Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »zrobiony z futra sobola«: Czopowe jest to taki podatek, który kiedyby cale dochodził do skarbnika, nie in triplo ani in sextuplo byłby więtszy, niż bywa; bo jako się obraca to czopowe, pisać nie chcę dla obrazy WMci , boś też i sam WM. zmurował komin z niego i soboli kołpak. RewerListCz II 251. W długich szátách chodzą/ vżywáią też wiele kożuchow sobolich/ y innych źwierząt roskosznych. BotŁęczRel I 168. Chodzą w szátách sobolich ábo kunich/ á zwłascza szláchtá: drudzy/ nápoły nádzy. BotŁęczRel I 279. Wielkie uciążenie w tem stan szlachecki być sobie rozumie, iż tylko samym kuśnierzom futra przedawać pozwolono, mianowicie sobole, domówić się tego serio pp. posłowie mają, aby to zniesiono było i żeby jako przed tem tak i teraz wolno było przedawać nie tylko kuśnierzom ale też i Żydom sobole futra dla tańszego kupna, co jednak nie ma szkodzić paktom które Żydzi z miasty mają. LaudaWisz20 1641 456. Napierwey iáchał Mons: Girualt, áby porządku od Introduktorá Generálnego podánego przestrzegał. Ponim P. Chłapowski Rotmistrz pieszy I. M. P. Woiewody Poznáńsk. ná nim zupan átłasowy żołty/ ferezya szkárłátna sobolámi podszyta/ czapká złotogłowowa sobola/ zaponá rubinowa przy piorách białych żorawich/ buzdygan złoćisty w ręku ná drzewie Indiyskim [...]. WjazdPar a2v. P. Adrián Słupecki Siestrzeniec I. M. X. Biskupá/ P. Euáristus Belzecki/ P. Fránćiszek Ciświcki/ P. Stánisław proski Komornik Poznáński Márszałek Iego Mći Páná Woiewody/ wszyscy pięknie dosyć y bogáto konie ośiedli. do Páryżá P. Ian Trach Gninski w teletowey ferezyey soboley/ czapká tákaż/ kitá z zaponą diamentową/ tákże ná koniu Tureckim/ rząd rożnemi sádzony kámieńmi [...]. WjazdPar b. A w tem osoba (J. P. Komorowski, rotmistrz kozacki, bardzo staturą, a osobliwie brodą do zmarłego J. P. Krakowskiego podobny) w żupanie karmazynowym atłasowym, w soboliej fereziej z petlicą dyamentową, kita z zaponą za kołpakiem, buława turkusami sadzona w ręku, na dzielnym i bogato przybranym koniu, (a te szaty niebosczykowskie były, które się przy osobie zostały, koń nazad z kitą powrócony), a za tym ciało ut supra. DiarPogKoniec 293. Posłowie też tymczasem z swą pompą nastąpią, Którzy Turkom jako dwie świecili kozéry: Obom rycerska postać; każdy bohatyry Z kroju, z stroju, z humoru, z kształtnej ciała tusze Poznał; i zgasły brody na ich animusze! Obom puszą sobole gładkie aksamity; Obom zdobią dostojne czoła czaple kity; W prawych ręku złociste buzdygany toczą; Lewą szable trzymają; tak wspaniało kroczą, Żywej młodzi koroną z tyłu osypani, I Turcy rozumieli, że oba hetmani. PotWoj1924 321. [...] opisuie tedy Prorok pod figurą/ iáko porządnie z Intratámi/ z dochodámi Wászemi postępowáć sobie maćie/ kto chce y sobie wygodźić y Rzeczypospolitey życiem się swoim przystoynym przysłużyć/ niech ták ná trzy częśći dźieli intraty swoie/ iáko Ezechiel włosy/ tertiam partem igni combures, iednę część ná ogień wrzućić/ to iest ná kuchnią/ nie wszytko/ przeieść y wypić/ ále partem cząstkę tylko według potrzeby/ á nie zbytku: znowu tertiam partem in ventum, cząstkę też intraty ná stroie/ ná bogáte futrá/ ná sobole wyłogi/ ktore wiátr grzeią/ ná pendencye z iedwabnych wstąg/ ktore wiátr powiewa/ ná kołnierze sto talerowe/ ktorych tylko wiát robwienie iuż do vżywánia nie wygodne [...]. BonawPołów C2v. Jeśli rzeczesz: ogonek, pewnie nie soboli. PotFrasz4Kuk I 226. Ogonki sobole posłałem Wci sercu memu par le courrier de M. l'Ambassadeur. SobJListy 271. Nie jednegoś ciął po sobolim szłyku, Cny poruczniku. MorszZWierszeWir I 359. Tarczyn w miękkim jedwabiu, w świetnym złotogłowie Pers chodzi a bogaci w złoto Arabowie W złote kanaki, w złote stroją się łańcuchy, Ty Moskwicinie wolisz sobole kożuchy. MorszZWierszeWir I 447. Tam tedy exceptus od senatorów weneckich (którzy uno habitu wszyscy incedunt, to jest w togach adamaszkowych, karmazynowych, z opuchami na kształt sobolemi), którzy go z dołu od samej gunduły, wysadziwszy, prowadzili parami, za nim i przed nim idąc (było ich par z kilkadziesiąt) aż do pokoju, kędy książę weneckie siedział publice expectando na majestacie. BillTDiar 151. Ználeźiono zászyte zá futrem Sobolim pewne Cháráktery Czárnoxięskie/ przez ktore oná rozumiáłá/ że sobie byłá zniewoliłá wszytkich przeszłych Cesárzow. RicWielJMon 26. Wezyrowi wielkiemu Dźieśięć workow Srebra/ to iest/ Pięć Tyśięcy tálerow/ y futro Sobole pod suknią. RicWielJMon 77. Podobnym i szlachcionek siła paragonem Złociste manty z młodu sprawuje z ogonem; Gdyżby na starość szkotu za sobolą jupę, Duszkoż onym ogonem okryć gołą chałupę. PotFrasz2Kuk II 333. Chcąc ktoś wielkiego durnia grzecznej udać wdowie, W sobolej ferezyjej, w świeżym złotogłowie Prezentuje wieczorem i sadza u stołu, Choć nie mógł trzech słów dobrze wymówić pospołu. PotMorKuk III 12. W tenże dzień młodzian jmp. wojewody sędomirskiego przemówiwszy się z kolegą swoim, któremu że zadał tenże kolega, jakoby rządzik i sobolę czapkę miał mu ukraść, idąc do swego pana pałacu w samej bramie pchnął się szablą tak dobrze, że z niego wszystkie stercora wyszły i na miejscu umarł, po śmierci wielkiego smrodu w tymże pałacu narobił [...]. SarPam 46. GENERAŁA WIELKO-POLSKIEGO, Roku 1700, REGESTR. Dworu, Ludzi wszystkich, Koni, Wozow i całey Wyprawy. Przyjaciele. Dwor Jasnie VVielm. JeM. O: Posła Ich M. Księza Kapelani ex Soc. Jesu. Marszałek Dworu. Towarzystwo Usarskie. Towarzystwo Pancerne. Koniuszy. Pokoiowi do Barwy Aksamitney, i Soboli. PosLeszcz 2 nlb. W iędny szufladzię, w prasię, ięst rusznych rzeczy starych y nowych, iędwabnich y materyialnich pełno, 1 para rekawyczek iędwabnych. 2 materaczę zę slakuw sukiennych zrobione, włosiem wysłane, długie. 1 zatuska łabecia, poszita materyią zieloną y modrom, czarny baranek. 1 peczek futra starego, pupka sobolę, 1 peczek garła sobole. 1 peczek puł błoma lisiego futra, 1 peczek lysię noszky, 1 popielice. 1 peczek brzuska popielicę, 1 pęczek białych krulykuw. 1 peczek mankiedky sobolę, 1 okrawky pupkowe, 1 ogonky sobole. 1 pudło białe, w nym som piura czarne do kapelusza wkoło. Rusznę drobiaszgi, w rusznych mieisczach lezoczę, SzumInw 55. O, jak to bywało do ozdoby i pozoru przystojnie, kiedy owa uczciwa starość i powaga w dostatnich swoich pod sobolim jak chorągwię kołnirzem, ferezyjach i szubach, w nieugiętych szkarłatach, bławatach i aksamitach krzesła zasiadała, stoły i kompanije zagęszczała, akty publiczne zdobiła, rady dawała, wyroki pisała, majestatom, ślubom i pogrzebom asystowała, do miary i powagi strój, do stroju to oboje przyzwoicie akomodując tak dalece, że senat niejakie patryjarchów i proroków hierarchije, izby jurysdykcyjonalne i sejmowe, świętych mędrców majestat osiadać się zdawały. MałpaCzłow 295. Kontusz grodeturowy, niebieski, pupkami sobolemi podszyty [...]. SzkółRzewGęb 2 220. Po wysłuchaniu tego doniesienia, powróciłem do moiego pokoiu, gdzie iak naygrzeczniey starałem się przyiąć Officyera Japońskiego; iżbym go zaś sobie ziednał, darowałem mu dwie pary skór sobolich. BeniowHist 64.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ szuba sobola (sz. zm.) »okrycie wierzchnie podbite futrem z sobola«: Z ktorey to ták szláchetney Wenedyckiey Spumy/ Posyła y Moftemu skrzyneczkę z Perfumy/ Y Páćierze: bo y tych Turcy vżywáią/ Lub w Monsserrato/ áni Lorećie bywáią. Szubę przytym Sobolą/ y w iásnym Zegárek Krysztale. TwarSLeg 70. Tefterdarowi, Podskárbiemu wielkiemu/ Worek srebrá/ to iest/ Pięćset Tálerow/ y Szubę Sobolą. RicWielJMon 79. Kreuiąc go Cesarz dáie mu bogatą Sobolą szubę (taká tam materia Ordinationis.) y tysiąc Talerow bitych w złotey chustce, tysiąc aspr codźienney mu Pensyi náznaczáiąc: á zkąd inąd má 500. Czerwonych złotych ná dźień: co uczyni ná rok 182500. ChmielAteny II 485. Choć bowiem Szlachcic oczywiste miał dowody swoiey własności, iednak gdy Zamoyski każdemu Deputatowi ofiarował szubę sobolą, odsądzili Szlachcica, y ieszcze pro injusta vexa skarali. JaroszBł 70. Urzędnikom Sobole Szuby w Upominku Cesarz rozdáie, ale się oni y tak ciepło chowaią u Tyrana Monarchy. ChmielAteny1755 I 1105. ▲ przen. soboli kołnierz »możny, pan wielkiego stanu, magnat, pyszniący się bogactwem«: Piotr Firley Weiewodá Sendomirski, Roku 1650. będąc Regimentarzem Polskiego Woyská, maiąc u stołu swego Pułkownikow, Rotmistrzow, Chorążych, etc. uważáiąc że szátni, ryśni, sobolni, choć drugi ledwie miał swoię wioskę; rzekł ow godny Senator do X. Kápelláná: że gdyby Anioł Boży ten ryśi, soboli kołnierz ścisnął: krewby, łzy ubogich ludźi z niego płynęły. DziewSuk B2v.

2. »związany z sobolami«: TOBOLSKO Miásto Stołeczne Syberyi nád Rzekámi Irtys y Tobol, mieszkáne przez Moskalow, ma Fortecę ále drewniáną, ma y swego Arcybiskupá, wsłáwione Stolicą Vice-Krolow y srodkiem hándlow sobolich, tám się zieżdżáią Kupcy Moskiewscy dla przebycia Krájow Tátárskich do Pekinu Miástá Chińskiego dla nábycia Towárow. ŁubŚwiat 552.