Słownik XVII wieku

Słowniki:
nie notują

Formy: st. równy lp M. m winien; winny; ż winna; n winno; N. m winnym; lm M. mos winni; D. winnych; N. winnymi; ~ st. wyższy lp M. m winniejszy; Ms. ż winny; lm M. mos winniejsi

Znaczenia:

1. »taki, który zawinił, który odpowiada za co«: Iezelis Winny to cie Bog w tey Okazyi [...] skarze. PasPam 102-102v. Ten winięn kto oskarzył. PasPam 136. Bardziey go winnym nizeli nie winnym bydz sądzę. PasPam 136v. Insza to iest rzecz bydz obwinionym a insza winnym. PasPam 138. Kazał [król] się nąm obłapić przeprosić się odpuścić sobie z Serca bos cie iuz teraz obadwa sobie winni. PasPam 176v. Owi Infamisowie Poniewierali się az dodrugiego z nowu Seymu. Na ktorym Generalna Stanęła amnestya na wszystkich [...] oprocz kilku niektorych [...] Co byli winnieysi. PasPam 186v. Zaczym prawni ludzie tychże stron wysłuchawszy, winnymi ich być obie strony uznają i nakazują: Naprzód Jurkowi Kowalowi, aby za to zepsowanie zboża dał na cyrkiew kunkowską za jarczuge szelągami złotych 3, za proso złoty 1 groszy 15 i plag aby wziął dwadzieścia. KsKlim I, 380. Stánął potym Woyt sámosiodm/ wyznał swą osobą/ Mowiąc że winnieyszy Kiernos/ bo ią [świnię] pchał przed sobą. NowSow nlb 35.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ czynić winnym:

2. »taki, który jest zobowiązany do czego«

◆ Związki frazeologiczne: ◆ winien wdzięczność (sz. zm.) »ktoś jest zobowiązany do wdzięczności, wiele zawdzięcza komuś«: Musi sobie przypominać co WSCi winięn zawdzięczność. PasPam 162v. ◆ winien wiele wdzięczności »ktoś jest zobowiązany do wdzięczności, wiele zawdzięcza komuś«:

3. »należący się, należny«: Lecżesmy przedśię wźięli swoie własne rzeczy/ Ktore Bog nam vżycżył mieć ná winny piecży. HofmańPor Aijv. Do ktorey ochoty [...] winna, Maiestatowi obedyencyia y przysługa A sama Stymulowała mię Cnota. PasPam 147v.

Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● (war.) od przysł.: Winien mu jak baran wilkowi. Winien mu/ iák báran wilkowi. KnAd 711.

Słowniki:
nie notują

Najwcześniejsze poświadczenie: 1608

Formy: lp M. m winny; ż winna; n winne; D. m winnego; ż winnej; n winnego; C. ż winnej; n winnemu; B. m nżyw winny; ż winną; n winne; N. m winnym; ż winną; n winnem; Ms. m winnym; lm M. nmos winne; D. winnych; C. winnym; B. nmos winne; N. winnymi; Ms. winnych

Znaczenia:

1. »związany z winem (rośliną lub napojem)«: Nie tak do sośniej bluszcz się przywięzuje, jak Ta do Syna, co Go tak miłuje; nie tak się rószczka winna tyki ima, jako się Dziecię to Matki swej trzyma. GrochWirydarz 35. Dwakroć tak prosi, dwakroć dochodzi, gdzie sen źrzenice swoich zawodzi, aż trzecim poległ tamże kłopotem, płynąc szarłatnym na ziemię potem. Jako sok winny prosto od prasy rumiony strumień leje do fasy, a z niej moszcz bójny wierzchem odchodzi, tak Pan topnieje w krwawej powodzi. MiasKZbiór 73. Wskok ięczmiennego práżma námąćić kazáłá/ Será podpuszczánego/ miodu/ treśći winney/ Nie bez sokow; by vszły przy słodyczy inney: táką poczesną z ręku przeklętey weźmiemy/ Y ledwie prágnącymi vsty zákuśiemy/ A po głowie/ bogini/ głaśnie nas chábiną/ Y wstyd [...]. OvŻebrMet 356<346>. Dla których posilenie i ugaszenie pragnienia jest; w jednej sali fontanna winna, z której ustawnie różne wino ciecze, i kożdemu wolno, ile może, choćby beczkę na się wypić. BillTDiar 164. Przedał wioskę sąsiad mój nikomu nie winny, Że mu się raz z Węgrami powiódł handel winny; Aż skoro się nie wiedzie, straci raz i drugi: Przepadają za wino zborgowane długi. PotMorKuk III 81. A zatém gdy na placu siła poległo kirasyerów, między któremi i sam generał graf Breiner, gdy przez jeden okop, przez drugi i trzeci koniem przesadził, (te okopy są około winnych gór dla zwierza dzikiego, jeleni i świń dzikich), na czwartym okopie koń nie przesadziwszy, związał się pod nim, który prędko się schwyciwszy, a pana pozbywszy z siebie, uciekł [...]. ZawiszaPam 378. Kąpiel ná nogi. WEś Rozchodniku, Grzybieniowego liśćia, winnego, wierzbowego, Roży suchey, mákowek, Sáłaty, wszystkiego rowne częśći, warz w piwie, wyley do cebrzyká, niech chory moczy nogi w tym iák przestygnie. CompMed 95. [...] drzwi były Cyprysowe, kolumn 227. od tyluż Krolow erygowáne, o czym Pliniusz pisze, y przydáie, że Statua Jowiszá byłá tákże Cyrysowa, konsekrowána Roku 551. od wystáwienia Rzymu, schody były z winnego drzewá sprowádzonego z Cypru, iákoż to drzewo ma bydź naytrwálsze, Statua Dyány byłá z Cedru według Witruwiuszá, á według Xenofoná ze złotá, według záś Mucyuszá Konsulá Rzymskiego z winnego drzewá, przytym przyozdobiony był Koscioł kosztownemi Státuámi y Obrazámi nayprzednieyszych w tych dwoch wiekách Málárzow. ŁubŚwiat 561. Przestáną mowić, kiedy Pánna mężna Wchodzi, ná ktorey wszyscy pátrzą przyście, Wspániałey miny Bogini czy Xiężna Głowę iey winne opásało liście, Kosz Fruktow niesie rożnego rodzaiu, Grona wiszące trzyma w száty kraiu. DrużZbiór 316. Ták się trafiło, że z Egiptu pono, Czy z tąd, gdzie była ziemia obiecana, Przysłano Pánu nie widziane grono Winnego fruktu, iákby ukłádana Rzecz była ręką ludzką, nie nátury, Posłał go Cesarz záraz dla swey Cury, Łákoma Pánna ná piękne iagody [...]. DrużZbiór 441.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ ocet winny (sz. zm.): Mákáranow Włozkich kámień 1 Octu Winnego Pipá 1 CzerDwór C3v. Ná rozpalenie y bol głowy, z iákieykolwiek przyczyny. WEś Ruty świeżey, rozwierć, rosczyń octem winnym, przyday białek od iáiá, soli sczyptę, zmięszay, rozłoż między chustę, obłoż głowę. Item. Weś iąder z kostek broskwinionwych, Migdałow, nasięnia Kopru włoskiego, Máku, stłucz wszystko w mozdźierzu, rostworz wodką Bzową, álbo z Koszyká, álbo Rożáną, przecedź, wyćiśni, przyday octu winnego, Soli CompMed 41. Kamfory rozpuszczoney w oleju mygdałowym puł łota: Na te ingrediencye lać trzeba pułtrzećia kwarty tęgiego octu winnego, y w dobrze zatkaney flaszy na ćiepłym miejscu przez 4. lub 6. dni postawiwszy, potym przez czystą chustę przecedzyć y wytłoczyć, y tak ku zażywaniu zchować trzeba. WolfTrakt 59. Jeśliby chory spać nie mogł, tedy niech nogi swe kąpie wletney wodzie, wktorey przez ćwierć godziny pośiedziawszy y znowu śię położywszy, niech obwinie udy swe Flonellą wćiepłey wodzie y w winnym Ocćie omoczoną y potym wyćiśnioną tak ćiepło jak może, co często powtarzać trzeba. W wielkich głowy boleśćiach można choremu chustą winnym octem polaną czoło obwiązać. WolfTrakt 76. ▲ macica winna (sz. zm.): Macicá winna/ Łozá [...] Vitis, is [...] Mater vini [...] Viticula [...] Palma vitis maior, ex qua vuae nascuntur. Kn 378. Mácicá winna płonna/ dzika. Labrusca [...] Fera vitis [...] Psinki wodnen czerwone. Kn 378. Mácicé winney zárázá/ opádzistość [...] Roratio. Kn 378. Winna mácicá/ v. Mácicá. Kn 1262. A jako po pochyłym parkanie zuchwała Trzoda, gdy wpadnie w ogród, tam szkoda niemała Być musi w latoroślach, tam winne macice, Zioła wonne, kwatery cudne tam na nice. NiebAnBad 262. WINNA MACICA, iest dlugo corruptionis ex pers. Statuá Jowiszá w Mieście Populonii z Winney Mácicy nie ieden wiek przetrwałá. ChmielAteny1745 I 543. ▲ grono winne (sz. zm.): Co milszego, przyiemnieyszego, y vżytecznieyszego być może, iáko zapatrowáć się ná gromadne bydłá, y owiec trzody pászącę się w przestronnych pástwiskách? pracowitych pszczołek plástry miodem nápełnione zbieráć? wełny z owiec zdeymowáć? frukty, groná winne w Ieśieni zrywáć? w Rzekách, Ieźiorách Stáwách wszeIakiego rodzáiu ryby złáwiáć. HaurEk 7 nlb. Tylkoć to tak Zeuzis głupim ptaszkom robi, Namalowawszy winne grona miasto zobi, Ale człowiek, rozumem obdarzon z natury, Niech się błaźnić na marne nie daje tynktury. PotLibKuk I 103. Cedry záś tákie wielkie wydáie, że ieden z nich sciąwszy, może pomiescić w sobie 50. osob zrobiwszy z niego iednego bácik ná Morze. Znáyduie się tákże wiele Winográdow, ktore wydáią z siebie gruná winne ále kwáśne, bo nie upráwne gruntá, przytym znáyduie w sobie wiele Miedzi y złoto mieć musi, bo w rzekách go wiele znáyduią w piásku przedniego. ŁubŚwiat 653. Iak winne grono konserwować długo? ChmielAteny III 512. Novendium álbo Novendiale byłá Ofiara co dziewięć dni zá zmárłych, Oscopharia było Swięto u Atenczykow wielkie, pod czas ktorego Szłáchetne Dzieci, podrostaiące roszczki Palmowe z Gronami Winnemi do Kościołá Minerwy wnosili, według Hezychiusza. ChmielAteny1755 I 30. ▲ spirytus winny: W bańkę małą, (Patrz na Tablicy I. Figurę I.) z cienką szyiką, y z szczupłym otworem A, naley do większey połowy, wodki iakiey pachnącey, naprzykład wodki pomarańczowey, albo spiritusu winnego zaprawnego lewandą, y położ ią nad faierką, albo małą lampą, w którey zapal spiritus winny. ChróśSFizyka 54-55. Tym sposobem także mosiężną bańkę A (Fig: 49. Tab: V.) spirytusem winnym napełnić możesz. ChróśSFizyka 181. ▲ jagoda winna (sz. zm.): Jako w ogrodzie winnej jagodzie list pierwszy tuszy, skoro się ruszy, gdy już wiać imie zefir po zimie. MiasKZbiór 304. [...] to bárzo pięknie wprowádza Poetá, że przed Phaebusem stały iákoby nieiákie osoby, Wiosná, Láto, Ieśień, y Zimá; ktorym stroy wedle ich własnośći przydawa, powiedaiąc, że wiosná stałá w kwitnącym wieńcu, bo w tę ćwierć roku naywięcey kwiećia bywa Lá to przynośi żniwo. Ieśień zaś vdał być osobą popluskáną, wydeptywaniem iágod winnych, bo w tę część roku wino zbieráią. OvOtwWPrzem 55. Trzecia część iagod winnych uschła! bydło stadami zdychało. BohJProg II 228. Deszcze zimne y rzęsiste w porze kwiecia mogą być na przeszkodzie do brania wzrostu, iako się w podobnych okolicznościach przytrafia iagodom winnym, ktore szczupłe bywaią y nie soczyste. DuhBrzPDzieło 492. NAGŁĄ SMIERCIĄ ZGŁADZENI. OProcz dopiero namienionych Hiłona y Filemona, Anakreon Poeta winną udáwił się iágodą piiąc: Attila Krol Hunnow ná swoim weselu nagle umarł, idąc ad thalamum, poszedł ad tumulum [...]. ChmielAteny1755 I 971. ▲ skład winny: Na składzie winnym w Łańcucie iż wiele obywatelom przemyskim należy, dlatego starać się będą pp. posłowie, aby konstytucyą sejmową był naznaczony. LaudaWisz20 1634 377. Które to czopowe ma być wybierane od win, od których nie zapłacono na składach winnych czopowego, miodów, piw i gorzałek, według uniwersału poborowego anni millesimi sexcentesimi vigesimi noni pośledniejszego, furmankę do tego mniejszą i prasołkę tudzież to cokolwiek do czopowego z dawna należało przyłączywszy. LaudaWisz20 1640 442. Mikołay Podstoli Koronny á potym Podczászy Koronny y Podkomorzy Chełmski, Rubieszowski y Czerwonogrodzki Stárostá Syn czwarty Mikołáiá Podskárbiego Wielkiego Koronnego poseł, ná Seym Coronationis 1633. Constitut: fol: 14. á w roku 1641. w dźiedźicznych dobrách swoich Fulsztynie otrzymał zkład winny przez Konstytucya fol: 24. żoná iego Apollinárá Niemoiewska Kásztelánka Chełmińska, z ktorey corki: iedna Zophia byłá zá Cetnerem Janem Stárostą Lwowskim á potym zá Dąbskim Woiewodą Brzeskim Kuiawskim, tá zá męża swego konsensem, rzadkim przykłádem w Klasztorze Lubelskim Pánien Kármelitek Bosych życia swoiego resztę BOGU poświęciłá, y w nim świątobliwie dokonáłá. NiesKor II 18. ▲ piwnica winna (sz. zm.): Lekko iednák przedćię proszę z-tym winem, bo iák wyszumieie wino, i áfekty z-trzeźwieią, odmienią się: á trzebá by i ná to pámiętáć, kto to tę piwnicę winną otwieráć ma? MłodzKaz I 54. OBLUBIENICA POWIADA O SOBIE: Introduxit me Rex in cellam vinariam, ordinavit in me Charitatem: w-prowádźił mię práwi Krol do piwnice winney, zporządźił w-mnie miłość. MłodzKaz I, 54. Służbá P. Bogá nászego, iest to ni[!] twoiá winna piwnicá: zaćiągnie P. Bog do tey służby, coż poydźie zá tym? ordinavit charitatem, áż on właśnie porządnym, właśnie powinnym áfektem Bogá miłuie: áfekty i zkłonnośći przyrodzone odmienia, i wszystkimi się lubośćiámi świeckiemi brzydźi. MłodzKaz I, 55. ▲ sklep winny: Przeczytayćie tylko wasz list, rzekł, a ia tym czasem moię przyprowadzę oblubienicę, albo przynaymniey sklep winny rozporządzę. GelPrzyp 141. ▲ lagier winny (sz. zm.): Pewne lekarstwo choroby podagry Nogi winnymi okładając lagry, A kogo zbytnie wino okaleczy, Tego zaś lagier z tejże beczki leczy. PotFrasz4Kuk I 380. BRAN de vin [...] Brant winny wodka z lagru winnego robiona. DanKolaDyk I, 225. Gdy chore te drzewo lagrem winnym korzeń oblewać, albo klin w korzeń rozszczepiony wbić potrzeba. ChmielAteny III 392. Daią się im tylko drożdże, ktore się zostaią po lagrze winnym, gdy się z niego wodka wypędza: tym sposobem staną się tłuste z małym kosztem. KlukZwierz 144. ▲ szynk winny (sz. zm.): Gdy niekiedy ktoryś pobożny Mąż do Kośćiołá ná nabożeństwo szedł: tráfiło śię mu mimo winnego szynku dom iść/ gdźie niektorzy swowolni Mołoycy pili/ gráli/ á przy tym hániebnie bluźnili/ y społu śię wádźili [...]. GdacKon 14. W-prowádźił mię práwi Pan do domu szkoły, náuki Izráelskiy. A zaż to iedno piwnicá winna, i dom szkoły? ey przedćięć to dáleko od śiebie chodzą cella vinaria i domus Gymnasij, szynk winny od szkoły y náuki. MłodzKaz I, 54. ▲ polewka winna (sz. zm.): Polewká Winna. Wino z żołtkámi iáiecznemi/ z masłem rozbitemi zábiel day Cukru Cynamonu/ Szafranu/ przywarz/ á day. VIII. Winna Polewká ná post. Winá weźmiy/ á ieżeli chcesz zmieszay z Piwem/ rozbiy trochę mąki pszenney Winem/ á zmieszay z winem/ przyday Cukru Cynamonu Szafranu/ mieszay przywarzáiąc/ day z białym chlebem. CzerComp 72. ▲ chmielina winna: A teraz się bez woyny imáć dopuszczácie: Czy Wam młodzieńcy/ co się świeższych lat bydź znacie/ Y blizszych mego wieku/ ktorym hártowáne Zbroye przystoyniey nosić/ niźli obkrącáne Chmieliną winną tyki/ y w szyszak stalony Głowę swoię vbieráć/ niżli w list zielony?. OvOtwWPrzem 126. Tám matká iego Agáwe máiąc przeciw synowi vmysł nieprzyiacielski, dla bluźnierstwa przeciw Bachusowi, wespoł z siostrámi, Ino y Autonoe, ná Pentheusá się tyką swoią, ktorą chmieliną winną zieloną obwiniona byłá, rzuciłá [...]. OvOtwWPrzem 133. ▲ brant winny: BRAN de vin [...] Brant winny wodka z lagru winnego robiona. DanKolaDyk I, 225. ▲ składne winne: Ichm. Panowie posłowie mają się o to [zakaz kupowania wina za granicą] starać [...] ażeby o to czynił instygator ex delatione administratora składnego winnego w trybunale inter causas fisci. AktaKrak II/1 215. Do tejże zapłaty należy, aby kwarta z Bytomia i Lemburka także ex bonis reformationi subiectis oddawana była, do tego, ut efficax ratio ineatur, żeby canon pruski od kurfirszta IMci był oddawany, więc i insze prowenta Rzpltej w swoje ryzy wprawione, osobliwie żeby konstytucye o składnem winnem do ekzekucyej przychodziły i żeby per privatas largitiones proventu tego Rzpltej nie ubywało, obostrzywszy peny na. tych, nemine prorsus excepto którzyby się ważyli do Węgier po wino posyłać, jako i na kupce, którzyby przeciwko prawu i beczki mniejsze wozili i na składach się dłużej bawili nad sześć niedziel LaudaWisz20 1643 464.

2.karc. »związany z winem, jednym z czterech kolorów karcianych; pikowy«: KIEPDAJ Jako ukradem kartę? Dowiedziesz mi tego? KUBA Dowiedę, bo masz cztery od króla winnego! DialJezOkoń 296. Ztąd tyrany nowe, Krole winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe, Bez względu na poddanych maiątku ostatki, Coraz cięższe wkładaią iarzma y podatki. KrasicSat 104. Ztąd tyrany nowe, Krole winne, czerwienne, żołędne, dzwonkowe, Bez względu na poddanych maiątku ostatki, Coraz cięższe wkładaią iarzma y podatki. KrasicSat 104.

3. »niesłodki; kwaśny«: Iabłka winne zamienią się w słodsze, gdy drzewo te, z ktorego ie z bierasz, gnoiem kozim y ludzką uryną podlewać będziesz, rozkłociwszy to z lagrem starego wina. ChmielAteny III 381. To także tu uwáżać przychodzi, że te sole Jstne, które powstaią z rozcieków kiszeniu winnemu podległych, oznáczaią się imiéniem Winnego Kamienia (Tartarus), te zaś, które słodki smak wydaią, biorą imie Cukru (Saccharum); a poniewáż słodycz pochodzi od kwasu lipkiemi lub oleynémi częściami obwinionego, przeto widoczná iest, dlá czego każdy gatunek Cukru przez powtárzane tylko oczyszczanie do pięknych kzyształów przyprowadzony bydź może. SpielKrumNauka 118.

Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ grono winne: A ná winney mácicy były trzy gáłązki/ á oná jákoby pąkowie wypuszczáłá/ á wychodził kwiát jey/ y dostawáły się jágody gron winnych. BG Rdz 40, 10. Grono winne/ kálinowe/ bzowe. Botryon, Botrus [...]. Racemus [...]. Kn 210. Przyniosła [...] gron winnych/ bronatno zfárbowánych z rodu. OvOtwWPrzem 332. grono wina albo winne. T III 422. ▲ beczka winna: v béczék winnych Kn 337. w beczkách winnych SolArch 133. ▲ ocet winny: Acetum vini. Ocet winny. GuldOn 33. ▲ szynkarz winny (sz. zm.): Lecz nászym winnym szynkarzom tey proby nie potrzebá. SyrZiel 1219. Tę iednak cnotę maią kárczmarze Krákowscy/ że iákie piwo vwarzą/ bądź przebráne/ bądź nie przebráne/ tákie bez przysády/ przedáią/ w czym nie tylko winnych szynkarzow niektórych/ ále y piwnych (swoich przećiwnikow) dáleko szczerośćią swoią przechodzą. PedSleszTajem 406. Szynkarz winny/ v. Winny szynkarz. Kn 1130. Winny szynkarz/ Vilnarius [...]. Vina quae vendidi vinario [...]. Ocnopola [...]. Kn 1264. Szynkarz. Wein oder Bier-Schencker. poteleur; cabaretier, tavernier. § szynkarz piwny, winny. T III 2285.