa, zaczęła się sprawa Kubaniowa: w xiegach nalazło się, iakięm sposobem tęn Kubąn obiął rolą Goscieiowską roku panskiego 1619, d. 4 miesiąca Marca; a iz zstała się wzmiąnka, ze Gosciey niebosczik czynił testament słowny przed ludzmi, a ludzy tych, ktorzy testamentu słuchali, niesłuchąno, kiedy Kubanik miał obÿmowac thę rolą. KsKasUl 321. Słowny [...] 1) słowny [...] testament. T III 2071. ▲ słowna obietnica: [...] poczuwając my się tedy tak w słownych obietnicach, jako i podpisach swoich, któreśmy ty tam braci naszy pod Sendomierzem pozostały uczynieli, że ich, póki nam zdrowia i majętności naszych stawać będzie, w popieraniu swobód i wolności naszych nie odbiegać, i owszem, ratować chcemy. AktaPozn I/1 320. [...] á gdy Pospolstwo spusćić się w tym zábieráło ná samę dobrotliwość Krolewską, y kontentuiąc się słowną obietnicą y deklárácyą iego [...]. PotulHist 256. Nie dość tu iest na waszey słowney obietnicy, Ktoż was wie, możecie być iak inni zmiennicy, Wszystkich nas trzech przysięga zobowiąże sroga, Zadna się w tył nie będzie cofnąć mogła noga. WęgOrgany 11. ▲ umowa słowna (sz. zm.): Lichwa iest dwoiaka: Jawna y oczywista; gdy się zysku/ od pożycżanych rzecży/ kontrakty stanowią/ lub słowne umowy cżynią. Druga lichwa potaiemna skryta; gdy ani kontraktu/ ani słowney umowy o zysku/ nie będzie; tą iednak intencyą pożycza rzeczy/ aby wziął zysk od nich. KryszStat 165. W tym zaś czasie kiedy Krzywobłoccy zostali obciążeni długami, a ztąd potrzebą wyprzedania Dziedzictwa Kassuty, wtenczas wszedłszy w umowę acz słowną WW. Krzywobłoccy z W. Romerem o Dziedzictwo Kassuty, y okazuiąc całą rozległość y wszystkie naleźne attynencye wyraźnie Łąkę Bereźniaki, Grunta y Lasy do niey przyległe w aktualnym należeniu do Kassuty Krzywobłocki Romerowi okazał. KontrowStron Av.

◼ Przenośnie: ◼ Pokładam (nie chcąc iedney rzecży/ á tey prawdźiwey drugiemi dowodámi obiáśniáć) przed tobą Synu prawdźiwy porządnego rządzenia Cerkiewnego spisek/ z dźieiow świętych powszechnych Synodow przez Nilá Kábasellę/ Arcybiskupá Thesálonickiego prawdźiwie zebrány: z ktorego obacżysz ná oko co był niegdy w Chrystusowey Cerkwi Rzymski Biskup/ y co dźiś w dźiśieyszym Kośćiele Papieskim Papież/ y skąd ták strászne onego ná wszystek świát słowne pioruny: ktorych z rozsądkiem wysłuchawszy zrozumiesz y poznasz/ cżego wszystkie hárde nádętych iego dworzan zaloty są godne/ y w iákiey wadze máią być miáne. SmotLam 38.

a) »istniejący jedynie z nazwy, pozbawiony oparcia w faktach; pozorny, deklaratywny«: Z tego/ co śię teraz wyliczyło/ sumownie pokázuiemy że Pánowie (Szláchćicy) są dwoiacy. I. Nominales Iedni Słowni/ [...], co śię z Urodzenia zacnego y znácznego chlubią y wynoszą/ á Urodzeniem podłym y nieznácznym pogardzáią [...]. II Reales. Drudzy są rzeczywiśći/ [...], ktorzy dobrymi Szláchćicámi będąc Bogá śię boią/ w cnotách S. ustáwicznie śię pomnażáią/ á żywot Chrześćiáński pobożny y świątobliwy/ ile można/ prowádzą. GdacPan Cv, Ciiiv. [...] Lecz że miedzy nimi więcey słownych y málowánych/ á niżeli prawdźiwych y rzeczywistych Krześćian/ ztąd to wybaczyć możemy/ iż śię niektorzy tylko z wiáry bucą/ á dobrymi iey uczynkámi nie pokázuią [...]. GdacPan Oiiv. Zda się y to namień: że iuż od Dunáiu Wołochow pożegnáwszy, z dáwngo zwyczáiu, Turcy sámi przestrzegáć Poselskiey wygody Winni, y w prowiánty opátrzyć gospody. Lecz iáko ná ochocie słowney im stáwáło, Ták w skutku uczynności bárdzo było mało. GośPos 64.

b) »oparty na dokładnym brzmieniu wyrazów, dosłowny, literalny«: Słowne wyrozumięnie/ v. Wyrozumięnie litérálne. Kn 1022. Słowny. [...] słowne wyrozumienie, sens słowny. der buchstäbliche Verstand. le sens literal. T III 2071.

2. »dotrzymujący danego słowa, rzetelny w spełnianiu obietnic«: Polacy y Czechowie słowni niekiedy bywáli. KromBłażSpraw 18. Od sławy tedy Słáwácy ábo Słáwinowie názwiská dostąpili: chyba żeby kto od słowá imię to wywodźić wolał/ iakoby ći od prawdy chowánia/ y dotrzymáwánia słowá/ Słowakámi/ ábo Słowinami (to iest/ Słownymi) zwác się chćieli. KromBłażSpraw 18. Tám niechay rozmyśla sprosność grzechu/ świátá márność/ strách śmierći/ srogość sądu/ okrutne karánie piekielne: obiecane dobrym y sprawiedliwym/ przez słownego oddawcę/ błogosłáwieństwo. MośAk 51. Mocny iednák Pan Bog/ miłośierny y słowny/ że swoiey obietnicy zá prawdźiwym Messyaszá przyszćiem dosyćuczyni. KorRoz 19. Tey záś mądrośći nas vczył Pan i mistrz nász tenże Chrystus IEzus/ á vczył nie tylko słowy dosyć rzetelnymi/ ále też dáleko więcey vczynkámi náder iásnymi/ ták/ iż niczym nie iest bárziey zágęsczony żywot i Ewángelia iego/ iáko tey mądrośći náuczánie[m] słownym i rzetelnym/ i przykłádnym. DrużbDroga 148. [...] niedawszy [Krzyżak] wiary Słownemu Polaku Scisłym przepasem zamnie Gdansk cały około Z wstydu przyrodzonego otarszy swe czoło DrobOpow 80. Chcąc być u ciebie za słownego miany, Posyłam ci wiersz dawno obiecany, Śliczna Resienku; ty z tej pracy małej Sądź o ochocie do twych usług całej. TrembWierszeWir II 270. Przyznáję, że bráterska przyjáźń być nie ma nomen inane: bo jáko in factis consistit amor, ták winien być słowny y uczynkowy. BystrzPol C6v. Atoli w affekcie státeczny: sekretu dochowuiący: w zaczętey pracy trwały: do rządow, zgodny: w Przedsięwzięciu nieodmienny słowny: w rádzie gruntowny etc. BystrzInfAstrol 13 nlb. Słowny. [...] 2) gewiß, untrüglich, der sein Wort hält. [...] 2) infaillible, inmanquable, réel, éfectif. qui tient sa parole. *2) słowną (pewną, nieomylną) mi dał obietnicę, słowny (pewny, niezawodny) to człowiek. słowny to człowiek. das ist ein Mensch der sein Wort hält. c'est un homme de parole; c'est un homme entier. T III 2071. Ostrożność y delikatną sumienność mieć na względzie, gdzie zachodzi naymnieysza cudzego dobra okoliczność, nieupadać na sercu, być stałym w obietnicach, słownym w Kontraktach, wiernym w powierzonym iakimkolwiek maiątku cudzego dozorze, być dotrzymuiącym sekretu naturalnego [...]. PiotrKaz 44. Szwaycarowie co do obyczaiow są szczerzy, lubo nie ze wszystkim manierni, wolności swoiey, aby w niczym nienaruszona zostawała, skrupulatnie przestrzegaiący, słowni, zacięci w swoich zdaniach, [...]. SzybAtlas 55.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Wiélomowny rzadko słowny. KnAd 403.

3. »w dawnej terminologii gramatycznej: dotyczący czasownika, czasownikowy«: Słowny. [...] 4) Gramm. Verbal; die Zeit-Wörter angehend. [...] 4) Gramm. verbal, qui regarde les verbes. § [...] 4) słowne przydatki albo prepozycye słowne; czasy, spadki słowne. T III 2071. Poniewáż dzieci znaią iuż z drugiéy Klassy Osobliwości czyli Postaci, któré ze zwyczaiu narodowégo wciągnioné są w język, znaią iuż, mówię, Postaci słowné (in verbo); tu się im wyłuszczaią Postaci mowné (Figurae in sententia) tym sposobém, żeby poznały, z jakich przyczyn té osobliwości tráfiaią się w mowie: kiedy są dobré, i iak znaiomość ich pomágá do poznaniá Składni w mowie. KopczUkład 168.