W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 24.02.2026
*TRYNITARZ rzecz. m
Słowniki:
SXVI, T, L (bez cyt.), SWil, SW, SJP notują
SStp, Kn nie notują
Formy: lp M. trynitarz; D. trynitarza; ~ lm M. trynitarze; D. trynitarzów; N. trynitarzami
Etymologia: <łac. Trinitas 'Trójca święta'>
Znaczenia:
1. »członek zakonu Trójcy Przenajświętszej«: Anno Dni 1702 die 5 Julij Brat Stanisław Trinitarz z Hispanieÿ powrócił do Lwowa ktorÿ bÿł wÿiechał ze Lwowa in A 1696 die 6 Februarij ÿ zostawał tam w Hispanii przez Lat 6 1/2. WilczPam 51. OO. trynitarze, co więźniów wykupują, dziś rano bez woli rodziców p. Wilczka tutecznego burmistrza syna wygolili i oblekli, w procesyjej mu iść kazali, co było z wielką mortyfikacyją ojca i matki, że ten gwałt im uczynili, chłopca w 15 lat oblekli; i królowi jm. bardzo się to nie podobało. SarPam 139. [...] uciekł ode mnie [...] wziąwszy in Stantiales od Im Pana Marszałka WX Ltto Stryia mego Od Im X Sapiehy Proboszcza Wilenskiego, od Im X Sankowicza Przeora Wilenskiego y od Im X Trynitarza Starszego Antokolskiego. SapADiar 103. Trynitarz. Maturin, Pere de la redemption, Pere de la Sainte Trinité. KulUszDyk 201. Trynitarz. Maturiner, Trinitarius, Ordens-Bruder, so für die Lösung der Christlichen Gefangenen aus der Gefangenschaftibey den Ungläubigen Sorge tragen. Maturin; Trinitaire; Réligieux de la Sainte Trinité et de la rédemtion des captifs. T III 2345.
2. »wyznawca trudnej do identyfikacji religii, która była uznawana przez katolików za herezję«: [...] puśćili swoy wszeteczny ozor ná niepoiętą táiemnicę przenaświętszey Troyce: y w krotce rozśiali náuki ták obrzydłe/ ták przećiwne pismu/ conciliom/ oycom ś. y kośćiołowi Bożemu/ iż nie mniey się biesowi godzą/ iáko y Aryáńskie. Y ztąd się národźiło w obudwu Polskách sekt/ y bluźnierstw Duitow/ Triteitow/ Trinitarzow/ Arrianow/ Sámosáthenow/ Máhumetanow. BotŁęczRel IV 115. Aleśćie wy Węgrzy/ iedni Kálwinámi/ drudzy Lutrámi/ inni Aryanámi/ Trynitarzámi/ etc. á wszyscy toż czynićie/ co y my pogánie/ o świętá niedbáćie/ postow nie záchowuiećie/ obrzędow kośćielnych nie czynićie [...]. MirJon 19. P.[ielgrzym] Toć przećię co zbroili. IO[nathas]: O nierządne żyćie/ o zdrádę/ bo też práktyki czynili/ bá iákoby go było zábić/ podáiąc suplicatią/ o tym rádźili/ ále go Pan Bog bronił/ więcći ich on pierwey/ mándatem vprzedził. Więc też o zdrádliwe nabożeństwo/ bo byli przed tym Lutrámi/ potym Kalwinámi/ drudzy Aryanámi/ Trinitarzámi etc. Więc nie dosyć ná tym że sámi czynili co chćieli/ ále swoim wiernym dopusczáli rozmáitey sweywoley/ ták że iuż pełne miástá były smrodu á swędu. MirJon 37.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
TRYNITARZE mos blp
Formy: lm M. trynitarze; D. trynitarzów; C. trynitarzom; N. trynitarzami
Znaczenia:
»męski zakon Trójcy Przenajświętszej założony w 1193 roku przez św. Jana de Matha, powstał w celu uwalniania (wykupu) niewolników chrześcijańskich z rąk muzułmanów podczas wypraw krzyżowych, także klasztor tego zakonu albo kościół przy tym klasztorze«: WielkoPolska: w ktorey Konwentow 18. Ruska w ktorey Konwentow 12. W. O. Karmelitow Bosych w Polszcze y Litwie Konwentow męskich 20. Panieńskich 8. W. O. Trynitarzow Prowincya 1. w ktorey Konwentow 13. BystrzInfGeogr K4v. Z Fráncyi wyszło ták wiele Zakonow, iáko to Cystersow, Premonstrátensow, Kartuzyánow, Trynitarzow, y nászá Societas IESU. DrewsBrzozDystr 163. Ociec Swięty wźiąwszy ten interes ná deliberacyą, gdy w Swięto powtorne S. AGNIESZKI celebrowáł w Kościele Lateráńskim, widźiał pod czas Elewácyi HOSTYI, Anioła w bieli, z Krzyżem czerwonego y błękitnego koloru, niby niewolnikow wykupuiącego; więc Zákon ten approbowáł pod tytułem SSS, TRINITATIS, albo TRYNITARZOW de Redemptione Captivorum, około Roku P. 1209. náznaczywszy Zákonnikom ná Habit kolor biały z krzyżem czerwonym y błękitnym, tym troistym kolorem Taiemnicę TROYCY Nayświętszey symbolizuiąc y adoruiąc. ChmielAteny II 763. Trzy umowy między Sebastianem Fensingerem rzeźbiarzem a trynitarzami lwowskimi z 1745, 1746 i 1747 r. UmFenRzeźGęb 373. OO. Iezuitom, Trynitarzom etc. porozdawał pieniądze, y żadnego prawie w Lwowie nie było Kościoła, ktoryby znaczney Iego nie doznał szczodrobliwości. KleczKal LXXIII. Wziął Ruszczyc siostrę moją z stancji, pojechał na Antokol do trynitarzów, wziął z nią szlub i mało co zabawiwszy w Wilnie, pojechał na trybunał do Mińska dla sprawy Sapieżyńskiej z Jabłonowskimi, starostami buskimi. MatDiar 185. NOCY YOUNGA z ANGIELSKIEGO i FRANCUSKIEGO PRZETŁOMACZONE. TOM PIERWSZY. Za pozwoleniem Zwierzchności. w LUBLINIE w Drukarni uprzywileiowaney J. K. Mości. XX. Trynitarzów. M. DCC. LXXXV. YoungNocy k. tyt. Naprzod tedy w Amerykańskim Krolestwie vulgo Nowey Hiszpanii, przez Zakonnikow S Franciszka Roku 1517 znaiomość BOGA prawdziwego zaniesiona, potym przez OO Dominikanow y Jezuitow. Za temi zawitali tam OO, Trynitarze. Karmelici, Kapucyni, Bracia Miłosierni. ChmielAteny1755 I 1018.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: trynitarze trzewikowi: Ciało [św. Jana de Matha] złożone było u S. Tomasza de Formis in monte Coelio przeniesione potym do Hiszpanii, do Miasta Madrytu: podzielone powagą Innocentego XIII. Ramie z żebrem dostało sie OO. Trynitarzom Trzewikowym w Madrycie. Głowa zaś Swietego z częścią znaczną kości OO. Trynitarzom Bosym tamże w Madrycie. ChmielAteny III 161. ▲ trynitarze bosi: KATALOG KANONIKOW REGULARNYCH KONGREGACYI XIĘŻY y KLERYKOW REGULARNYCH, ZAKONNIKOW, PUSTELNIKOW, KAWALEROW, PANIEN ZAKONNYCH, KAWALEREK, etc. [...] Trynitarze od wykupienia niewolnikow Bosi R. 1301. ChmielAteny II 767-775. Ciało [św. Jana de Matha] złożone było u S. Tomasza de Formis in monte Coelio przeniesione potym do Hiszpanii, do Miasta Madrytu: podzielone powagą Innocentego XIII. Ramie z żebrem dostało sie OO. Trynitarzom Trzewikowym w Madrycie. Głowa zaś Swietego z częścią znaczną kości OO. Trynitarzom Bosym tamże w Madrycie. ChmielAteny III 161.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: DA