Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »odznaczający się nadzwyczajnym rozmiarem lub natężeniem; wielki w swym rodzaju, ogromny«: Gdy tedy już Ukraina od tej walniejszy trwogi wolna została, a Tatarzyn przecie nad granicami z wojski się położył, dać raczył J. K. M. do bliższych temu niebezpieczeństwu województw zwyczajne napominalne listy, [...]. AktaPozn I/1 440. CEzár Legatom we Fráncyey ármatę morską wálną gotowáć kazał/ sam do Illyryku iáchał/ Pyrusty vskromił. CezWargFranc 91. KOśćioł ten/ iest stárożytni w práwdźie/ iednák bárzo zacnego y wáłnego budynku/ schod ieden o 142. stopniách máiąc/ zkąd cáły Rzym obaczysz. DelicWłos 169. Tá odnogá [morska Bennace]/ 30. wzdłusz/ á 14. wszerz/ przechodźi mil Włoskich/ pod czás wiátrow/ burzliwsza y nawálnieysza bydź zwykłá/ nád insze wielkie Morzá. DelicWłos 273. Bo ná ktore Páństwo skázuie/ to iest promienie swe posyłá/ álbo w owego Páństwá znaku Bieg odpráwuie/ lubo nád nim prosto sie krąży; temu primariò wálne y ćięszkie przynośi effektá. NiewiesKom Bv. W walnem rozruchu, w gwałtownym zapędźie Gdy żal, y gniewy, ziątrzą serca mśćiwe Napadną Cynnę Posła, y w tym błędźie Tusząc, że imię Praetora prawdźiwe Ktory Caezara lżył na swym Vrzędźie; [...]. ChrośKon 48. Tákim ći we mnie záwádżiłá grotem, Nieuchroniona śmierći twey przygodá, Y wálnym w serce uderzywszy młotem Do łez rzewliwych okázyą poda, Ktore kiedy żal pędźi swym obrotem, Nietylko biegu támowáć im szkodá, Ale ie wylać należy ostátkiem, Kochánia niegdy serdecznego świátkiem. ChrośTreny 66. Zátym ow dármo pośiedźi w Kośćiele Prostak ubogi/ y innych znim wiele/ Słowá chwytájąc owe tyko gebą/ Bo w uszy jego náder wálne będą; Potym ják prźyszedl/ ták idźie do domu/ By Xiędzá widźiáł nie powie nikomu. EckAg 2 nlb. Kędy jest moc twoja, walny ucha i sumnienia taranie? MałpaCzłow 222. Iednák iáko się wzwyż námieniło, strzedz się wálnych y częstych purgánsow, ktore słábiąc ćiepło przyrodzone, przyczyną bywáią do rodzenia się większey wilgotnośći. CompMed 299. Ták tedy wyrobiona żeglarska puszka y wolno záwieszona na pierścieniu w okręcie, áby choć wnaywalnieyszym się kołysaniu okrętu, záwsze choryzontalną sytuacyą miała, dyryguie w styrowaniu żeglarza. BystrzInfHydr W2v. Gdźie lubo dość ubespieczona być śię zdawała potęga Biskupow, y Rycerstwa od wzgardzoney podbitego gminu niezdolnośći, tym barźiey jednak rozum y przezorność nakazywała, mieć śię záwsze ná ostrożnośći, im zdrada w domu y własnego poddaństwa konspiracya walnieysze zá sobą ćiągnęła konsekwencye. HylInf 21. [Źrebne klacze] Maią bydź strzeźone w polu y w stadnicy od uderzenia drugiey klaczy, czemu krzyknieniem, wałnym głosem, stadnik zabieży, gdyż głos ludzki straszny koniom. ChmielAteny III 478. Walny. [...] grand, considérable. [...]. T III 2482. Niezgodą ginęliśmy od dawna, niezgodą nas i teraz podbić spodziewali się. I dlatego krol Pruski, iak tylko opanował Wolą, rozgłosiwszy po Europie, że się stał naywalnieyszego przedmieścia panem, a do nas krocie bomb i granatów bezskutecznie wyrzuciwszy; napisał list groźny, [...]. GazRząd 64 258. Wszakże Paracels naywalnieyszy Samochwalca, jakiego kiedy miały Nauki, samym się tylko doświadczéniem chlubił i do niego wszędzie odwoływał; [...]. ŚniadJędMowa 16.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ walne działo: CAstel ten álbo Zamek/ iest to iedná niedobyta[!] Fortecá/ ták potężnemi/ iednym wedle drugiego opasána szanczy/ ze trzy ziednego/ zrobićby mogł. Ma iescze dwie (z sámego ćiosánego kámieniá) potężne wieże/ trzemá kázda ná wierzchu opátrzona Kártány/ ná Murách záś pod 500. Dźiał wálnych lezy ná łozách/ cále gotowych. DelicWłos 251. Pełny był majdan kul działowych, pełne szałase wojskowe i namioty, przecię z łaski Bożej rzadko komu szkodziły, oprócz że w samym majdanie Żebrowskiego, artyleryi generała, z walnego działa wypusczona dosięgła i umorzyła kula. JemPam 460. Walny. [...] walne dźiało. ein Haupt-Stück, eine Haupt Canone. grand canon; piéce d'artillerie de la prémiére espèce. T III 2482.

◼ Przenośnie:

a) »o zjawiskach atmosferycznych i klęskach żywiołowych: nadzwyczajnie silne lub obfite; wielkie w swym rodzaju«: Obraz to, dzieci, Abla wtórego, co się wam w ciele zjawił, którego zamordowała zazdrość na drzewie i On ubłagał Ojca sam w gniewie, bo głos, ważniejszy nad Abla, Jego tylko dochodzi śmiele do Niego. On to i Noe, co go bez wiosła budowna w potop walny łodź niosła i wysadziła miłe z nim plemię, gdy opadały wody na ziemię. MiasKZbiór 118. Mowiąc záś distinctè o tych obu Kometách/ takie o Pierwszey dáię zdánie: ktorá iż/ Ogon ná te podawałá Kráie, co chołduią Turćzynowi (osobliwie na źiemię Egiptską/ Arabow/ Syryą/ Mácedonią/ Iudeą/ Mezopotámią etc) tedy tám wálne/ iák ná ludźi/ tak bydło/ wielblądy/ konie/ muły/ etc. spráwi powietrze. NiewiesKom B3. Ogniem będźie kryte czoło Miał przed sobą, á wálna burzá będźie wkoło. DamKuligKról 67. Podźmysz y do Národu przytym Zydowskiego, A obaczmy, ieżeli ma Boga práwego Znáiomość; ktory Narod po wálney powodźi Swiátá, od Abráhámá, y innych pochodźi Izááká, Iákobá Przodkow w swym rodzáiu: A w AEgyptskim z początku miał mięszkánie kráiu. DamKuligKról 207. Iák walny potop zálewa, ták właśnie Lámpa niepráwych w momeńćie zágaśnie, Gdy ná nich rękę BOG tám śćiągnie i tu, I od wiecznego zámieszki i wiewy Będą iák lekkie i nikczemne plewy, Ná kształt popiołu i sum ich rozwieie. ChrośJob 76. 2do Tylą tysiącami ná morzu iedną burzą się zátapia: trzęsieniem ziemi y západnieniem cáłych miast millionámi ginie: walnym powietrzem wymiera: ná woynie iednąż śmiercią w iednym dniu ná plácu trupem pada: lubo nie wszyscy iednego się dnia rodzili: y wielu tákich by było ktorym życie długie śmierć spokoyną, szęśliwe sukcesa obiecowałyby ich choroskopy. BystrzInfAstrol 7 nlb. W PUSTEY BARCE wiatr wozy piaskiem zasypuie, tak iest wálny. ChmielAteny IV 544. Jż twą roższerzasz moc przeciwko temu, Co przecie Tobie, podobien wietkiemu Liściu, ktory wiatr náylżeyszy powiewá, Lub iest iak przeciw, wálnym wichrom plewá, Ktore, wyniosłe Gmachy z gruntu wzruszą Y tak że z ziemią zrownáią się, kruszą. KępMyśli 11.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ walny deszcz (sz. zm.): Zyzność źiemie odłogiem znaczna świátu wszemu Leży/ zbożá niszczeią wpierszey trawie. kczemu To zbytni skwar/ to ie dzdże wálne porażaią: Wiátry/ to gwiazdy suszą/ rozśiáne zbieráią Ptacy chćiwi naśienia: z kąkolem przeklęty Oset/ śiew pszenny tłumi y chwast nieprzeięty. OvŻebrMet 120. Dach nad kaplicą dużo porujnowany takiejże potrzebuje reparacji, bo wcale zły, wiele dachówki pospadało, a z drugiej strony nad pokojem królewskim i izbą stołową dach nieruszony zły i wszędzie zacieka, kiedy walny deszcz idzie. InwChełm 9. 27. Stanęła szczęśliwie żona moja, dając racją opóźnienia swego: nocny grzmot z walnym dyszczem i piorunami, z którego i my tu nie byli kontenci. RadziwHDiar 77. P. Dla czego w Jesieni naywięcey drobnych deszczow, i iak mowiem pomorszczyzny? O. Dla chmur gęstych á nisko ná powietrzu wiszących: im albowiem iest chmura wyższa, tym deszcze kroplistsze i naywalnieysze miewamy, á to dla kropel spadaiących z impetem, i iednych drugie rozbiiaiących. IwanZeb 119.

b) »o wojsku i jego częściach: wielkie liczebnie lub decydujące o wyniku działań zbrojnych; zdolne do potężnego uderzenia«: Przyszli naszy na ten lud pod Newel niespodziewanie, ale sprawą dobrą, acz nie porazili wojska tak wielkiego, jednak go dobrze urwali na harcach; a walny ufiec, który w poruczeniu miał Jakób Secygniowski, stał na miejscu, do którego zmordowanym ucieczka była. GórnDzieje 232. Owdźie zaś przy drugim końcu/ wieżę o czterech piętrách zbudował/ y dla obrony iego/ dwánaśćie wálnych vfcow zostáwił/ znácznymi szańcami obwárował/ Gaiusowi Wolkaćie Tullowi/ człeku młodemu/ wszytko pod regiment y władzą dał. CezWargFranc 143. CLIII. Zbliży się zatym pod Laodyceą, Gdzie ow stolicę ufundował woyny; I widzi; iak się walne flotty chwieią, Od morza przystęp czyniąc niespokoyny. ChrośKon 107. CCVI, Z Rzymskiey zas strony chociaz bez zacieczy, Walnieysze Nawy gdzie tylko uderzą, Wszędzie niechybny szwank ludzi kaleczy, Spoienia pusżczą, boki się rozpierzą; Asz trzy Rhodyiskie wkoło opasieczy Rzymianin; niżli drugie wszyk się zbierzą, I iako były zbroynych pełne ludzi, Tak ie z pierwszego pochopu wystudzi. ChrośKon 211. CCVI, Z Rzymskiey zas strony chociaz bez zacieczy, Walnieysze Nawy gdzie tylko uderzą, Wszędzie niechybny szwank ludzi kaleczy, Spoienia pusżczą, boki się rozpierzą; Asz trzy Rhodyiskie wkoło opasieczy Rzymianin; niżli drugie wszyk się zbierzą, I iako były zbroynych pełne ludzi, Tak ie z pierwszego pochopu wystudzi. ChrośKon 211. Gdy się iuż Posztá zámyka, áż przychodźi pewna wiádomość, że Pan Kásztellan Połániecki 24. stánął w Łowiczu, á wźiąwszy wiádomość w drodze, że Szwedźi mieli bydź w Kutnie posłał tám Wálny Podiazd oraz ku Łęczycy przed przyiázdem Imći wźięto do wieźienia Burgrábiego Pisárza Prowentowego [...]. WiadCudz 1705 28 II 207v.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ walne wojsko: Confirmatur ze Fráncyey, że Krol I. M. Fráncuski resolwował się zwiiáć po większey częśći żołnierzow, to iest Nationales Galles, á ná mieysce ich záćiągnąć ludźi Niemieckich, profugos, co uchodzą od Xiążąt Niemieckich, będąc Iego Krolewska intencya trzymáć postáremu Woysko wálne ad codem casum, á naybárźiey żeby nim mogł praevalere in Coniunctura Interregni Hiszpániey. WiadCudz 1698 8 III 1. Werner de Breithusen mąż wielkiego serca poprawił sławę Krzyżakow, gdy bowiem Mendog walnym woyskiem z Litwy, y Ruśi sobie zprzymierzonych złożonym w Inflanty wtargnąwszy, Miasto Dorpat obległ, Hermistrz nágłym spadszy pogromem do pierzchliwey nieprzyjaćiela przymuśił retyrady. HylInf 36. To począwszy od Witołdá y Jágiełá Krolá záwsze á porządkiem áż do Zygmuntá Augustá/ potym do Batorego záwżdy zwyćięstwá nászy nád Tátáry obfite miewali/ nietylko záwiedźionem y wálnym woyskiem/ ále od sámych Vkráinnych Ruskich y Podolskich obywátelow/ pártykularne pobićia bywáły tych pędźiwiátrznych tátárow [...]. PogTat A2. ▲ walny uf (sz. zm.): Był ná tey rzece most/ v ktorego żołnierzá posádźił dla obrony/ á ná drugiey stronie Kwinutsá Tyturyuszá Sábiná Legatá z wálnym vfem zostáwił: oboz stop dwánaśćie wáłem/ y przekopem ná ośmnaśćie stop/ obwárował. CezWargFranc 40. Srzedni uff wálny w ktorym wszytká moc stoiáłá/ Vderzył w Tátáry áż źiemia zádrżáłá. DobrociesRel B3v. Aż gdy ufy walnemi, Moskwa naszym silnemi, Wesprze w zad szeregów, Madaliński przypada, Jakim gwałtem wypada Tagus z swych zabrzegów. TwarSRytTur 15.

◼ Przenośnie: ◼ Wy męczeńskie tryumfálne Y Kápłánow pułki wálne Czystych serc niebieskie trzody Wyczystćie grzechowe smrody Nieźliczone woyská Swiętych Do chwały niebieskiey wźiętych O to czynim serc ofiáry Dayćież nam niebieskie dáry. DrewsBrzozDystr 158.

2. »główny w danej strukturze, dotyczący wszystkich obiektów i klas, a przez to dla nich nadrzędny, najważniejszy; generalny, powszechny«: Iednák aby kto bácżny to słysząc/ zniewiádomośći nie błądźił/ wiedźieć trzebá że Kośćioł Boży ná wálnym Concilium ábo Zborze Trydeńskim sess. 25. c. 3. pozwolił wszytkim zakonom/ ktore Mendicantes ábo żebrzące zowią/ żeby w pospolitośći dobrá y intráty mieć się im godźiło/ [...]. SzemGrat 40. Powszéchność/ Vniuersitas rerum humani generis [...] Idem, Distinguere aliquid generibus Rozdźielić co powszéchnem/ głównem/ wálnem dźiałem. [...] Kn 807. Walny/ v. Powszéchny. Kn 1223. Támże/ iest iedná zacna bárzo/ Káplicá Gregoriana názwáná/ [...]. Gdźie ćiáło pochowáne leży Oycá świętego Grzegorzá pierszego. Ktore Oćieć święty Papiez Grzegorz XIII ź Procesyią wáłną y Tryumfálną/ z inszego kośćiołá/ do támty dał przenieść Káplice. DelicWłos 109. POzzuolo, iest iedno stárożytne Miasteczko/ przed láty było iedne wálne Miásto/ tych czasow iednak zruinowáne y zniszczone. DelicWłos 194. A nie stráchaćie śię potępieniá/ áby zá to samo że śię Soborowi Floreńskiemu WSIELENNEMV, to iest Concilium vniwersalnemu y walnemu wszytkiego świátá/ obiaśniaiącemu ten ártykuł wykład przymuiącemu sprzećiwiáćie? BoymWiara 98. NIe wątpię że propozycya moiá ktorąmem podał ná Seymiki circa Electionem zá żywota moiego instituendam podźiwienie iakie pobudźiła W. M. z niezwykłey innym Monárchom kondescendencyey Tronu/ że zá żywotá moiego chcę widźieć zá wálnym obrániem W. M. Sukcesora/ ktorego mi naturali modo fata zostawić niechćiáły. PisMów II 1. Dąm ia wálnieyszą ná tym Kazániu przyczynę: Przeto Piotr ztrácił serce; przeto i Tomászowi vbyło odwagi, że Páná iuż nie było między niemi: [...]. MłodzKaz I, 15. Pomierzywszy śćiány zpodworza, y miárę ich nánotowawszy ná pugilarách, z odległośćią drzwi wálnych D, od węgłá iednego C; stan wedrzwiách Siennych D, y wypisz ich szerokość wpugilarach. SolGeom II 107. A zaż czasem nábożeństwa násze, nie tákie bywaią? im większa uroczystość, im walnieyszy Odpust, im licznieyszy ziazd, y konkurs, tym większe piianstwa, targi, iarmarki, y co gorszego. MurczSzczod B2v. Przybył Natan do Zámku ná walną publikę Obrzezánia Synáczka, nie ná piiatykę. DrużZbiór 100. [...] ja dam na koniec taką protestacyi przyczynę, z której lubo nikt kontent nie będzie, nikt jej w umyśle i sercu approbować nie będzie, ale którą jednak wszyscy przyjąć i przyznać koniecznie muszą za najwalniejszą racyją i której wszyscy swoje poddać muszą rozumy i karki. [...] Toć więc ta racyja, „bo mi wolno, bo takie jest moje zdanie”, w teraźniejszej naszej sejmowania i rad formie utrzymująca istotę u nas wolnego głosu, najwalniejsza, najcelniejsza, najgłówniejsza, największa, najfundamentalniejsza, najświętsza, najgodziwsza, najpubliczniejsza jest, gdyż się o nię cała wolność opiera. KonSSpos 134. Książę JMć marszałek nadworny W. Ks. Lit., ex capite femello idący i tylko dissimulante Republica dla walniejszych pro tunc spraw Rzpltej w tejże ordynacji mimo prawa onej tolleratur, nie oglądając się na dalsze, do samej Rzpltej należące dyspozycje onej, sam jeden przeciwko prawu przywłaszczył sobie moc dobra tejże ordynacji dysponować. MatDiar 439. Nauka [...]. walna nauka wszystkie w sobie zawieraiąca. allgemeine Wissenschaft, die alle in sich schliesset. sience universelle; amas de toutes les siences. T III 951-952. Umiejętność [...]. walna, powszechna umieiętność; umieiętność wszystkiego. allgemeine Wissenschaft, die alles in sich schliesset. polimathie, connoissance universelle; sience universelle; amas de toutes les siences. T III 2411. Walny. Haupt-, allgemein. général, capital, principal, [...]. § podkał śię z nim w przod porywczą, potym walną bitwą; walne krolestwa zamieszanie; walny seym. T III 2482. Jednemu Pompeiuszowi iak wielką władzę, iak wiele naywalnieyszych spraw poruczano, łatwo dóyść z mowy Cicerona za Prawem Manliuszowym mianey. SallusPilchWoj 14. [...] w innych nauk podziałach iedne niedokładnie, drugie nazbyt krotko pisane, niektore wiek młody y onego poięcie przenoszące, inne domowych dzieiow wyszukanemi szczegulnościami zawalone, a obcych narodow naywalnieysze odmiany zamilczaiące, niektore dla wielości tomow, przeciągu wieku do czytania, a znacznych potrzebuiące nakładow były mi powodem, abym się na wyciągnienie treści nauk w kraiu naszym naypotrzebnieyszych z sławnych Pisarzow odważył. WyrwGeog XIV. [...] możeż być co walnieyszym do poprawy punktem, w tym teraz czasie szczegulnego z BOGIEM pojednania się, jako to, aby poddanych swych wyprowadzać z tey ciemnoty obrzydłey, w którey jak bydlęta tylko zmyślne i jak machiny jakie do pracy, bez znajomości Prawa, BOGA, Wiary, Kraju swego, Istoty nawet swojey (że tak rzekę) zostają? KarpowKazJub 79. W naywalnieyszych interessach Państwa tak absolutnie decydowała, iż W. Wezyr Mehemet iedynie podobno na to uczyniony Wezyrem, aby iey słuchał, musiał częstokroć różnych zażywać fortelów dla zapobieżenia złemu, i wielkim błędom, które iedna młoda niewiasta nie maiąca ani rostropności, ani talentów do sprawowania interessów, naturalnie musiała popełniać. MigSzybHist 51. CIEMIĘZNICKI. (ná stronie) Walna mi tu przychodzi myśl, aby tego rodzaiu nieszczęśliwych Ludzi użyć na straganie zrobioney iuż planty, muszę nad tym nieco pomyśleć, (wsparty ná Kulissie, zámyśla się.) MarewPol 90. [...] gdybyśmy tę uwagę przedsię wzieli, w Duchu Religii, Nabożeństwa, oświecenia, i Nauki Jezusa Chrystusa prawdziwey, nieuznamyż w tym naywalnieyszey powinności Panów, aby mieli staranie i dozor w utrzymywaniu swych poddanych, przy porządnym i dobrym gospodarowaniu? KarpowKaz 125.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ sejm walny (sz. zm.): Ktore ták dobrze práwo pospolite obwárowáne mieć chćiáło/ iż gdźieby kto obráżenie Máiestatu Krolá I. M. ná kogo wiodł/ á nie dowiodł/ sam tym karány być ma/ áby się ták vcżciwe iego (o ktore nie komu innemu iedno sámemu Krolowi I. M. y to ná Seymie wálnym rozsądek cżynić przynależy) nágrodźiło. SmotLam 24 nlb. Masz o tym iásną Constitutią ná wálnem Seymie Krákowskim/ za Zygmuntá stárego/ roku Páńskiego 1543. ktora od słowá do słowá ták brzmi: [tekst łaciński]. WisCzar 8. ▲ sąd walny (sz. zm.): Y ieszcze twierdzą że nie są w niebie Dusze pobożnych aż po potrzebie Sądu Wálnego/ dopiro chwałá Przystąpi ktora onych czekáłá. TajRad B4v. R. P. 1722, d. 1 Grudnia, zasiadszy P. X. Cypryan Sapecki, S. T. D., Przeor Krakowski, kontraty mnieyszey Polskiey prowincyała wikary, na sądy walne rugowe y całey gromady Kasinskiey, zwoławszy, przy assystencyi W. O. D. Tomasza Engwera, exprowincyała y inszych Oycow, za woytowstwa opatrznego Woyciecha Drązyka, y przy opatrznych ławnikach albo przysiężnych, sąd wielki rugowy we wsi Kasina dziedziczney klasztorney zagaiony iest dnia wyzey specyfikowanego, przez opatrznego Woyciecha Drązyka [...]. KsKasUl 395. O iáko tám konfuzya nászá będźie! zwłaszczá ná tym wálnym sądźie, gdy BOG naywyższy, wszystkie grzechy násze, cáłemu obiáwi świátu, loquentur postes, et canis, et marmora, y głuche przećiwko nam świádczyć będą w wystáwnym przećiw słońcu krzysztale, naymnieysze widźieć będźie duszy nászey mákuły; Quid quid latet, apparebit, nil inultum remanebit. GłosWoł 79. ▲ zjazd walny: Ultimarie przypominamy uprzejmościom i wiernościom waszym konstytucyją sejmu lubelskiego i postanowienie Walnego Zjazdu Warszawskiego o eliberacyi terytorium elbląskiego i klejnotów R.P [...]. AktaPoznZwierz I 718. Nakoniec to przydali, iż ponieważ żadna z tych dwóch stron, w swey sprawie Sędzią być nie może, przetoż do sądu Rzeczypospolitey całey udaią się. Dla tego wprzod Seymiki po Woiewodztwach, a potym Ziazd walny w Jędrzeiowie na dzień 14. Stycznia Roku 1576. naznaczono. BohFŻycie 58. Tedy na tym fundamencie, i pod wypełnieniem tych kondycyi, na pokazanie zobopolney i stateczney przyiaźni naszey i Stanów Rzpltey, pomienione Traktaty obadwa, [...] nietylko powagą teraźnieyszego walnego ziazdu utwierdzamy, konfirmuiemy et inter sancita Consilii moderni, ingrossować i wydrukować pozwalamy; [...]. KurierPet 268<270>. ▲ rada walna: Osobą zaś etiam adhibito brachio militari vigore konstytucyi rady walnéj warszawskiéj poenas corporis na gardło i łapanie wskazany, luere mający, die 11 Octobris 1711 r. tak dekretowany jest successum hujus, vide infra, jako się to zakończy, i jaki skutek będzie dekretu. ZawiszaPam 297. Lubo Disciplina militaris, wielą prawami z Konstytucyami Seymowemi, in volumine legum brevi; á osobliwie radą walną Warszawską, iest doskonale opisana y warowana, przećie iednak że w tych Konjunkturach lex positiva spreta, á licentia militaris admota, wielkie exakcye tam singulis, qvám universis czyniła; [...]. KonfGen C2. A tak województwa jedne całe regimenty ducta proportione przyjmowały, które im hetmani po przysyłali, drugie nieco ludzi wystawiwszy, z inszych regimentów po kilkaset ludzi akceptowały do zapłacenia im. I tak tém zatarto ślad owego punktu o oficerach szlachcie w własnych województwach possessye mających, jako była mens walnéj rady warszawskiéj. OtwFDziejeCzech 185. ▲ walna potrzeba (sz. zm.) »ważna, bardzo silna konieczność wykonania czegoś«: O Pánie w wálney potrżebie á w ostátniey práwie toni skonánia nászego nie rácż y nas cżásu swego y teraz tey zchorżáłey osoby opuszcżáć. ModlPub 118. [Eufemia Domicylla] Iest przyczyną swoią wielom pożyteczna/ ále miánowićie w chorobách/ w niebespieczeństwie ná wodách/ w potrzebách wálnych Miástá Ráćiborskiego. OkolNiebo 56. Ostátni/ co rozumieją że tym Rymę zgubią/ tym bárdźiey ją sobie tym proszkiem zporządźáją/ jáko śię to potym pokáże/ á zátym przez tákowe częste záżywanie tákowych proszkow/ facultas cerebri expultrix w to się w łoży/ że potym/ gdy potrzebá wálna tego nástanie/ takowymi środkámi ozrzezwić y poruszyć śię nieda [...]. SzlichNauka 10. Temistokles. Takbym rozumiał, wielką proźbą mają. Gdy tych ludźi Grecya posyła do ćiebie, Nie w małym intereśie, lecz w walney potrzebie. ClausŁopTemis 4. ▲ walny interes: Co i senatorowi, by najmędrszemu i najpoczciwszemu, potym wielkimi zdaniami senatorskie napełniać wota, by najwalniejszy Rzplitej rozsądnie i gorliwie popierać interess, kiedy wie zapewne, że rada jego żadnego nie weźmie skutku? KonSSpos 172. Iego [Królewskiej Mości] Mądrosci y sposobnosci zostawuie Bog obronę swego, y Naszego naywalnieyszego Interessu. SołMowa A3. Panowie powinniście poddanym waszym miłość w wyprowadzeniu Ich z tey grubości odzienia, jedzenia i mieszkania, powinniście im to przez nayściśleyszą sprawiedliwość, ale prócz tego powinniście to im jeszcze przez swóy naywalnieyszy interes; [...]. KarpowKazJub 111. A zatym nie jestże to naywalnieyszym waszym interesem szczegulniey teraz, aby polepszywszy dolą i kondycią nędznych Rolników, wyprowadzić ich z tey grubości i podłości, która ich nie użytecznemi i dla Oyczyzny i dla dziedziców czyni? KarpowKazJub 114.

a) »o wojnie lub bitwie: ważna, decydująca, główna, także angażująca liczne wojska«: Wojsko nasze w dzikich polach u Żółtych-Wód wojskiem silnem od Kozaków i Tatarów obtoczone przez dni dwadzieścia kilka, szturmom kilkanaście walnym odpór dawszy, do Traktatu przystąpiło, y Veteranos Centuriones pro obsidibus chłopstwu kozackiemu, impetów dalszych już znosić niemogąc, dało i nieuznawszy dobrze animum Chmielnickiego kilka sztuk armaty onemuż z pozwoleniem J. Mći Pana Stefana Potockiego, kasztellanica krakowskiego, wydało. OstrorMŻółKoniec 423. R. O żadnym pokoiu niewiem nic mowić. wierze że pokoy ieszcze wdálekiem polu iest. D. Azali niesłyszałeś iako Krol Francuski bitwę (álbo potycżkę walną) przećiwko Hiszpanowi straćił? PolPar 47. Wziął był przed się imprezę ten wojenny Pan chciwą, a bodaj pośledniejszym czasom niepożyteczną intencyją, otomańską ukrócić hardość, posłów cudzoziemskich, osobliwie weneckich, ustawiczną zachęcany perswazyją. I dla tegoż z wielką pilnością zgodne na tak walną wojnę sposabiał siły. JemPam 44. Batalia walna była mediis julii, wezyra tureckiego z carem i wojskami moskiewskiemi nad Dunajem, gdzie car praecipitanter zaszedłszy z znużoném dziwnie wojskiem, bo i sami byli głodni i konie, a trafiwszy na turczyna w posturze dobréj i licznéj, przegrał, straciwszy więcéj niż 40,000 wojska [...]. ZawiszaPam 295. Okolicznosci tego Poselstwa opisuie Woltaire Autor Francuski krotko ale dość iasnie, y ta Audiencya natym się miała skonczyć iż Polacy nie obrawszy sobie inszego Krola o żadnym pokoju myslić nie maią. Ten tak absolutny zamysł niemogł niczym innym być zniszczony albo potwierdzony iako przez walną batalią. SeyHist 7. Potyczka [...]. potyczka walna. Haupt-Treffen, Haupt-Schlacht. bataille décisive. § do walney przyyść nie mogło potyczki. T III 1574. [...] Z drugiey strony obowiązek Cesarzow, aby odzyskali dawne lenności y dobra, [...] podawał Domowi temu udatne pozory do utrzymania własnych iego interessow, iednakowo czy dla tego że Dom Austryacki osądził za rzecz niepodobną aby te Kantony do dawnego przywiodł posłuszeństwa, czyli że walnieysze woyny nie dozwoliły mu tą się zabawiać imprezą [...]. StanyanOżgaObraz 50.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ walna bitwa (sz. zm.) »bitwa rozstrzygająca, decydująca o zwycięstwie wojny«: Wielki Kniáź Iwan Wasilowicz/ doznawszy tey nikczemności swych ná wycieczkách y utarczkách/ y w bitwách walnych/ á záś śmiáłości y sercá Polskiego/ mawiał; iż iego ludziom potrzebá było ostrog/ coby ich pobudzáć przeciw nieprzyiaciołom. BotŁęczRel III 61. CZásu iednego wálna bitwá się stoczyłá: Krol Izráelski/ máiąc nieprzyiacioł śiłá/ Stał przećiw Syriyczykom ná woźie potężny: Zábit/ y skonał wieczor/ Krol śmiáły/ Krol mężny. Ciepła krew/ z świeżey rány/ w stronę wozá zpływa/ Záczym po wszystkim woysku woźny obwoływa. [...] Wrácay się do swey źiemie/ do miástá/ do domu. RożAPam 97. Było pozno, y konie drogą mielizmy nadmordowane, nieprzyszło nam zwieść walney bitwy, wrocilizmy sie do swego obozu. MarchŚcibHist 7. Z tey przyczyny zachodni Pomorzanie wiele woien z Belą zwiedli, lecz on za posiłkiem Polaków, onymże tego kraiu dotrzymał aż do czasów Xiążęcia Swantybora, który złączywszy się z Borussami (Prusakami) Władysława Hermana walną bitwę wygrawszy blisko Renzy r. 1088. zwyciężył, a wschodnich Pomorczyków do odstąpienia Chrześciańskiey wiary przywiódł. ŁoyWyw 35. ▲ walna potrzeba (sz. zm.) »bitwa rozstrzygająca, decydująca o zwycięstwie wojny«: O tym Stefan gdy powziął dostateczną sprawę, Czakłów, Turków, Wołochów, Tatarów zgromadził I do gardła bronić się tak sobie uradził. Ale że naszych było z ośmdziesiąt tysięcy, A z motłochem — tak piszą — że było i więcej, Nie dał walnej potrzeby, bronił się ochotnie, Na piczowaniu naszych zarywał pokątnie. ObodzPanBar I 324. Punkt III. Aż Krżeczowski nástąpi sam z woyskiem. Wálna z nim pod Rzeczycą potrzebá Litewska. TwarSWoj 93. Anno 1654 12 augusti, którego i zaćmienie słoneczne straszne było, zabito pod Szkłowem pana Hieronima Mirskiego w potrzebie walnej z Moskwą [...]. CedrPam 17. Do tąd w urywczą (że ták rzeknę) y podiázdámi gromił dźielny IEZVS námienione swe y zbáwieniá nászego nieprzyiáćielskie dostátkow/ czći y wygod prágnieniá pułki. Ale pod czás męki swey/ wstępnym boiem y wálną potrzebą w nie uderzył. BujnDroga 313. Zyiściło się nieszczęśliwe obiawienie: gdyż Król pod Monkaczem miastem walną przegrawszy potrzebę, uciekaiąc z niey, na błota i trzęsawice napadł, zkad chcąc się wybić koń, na niego się wywrocił, przywalił, i zadusił. KryszStat 102. Jak więc bohatyrowie, co po runo złote, Za morze się wybierać powzięli ochotę, Lub ci Grecy w Troiańską co płyneli stronę, Zbiegłą mężowi nazad chcący wrocić żonę, Straszną przysięgą stałość wzaiemną stwierdzili, Tyleż y trzey Rycerze nasi uczynili. Potym się pożegnawszy każdy szedł do siebie, Czynić przygotowanie ku walney potrzebie, Ażeby skoro tylko światło słońca zgasło, Dane im do Kościoła zgromadziło hasło. WęgOrgany 11. Artykuł 1. Nikt niech się nie waży w Oboźie albo ïn praesidïo zgiełku czynić, abo po wytrąbionym haśle, zawiedźioney straży strzelać mimo walną potrzebę, abo wyraźne pozwolenie, á to pod gardłem. ArtWoj 53.

3. »bardzo dobry, wyśmienity, doskonały; przystojny; dzielny, pełen wigoru i pomysłów; mocny, mężny, zdrowy«: Nie opłakawszy walnego obrońce, nowe nam wschodzi pod Tryjonem słońce: Chodkiewicz po nim wilgie łzy ociera, bo się sam mężnie ze złym stryjem ściera. MiasKZbiór 176. Kończę/ Kometá potym szedł do gwiazdy co ią zowią Arcturum. Máthemátycy tu nie powiedáią nic wálnego/ ále gwazdá tá ma dwá wielkie przymioty. NajmProg D4v. Tak y z ręki Achillowyy Pchnięta w bok Telemáchowy/ Ostra włocznia/ co rániłá/ Ránę znowu/ tász zleczyłá I Pheb gdy ćię duchem wálnem Indźiey zwątlił/ choćże chwalnem/ By ćię/ tenże/ innem wzorem Zwolnił; będźieć tu Doktorem. GawDworz 4 nlb. Nowa rzecz mowię/ bo prośić i bárzo prośić o rzecz wielką Nazacnieyszy Oyczysty Kleynot nie tylko zwyczay ale i powinność iáko optimi mortalium altissima cupiunt; rzadki/ ktoryby gorę wybiwszy stanął: alto culmine rerum, áby wprzod na fundámenćie godnych zasług/ gorącymi instancyámi/ usilnym stárániem/ walnymi promocyámi stopniow sobie do fortuny nie ułożył. PisMów II 19. Mám bowiem pewną á nieomylną nádźieię/ że mi toż ćiáło zaśię przywroćisz ná dźień wáłnego onego zmártwychwstánia/ ále odnowione/ y wielką godnośćią prżyozdobione/ tą chwilą prżymiże Pánie JEzu duszycżkę moię w świetą opiekę swoię. KegRozm 431. Jeden Gospodarz tameczny wziął mię do swego domu. Blisko tygodnia u niego leżałem. Karmił mię, leczył mię, y wszystkie wygody czynił, a niechciał za to przyiąć odemnie ani szeląga, chociam mu dawał, bom miał pieniądze. Nie wiem, czy on żyie, czy nie: ale walny był z niego gospodarz, y dobrze się maiący. BohFProst Cv. Ale Służący, iechał go sęk! Walny z niego dla WPanny Kawaler! SchrHorodKom 4. Czy to liche, czy to walne Są pogrzeby rekwijalne, Służby musisz odprawować, Musi ci pies serwirować, Choć stypy nie zażyjesz. MelScholBar II 757.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ bankiet walny (sz. zm.): Walny Bankiet w piatek[!] rybami szumnemi odprawiłem. OpalKListy 59. M[iesią]ca Iuliy 7 Przysięgę WyKonywał Krol [...] pokturey przysiędzę[!] Iechał Krol Ie[g]o M[o]sc nabankiet walny do Xiązęcia Ie[g]o M[o]sci Radziwiła. PoczOdlPam 98. Názáiutrz prowádźił go z sobą do Zofiey Swiętey, y do innych przedńieyszych Kośćiołow, ktore Krol życzył sobie oglądáć: częstuiąc go potym ná wálnym bánkiećie; ktorego hoyne y dostátnie przygotowánie, przy bogátych y rozkosznych rozmáitych igrzysk wypráwách: przechodźiło dáleko wszytko to; cokolwiek pokazánego kiedy od Przodkow iego, ná przyimowániu Xiążąt y Krolow wielkich pámiętano. MaimUstHist 115.