Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »skłonny do długich wypowiedzi, mówiący rozwlekle; gadatliwy, mówiący dużo«: Te [młodsze wdowy] są proznuiące/ y rozmáite domy náwiedzáiące/ wielomowne/ dworne/ mowią to/ czego niepotrzebá: Tákowe lepiey by vczyniły gdy by szły zá mąż/ á niżli ták żyły. AndrWysNauka 18. Ty też zaczni palinodę, a jamby puść na niezgodę, mając pióro do pokoju, a dopiero cię do zdroju i w swój Febus poczet przyjmie, wielomowny pisorymie. MiasKZbiór 205. Przeto ná ostrożność dźiewicom Bogu oddánym z tegoż S. Grzegorzá strászney iescze o wielomowney Mniscże przykład przytoczmy. WęgrzPosag 11. A modląc śię/ nie bądźćie wielomowni jáko Pogánie: ábowiem oni mniemáją/ że dla swojey wielomownośći wysłuchani będą. BG Mt 6, 7. Wiélomowny/ Multiloquus, [...]. Garrulus, [...]. Kn 1250. Dał iey tedy Athánázy święty inszą/ swárliwą/ wielomowną/ niezgodliwą/ y ktora nie tylko czeladź wszytkę mieszáłá/ ále się też y ná Pánią sámę tárgnęłá. StarKaz 134. Vieliemowny Garrulus SłowPolŁac rkp 89. NA BIAŁEGŁOWY WIELOMOWNE [...] Tak też białagłowa: Ledwie na niej dopytasz, póki dziewką, słowa; Niechaj jedno odnowi mąż jej aperturę, Jakby nigdy nie ona, odmieni naturę. Rzeczesz słówko, końca jej nie będzie i kraju, Cały tydzień przegdacze z kokoszą po jaju. PotFrasz1Kuk II 220. Lecz w swym fortelu ow poszlakowany Skaran iak zdrayca, y Pompey tesz swemu Przez ktorego ten sekret był wydany Łeb uciąc kazał iak wielomownemu ChrośKon 464. U kogo brzuch iest bárźo kosmáty, to iest od pępká ku dołowi, znáczy człowieká wielomownego, śmiáłego, ciekáwego, rozumu dobrego, nie doskonáłey pámięći, y miernie wymownego, iednák prętko się lękáiącego, uczynnego w przyiáźni, dumnego sercá, á mniey szczęśliwego. ScotSekr 249. Przyznayćie wielomowni pochlebcy, Pessimum genus hominum qvi verba portant, że to nie wuz Niebieski, lecz prostym terminem názwáne báby, zskázą ná rospustnym pokazáły się ćiele; [...]. StaniewKor D2. [...] Do umartwienia Krzyż znáydzie przyczynę, Niech wielomowny Fabiusz świadkiem będzie, Tylo trapiących Krzyżow nie wyliczy, Okropne Echo rozbiia się wszędzie, [...]. DrużZbiór 381. Nobilitowano osób rozmaitych do czterechset przeszło, jednych za pieniądze, drugich z łaski, za interesowaniem się jakiego magnata albo wielomownego posła. KitPam 156. Byłabym podobno w wywodzeniu moiey Rodziny tak wymowną albo wielomowną jak inśi bywaią, gdybym wiele o tym powiedzieć mogła. GelPrzyp 1. Daięc parol; á uznasz, ze Reginka słowna, Tak milczeć umi, iak być umi wielomowna [...]. RzewWNatręt B3v. Mowny. [...] 1) wielomownym bydź wada iest, mownym dar przyrodzony; [...]. T III 868. Wielomowny. adj. et subst. geschwätzig, der viel Worte macht, Plaudrer, Wäscher. verbieux, verbiageux; grand discoureur, languard, caqueteur. T III 2539. Będąc między rownemi nawet, mow skromnie y do rzeczy, o ktorey iest mowa; nie bądź ani zbyt milczącym, ani też wielomownym podobnym do owych, ktorym to ięzyk iak na szrubach lata. CasaZdziebGalateusz 55. Zeno napadłszy ná wielomownego Młodzieńcá rzekł do niego: co czynisz? dwieć uszy włásność dáła, ábyś wiele słyszał, ieden ięzyk, ábyś mało mowił. PawluśUwagi 39.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ wielomówny mędrek (sz. zm.): Y mędrek wielomowny wymowić sie muśi/ Lżą się nikt nie vdawi/ rowno się ták kuśi Iáko o Filozofá ták też y ogłupcá. WitkWol D4v. Z tym wszystkim aby się pokazał daleko różnym od motłochu, ma się strzedz tych ludzi smiałków, i wielomownych Mędrków, aby w też same nie wpadł omamienie, w którym ci oszusci powszechney swiat trzymaią. WłodekNauki 275.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Kto dworny/ ten i wiélomowny KnAd 378.

◼ Przenośnie: ◼ Język wielomowny/ á ręká prożnuiąca; mowá mnoga/ á pożytku mało; twarz poważna/ á dźieło niestáteczne; głowá śiwa/ serce márne; lice zmarszczone/ á ięzyk do frászek sposobny; wielka powagá/ á chwieiący się státek. BaranMiara 40.

2. »złożony z wielu słów, rozwlekły, przegadany«: Wiélomowny/ [...] Verbosa simulatio, res, epistola. Kn 1250. Gdy kto przyskąpo żyje y przychciwie skrzętny, Mówmy, że jest oszczędny, y jutra pamiętny, Ten słów chlubnych pełny, jak bohatyr sławny Mówmy że wielomównym dyskursem zabawny [...]. HorMatSat 35.

WIELOMÓWNY m
w funkcji rzeczownika

Formy: lp M. wielomówny; C. wielomównemu; B. uż. żyw. wielomównego; ~ lm D. wielomównych; C. wielomównym; B. uż. osob. wielomównych

Znaczenia:

1. »ktoś skłonny do długich wypowiedzi, mówiący rozwlekle; gadatliwy, mówiący dużo«: Xenokrátes iednemu wielomownemu rzekł: Słysz wiele/ á mow máło: bo nam przyrodzenie dáło dwie vszy/ á iedne tylko vstá. BudnyBPow 27. A ponieważ iáskołká bárżo kocha, iáko mowią Filozofowie, dla tego wielce záżywáią iey do wzniecenia miłośći. Podobnym sposobem w teyże okázyey synogárlicá, golębicá, y wrobel, osobliwie uchwycone w swoiey iurnośći nie odbronnym obyczáiem, pobudzáią, y przywodzą do miłośći. Podobnym sposobem, kiedy chcą uczynić wielomownego dáią ięzyk pśi, ábo serce. AlbSekr 313. Wielomowny, rzadko słowny. FlorTriling 156. Słow wszytkich Chińskich Kircher náliczył tylko 600. (krotki to Dykcyonárz:) z ktorych cáła mowá ich skłáda się y Pismo, co ráz inne máiąc pronuncyacyę y accentus, á tym samym ináksze signifikacye. Trzeba by do Europy ten ięzyk wprowádźić dla wielomownych pohamowánia. ChmielAteny II 608. Wielomowny. adj. et subst. geschwätzig, der viel Worte macht, Plaudrer, Wäscher. verbieux, verbiageux; grand discoureur, languard, caqueteur. T III 2539. MIEDZ u Chimikow Venus, była olim sławna w Mieście Corinthus w Achaii, zktorego naywyśmienitsze były naczynia, [...] Dodonia Miasto Molosow, z wielkim dzwiękiem miała miedź swoię; ztąd mowiono: AEre Dodonaeo loquacior, na wielomownych. ChmielAteny1755 I 998. Niezgoda Seymy nieużytecznemi czynić poczęła, zerwawszy Seym pierwszy w Roku 1536 y odtąd (mówi Kromer) nastąpiło, że nie to stanowiono na Seymie, co się licznieyszym y zacznieyszym [...]zewac mogło, ale iedynie co Wielomownym, krzykliwym, interessowanym, y zuchwałym podobało się. KarpowKaz D3v.

2. hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicji

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]