Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1.bot. »roślina kępiasta o czarnym korzeniu, długich i cienkich łodygach oraz gęstych liściach i baldachowych, bladożółtych kwiatach; wykorzystywana w zielarstwie na dolegliwości serca; jeleni korzeń; Ceruaria«: Serdecznik/ álbo Ieleni Korzeń cżárny/ álbo Ielenie Oko/ Rozdział 38. Ceruaria rubra et Sardinica. Ceruaria nigra et Causimon. Thymoleon. SyrZiel 135. Másłok Turécki/ mákowy sok. Succus herba Ceruariae rubrae, (serdecznik) aut papaveris nigri [...]. Kn 392. Sérdécznik/ sérdéczny korzęń/ Iélęni korzęń/ cźarny. [Thymboleon. Sardinica. Causimon, et Ceruaria [...]. Kn 989. serdecznik, serdeczny korzeń, ieleni korzeń czarny źiele. (thymoleon; cervaria) schwartze Hirschwurtz. espèce de gripaume. T III 2006.

2.bot. »roślina o szerokim, żółtym korzeniu, czworobocznych łodygach, liściach podobnych do pokrzywy i białobrunatnych kwiatach; wykorzystywana w zielarstwie na dolegliwości serca; Gęsia stopa; Cordiaca, Cordiaca, Lycopodes«: SERDECZNIK ziele rośnie wszędzie przy płotach między pokrzywami, znaiomy pod imieniem Gęsiey stopy. Liście ma nieco pokrzywie podobne, kwiatki biało-brunatne. Liście plastrem nawet zażyte skuteczne są ná palpitacyą serca, ná kurcz, y ciężkie rodzenie. SyrZiel 153. Serdecznik/ Gęśia stopá. Rozdźiał 152. Cardiaca, Lycopodes. SyrZiel 910. SErdecznik nász pospolity wszędy rośćie/ pod płotámi/ párkány/ przy murách/ ná rumách [!]/ y ná stárych murách/ przy szćieszkách/ miedzy Pokrzywámi. SyrZiel 911. SErdecznik źiołko pospolite/ wszem znáiome/ ktore drudzy zowią Gęśią stopą/ iest dwoiáki. SzelTTestBork 910. [...] źiele Serdecznik Cordiaca zwáne etc. o Medykámentách Zołądkowi ná rożne áffekcye służące rzeczy, zágrzewáiące, y chłodzące. PromMed 278.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ serdecznik drugi: Sérdécznik drugi/ Gęśia stopá/ kotcza szántá. Cardiaca [...] Item Sérdécznik [...]. Kn 989. kotcza szanta źiele, vid. Serdecznik drugi. T III 626. serdecznik drugi, gęśia stopa, kotcza szanta.(cardiaca) Hertzgespann, Hertzwurtz. agripaume, gripaume, cheneveuse. T III 2006. ▲ serdecznik syryjski »odmiana serdecznika o białym korzeniu«: Drugi Serdecznik Syriyski/ ná dwá ábo trzy łokćie wzwysz. SyrZiel 911.

3.bot. »roślina o długim korzeniu i o długich liściach podobnych kształtem do liści kopru włoskiego oraz baldachowych kwiatach białego koloru; wykorzystywana w zielarstwie na dolegliwości serca; Ptasze gniazdo; Polna marchew; Daucus«: Ptásze gniazdo pierwsze/ Polna Márchew/ álbo Swiniak/ lub Serdecznik wtory. Rozdżiał 46. Daucus Creticus Faem. Daucium Dios: Daucus secundus Daucus Syl: paracelsistis. SyrZiel 154. Wszelákim niedostátkom y dolegliwośćiom serdecznym/ osobliwym y wielkim iest lekarstwem/ y przeto od niektorych Serdecznikiem iest rzecżone. SyrZiel 155. Pierwszy ten ktorysmy tu opisáli Kreteński/ dawszy mu imię Serdecznik/ álbo Ptásze gniazdo pierwsze/ y Polney márchwie. SyrZiel 157. Serdecznik, g. a. marchew polna źiele. (daucum) Mohren-Kümmel. carotte sauvage. T III 2006.

4.miner. »drogi kamień w kolorze białym, zielonym lub czarnym ukazujący w środku kształt serca lub inny kamień w kolorze czerwonym«: Sérdécznik kámięń drogi/ Encardia seu Cardisce [...] gemma candida vna, alia viridis, tertia nigra, cordis figuram in medio exhibens. [...] Bucardia [...] Sérdécznik reddi potest. v. Turkus. Item, Telicardios, gemma colore cordis, Persis Macula dicta. Kn 989. ENCARDIA, to iest serdecznik kamień, inaczey Cardisce zwany, że w sobie wyraża serca figurę czarną, inny zieloną postać serca, inny co na białym kolorze cale, czarny konterfekt wyraża także serca, z opisania Pliniusza naturalisty. ChmielAteny III 344. TELICARDOS serdecznik kamień, alias kolorem swoim reprezentuiący figurę serca; z tey racyi nim się Persowie bardzo delektuią, iako pisze Pliniusz. ChmielAteny III 347. serdecznik kamień drogi. Hertzstein, ein Türckis in Gestalt eines Hertzens. espèce de turquoise de la figure d'un coeur. T III 2006.

5. »określenie herbu, w którym widnieją serca«: Tkwi oto serce práwie w śrzod polá białego/ W wieyzchu záś przepásány bindą Helm: á z niego Wychodzą po obu stron skrzydłá rośćiągnione Orłowe/ w ktorych sercá tákże są vtknione. NA TENZE HERB Serdecznik názwány. RoźOff F2v.