Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »sieć w kształcie worka służąca do łowienia ryb lub chwytania zwierzyny«: Ryba i z sakiem poszła pod wodę. Częstym obłowem przedtém ten sam słynął, Teraz i ryba, i sak precz upłynął. SaadiOtwSGul 144. Sák/ śieć/ ćiérzęniec. Rete quod iaculum Plaut. vel reteiaculum, pleonasmo vocat. (vt, Metra verba, [...]. Lapidem silicem, [...]. Aruum agrum, [...]. Ventum turbinem, [...]. etc. [...].) Funda, [...]. quòd in orbem funditur et spargitur, [...]. Kn 976. Chodźiełem też raz z sákiem koło wody/ Naydę Kuropatw stádo ná kępie v wody. A ony sobie kord/ kord nádobnie śpiewáły/ Zielone/ á pierze iák ná ogorku miáły. Nuż ia ich sákiem przykrył/ cebrzyk ich nie máły/ Nábrałem ich/ ále mi drugie powyskákowáły. NowSow A3v. Rog płaszcza ostrym mieczem oderznął dla znaku, Ze Saul był w matni, że wpadł iak ryba do saku. DrużZbiór 42.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ być w saku, wlecieć w sak »znaleźć się w sytuacji bez wyjścia«: Vłowić śię/ Teneri, [...]. Quae si dices, tenebere. Triuiales dicunt, Eris in sacco] i. vłowisz śię/ wpádniész w-śieć/ będźiész w-saku/ w-mátni. [...] i. tenens teneris. [...]. Captus est, [...]. [...] Captus teneor. Ego ille doctus leno paenè in foueam decidi, [...]. máłom śię nié vłowił. Videte in quos laqueos se induerit, [...]. Kn 1184. Galatowski, Temi słowy żadney praeeminentiey nád Apostołámi Piotrowi S. Chrystus niepodáł/ ále przywroćił mu znowu vtrácony przez záprzenie sie Vrząd Apostolski/ dla tego záś trzy razy mowił doniego: Páś/ że sie trzy rázy Piotr Chrystusa záprzáł. Piekarski, Wnet tu mi będźiesz w sáku/ kiedyć pokáżę wásze[g]o S. Doktora Wschodnie[g]o Theophiláktrá/ ktory vltimum caput S. Janá Ewángelisty kommentuiąc; przypomina te słowá Chrystusowe Piotrowi rzeczone: pasce owes meas etc. te słowá tłumacząc powiáda: dał zwierzchność onemu nád wszystkiemi wiernemi/ bo lubo Jakob stolicę w Jeruzálem otrzymał/ ále Piotr wszystkiego świátá. GalRoz 4. Nikt tego nie uważa, aż skoro w sak wleci, Dozna, że więcej żalu niż pociechy z dzieci. Cóż, jeśli krzyż, co panną nosiła go, żona, Skaziwszy się, mężowi kładzie na ramiona. PotMorKuk III 318.

◼ Przenośnie: ◼ Wiesz to, że takie sprawy nigdy nie miewały Miejsca we mnie, dokąd mię w ten sak nie wegnały Ciężkie kłopoty, które prawie bez ustania Dokuczały; wszak pomnisz nasz skwirk i wzdychania. ArciszLamBar I 384.

2. »worek, wór służący do przechowywania różnych przedmiotów«: Sák/ vide Wór/ Mieszék I. Kn 976. Zákazał Pán nász mieszká, sakow, trzosow, kieszeń, kobiel, torb, á kiedy przyszło náukę podáwáć, o pomięszkániu, o pożyćiu, náznacza Ewángelyia dom, á kędyż? MłodzKaz IV, 175. Zyćie tłuste, w cnoty puste (Zada maku Nie w Senaćie, siądziesz w koszu, w saku, Nim doczołgniesz Nieba choć na raku: Przeymą sidła, zamkną klatki; Boś bez Swiętych, i bez matki. BakaŚmierć E6v.

3. »ubiór przypominający worek, często ubierany na znak pokuty«: Kápá żałobna. v. Záłobá 2. Kápá ktorą bráctwá nabożne w procéssyách noszą/ Sák/ wór. Saccus cucullatus. Sagum cucullatum, et sagati cuculli familiae villaticae, apud Colume [...]. Kn 263. Rozkráiało się, że ták rzekę po ludzku, serce P. Bogá naszego, gdy uyzrzał Krolá Ninive, Pánów, i lud iego w-saku pokutnym, w-łzách i żalu: tenći to P. Bog nász, co i przedtym, á ieszcze miłośiernieyszy, kiedy drogie rány P. IEZUSOWE, Chrześćiiańską pokutę ozdabiáią, ważnieyszą czynią. MłodzKaz II, 70. Dam dwoch Prorokow moich, y prorokowáć będą przez dni tysiąc dwieście sześćdziesiąt odziani sakámi. BystrzInfCosm H3. Pętlic do roby, z pondespań, galonu złotego, par dwie. Paramany do saka na srebrnej [...], złotem, srebrem i jedwabiami haftowane. WypARzewGęb 228. Obligacya ich była w leciech 18. albo 20. branych, żyć w czystości, długie nosić włosy, y Kapłanom Pogańskim w pryncypalnym usługować Kościele, drwa znosząc y przykładaiąc do ognia, aby nigdy nie zgasał, będąc perpetuus, chędożyć Bałwochwalnice z śmiecia y prochu, wstawać w nocy dla czynienia pokuty. Stróy ich był sak, iak sieć rzadki, wikt z iałmużny. ChmielAteny IV 584.

4. »suknia kobieca«: Regestr Futer JO:Xzney Jeymci Kanclerzyney Wielkiey WXL[go] zdanych Pannie Stoinskiey spisany w Kodniu d. 17. augusta 1745 [...] Saki [...] Sak rożowy ze srebrem w słoneczniki. ArchRadziw 1745 353/1, 11. JULIANNA. Oh moia Helenko, iakże ia kontenta! iakaż to radość dla mnie! powiedzże, czy przyiechał aktualnie? iakaż ia nieszczęśliwa, czemuż ia nie włożyła mego saku rożowego? HELENKA. Upewniam W. Pannę, żeś bardzo do twarzy ubrana. CzartAKPanna 93.

5. »sidła, pułapka, więzienie«: Swiádczy to Szuyski tego dźiad/ y Tołkmák/ Nie ieden znáczny Moskal wpadł w iego sák. PaszkMrBell B. Tak będzie y Woysku Niemieckiemu gdyz są iuz prawie iak w Saku. PasPam 265. Aby stary nad młodym miał politowanie? Iam osiwiał, tyś z gniazda ledwo co wypadła: Idźże mi dodawać sadła, Smaczna potrawko, tam gdzie twe siestrzyce. Pełno was siedzi w tey tu kamienice. I ia, i dziatki moie będą ieszcze miały Z twey familii grzeczne specyały. To mowiąc mknął do saku płaczącą niebogę. NaruszABajki 215.

SAKA m

Formy: lp M. Saka

Znaczenia:

nazwa osobowa » «: Dla tego iescze dźiećięćiem będąc Cyrus (iáko Xenophon pisze) skárżył się przed dźiádem swym ná Podczászego/ o to/ że mu trućiznę w kubku dawał/ po czym z Xenophontá dosyć trefną spráwę przytoczę/ o Cyruśie/ ktory w młodszych lećiech przy Dźiádu swym Astiágieśie mieszkáiąc/ vstáwicznie walczył z Podczászym Astiágiesowym/ ktoremu imię było Sáká/ powiádáiąc nań/ że trućiznę dźiádowi zádawał. StarPopr 25. Tandem za perswazyą Mieszczan ktorzy w approszy wycieczkę uczynic chcieli im nie dopuszczaiąc komenderował Generał kanic, drugiego dnia Major Saka y Kapitana Matuskę we 200 piechoty ktorzy wpadszy na niespodzianych kopiących Szwedow y chłopstwa ze wsiow zegnanego, miał wyciąc kosami y wystrzelać na 200 według ichze relacyi, y lubo przez miłosierdzie Bozkie prosili operdon tego im niedali, y bez języka do Fortece powrociwszy z Stratą Sasow 8 zabitych 10 postrzelanych tę tylko iednę odwagę zrobiwszy DiarTor 116.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]