Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »to, co zostało wyrażone, wypowiedź, stwierdzenie«: Nominatim iednák y Communiter o Prorokách y Pátryárchách/ o Apostołách y Ewányelistách/ o Męcżennikách y Spráwiedliwych/ owe elogia y wyroki cżęstymi rázámi cżytáne y śpiewáne bywáią/ iż dusze ich ná niebo są przez Anyoły przenieśione: iż ná wysokośći z Pánem Christusem żyią: iż przed Máyestatem Bożym stoią społecznie z Anyołámi [...]. SmotApol 156. Wyrok zwiérzchnośći iákiey/ Decretum Consulum, Senatus, Caesaris, Praetoris: decreta societatum, publicanorum. et tr. decretum Philosophorum. Cicer. τὸ δόγμα. Dogma Academicorum, Cicer. Oracula Physicorum, Cicer. tr. Edictum Consulum, Tribunorum, Praetorum. apud Cicer. Senatusconsultum ita perscriptum est: S. C. nullum exstat: S. C. contra illum factum est. Consulta Senatus: Vtinam abstergere fletum sententijs nostris consultisq́[ue] possemus. Cicer. Consulta patrum, Horat. ἡ ψῆφος, ου. τὸ Διάγραμμα, πρόγραμμα: Διάταγμα, ἡ Διάταξις: ἡ γνώμη. Psephisma, n. τὸ ψήφισμα. Cicer. Budae. ‖ Arestum è Graeco τὸ ἀρεστὸν. i. placitum, decretum, vel curiae decretum. Budae. ‖ Aliud est Arestum vulgò dictum. v. Arést. Programma in parietibus fixit, Volcatius. Pronuntiatio, Cicer Re et exi- stimatione iam, lege et pronuntiatione nondum condemnatus. [...] Wyrok czynię o czym/ Edicto aliquid sancio: edicto sancio ne etc. edictum edico: edictum vt ne quis. Consul edicit vt: Decernit Senatus triumphum alicui: decreuit Caesar aliquid: de aliqua re: decreto aliquid statuo. Cicer. δογματίζω, δογματοποιῶ: ψηφίζομαί τι: γράφω τὸ ψήφισμα περὶ οὗ: Διατάττομαί τι: τὸ Διάγραμμα, vel Διάταγμα ἔγγραφον προτίϑημι. Kn 1330.

2. »zapowiedź prorocza, orzeczenie bożka, odpowiedź wyroczni; miejsce wydawania tego wyroku«: Tegoż użył on sposobu, wiecznego się bojąc grobu, bo kapłańskim po wyroku przyjął białą płeć do boku i posadził zaś na tronie, wielkich królów krew w koronie. MiasKZbiór 201. Ow miał w dobrey pámięći/ wyrok dawny; ktory Z Párnáskiey/ znáć mu/ Temis/ dáła byłá gory: Przydźie czás Atlás; gdy twe drzewo złotá zroni/ A takową/ Iowiszow syn/ korzyść vgoni. OvŻebrMet 99. Świata nie znać w kurzawie; słuch odjęły gromy, I żywy gorejącej wizerunk Sodomy Osman, słup a słup solny, nie śmie ruszyć kroku, Czeka swej ostatniego fortuny wyroku. PotWoj1924 265. Wyrok [...] 3) die Antwort eines heidnischen Abgotts. [...] 3) oracle, m. reponse que rendoit un faux dieu. § [...] 3) wyroki bożkow pogańskich. T III 2726-2727.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ coś wisi na wyroku (sz. zm.): Wyrok [...] wiśi to na wyroku. es ist noch nicht ausgemacht. il n'est pas encore décidé; ce n'est pas une chose arrêtée, avérée. § niech to na wyroku wiśi; wiśi ieszcze na wyroku, kto ma racyą albo nie ma. T III 2726-2727.

a) »ktoś uznawany za nieomylny autorytet, kto prorokuje, wydaje przepowiednie, wyrocznia«: O Wyrokach, ktore na karteczkach zapieczętowanych swoie odpowiedzi dawały. FontenTrzcińHist 118.

3. »stanowcze postanowienie, nieodwołalna decyzja, rozkaz, zarządzenie«: Iż tymi czasy i majestat królewski, i powaga jego, i ućciwość senatu do lekkiego poważenia przyszły, ledwo się to nie dzieje z sprawiedliwego wyroku miłego Boga słów onych Samuela proroka: qui honorificant me, glorificabo eos, qui me contemnunt, erunt ignobiles. AktaPozn I/1 456. A oni/ wzbudzeni ich proźbámi/ wydáli srogie wyroki przećiwko tym/ ktorzyby opuśćili obrządki y wiárę Máhumetáńską: á iednák przećię náwroćił się brát ćioteczny krolá z Gilolo/ y ieden Arábin z sekty Máhumetá: á zá przykłádem ich/ y inszych wiele. BotŁęczRel IV 197. Dékret/ vide Wyrok. Kn 119. [...] Tám idąc śćieszką tropem ludzkim torowáną Nápadł ná iednę iámę w źiemi wykopáną, W ktorey mieszkał nieiáki Kápłáńską vczczony Godnośćią Mnich wyrokiem Krolá przestrászony. DamKuligKról 214. Do Rzymu potym wszyscy trzey Męże armatno wiechawszy, przez Titiusa Tribuna, nowe prawo Triumwiratu ogłosić, y wyrok publikować kazali; zkąd dziwne miedzy zaboycami; á skazanymi na śmierć obroty; albowiem znaydowały się żony, dzieci, krewni, przyiaciele, słudzy, tak bezbożni, że mężow, Oycow, Dobrodzieiow, Panow swoich, samisz albo zabiiali, albo siepaczom wydawali; [...]. ChrośKon 157. W nim prawa była miłość ku bliźniemu, Ztąd się ustawnie trapili niezmiernie Ze Aman czyniąc dosyć gniewu swemu, Wygubić myslił żydow tak mizernie, A choć żadne z nich wyrokowi temu, Nie podpadało: przecie iednak wiernie Gdy bliszszi boku Krolewskiego byli, Dla swego Rodu co mogli czynili. ChrośAm E5v. Wyrok, g. a. 1) Urtheil, Abschied, Ausspruch, Raths-Schluß. [...] 1) décret, arêt, décision, sentence, ordre, m. [...] § 1) wydać przećiw komu wyrok; nieprzestępny zwierzchność wydała wyrok; wyrok Boski, prorocki. [...] wyrokiem czynić o czym. verabscheiden; in einem Raths-Schluß verordnen. ordonner, déclarer par une ordonnance; rendre, prononcer un arrêt, une ordonnance sur qu. ch. T III 2726-2727. Cena zboża każdego rodzaiu znacznie spadła w rożnych Powiatach naszych, po owym wyroku, którym przepędzanie na spirytusy zakazane iest. GazWil 1766 13 4 nlb. Chciéć na tym padole uszczęśliwienia, iest to sprzeciwiać śię wyrokom BOGA, i przywłaszczać sobie prawo nieba. YoungNocy 25. Chce Bóg, żeby i mowy, i zwierzchowne sprawy, Wszytkie nasze postępki i wszytkie zabawy Z świętymi wyrokami Jego się zgadzały I od Jego dróg świętych nie odstępowały. PsalArianBar II 655.

a)prawn. »orzeczenie sądu, dekret«: Iédnácki wyrok/ Roziemczy ábo roziemcow. Arbitralis iudicatio, Macr. Arbitrarium decretum, Sipont. Arbitramentum, Sipont. Vlpi. Pacificatorius, Cicer. Pacificatoria legatio, idem. ὁ διαιτήσιμος, διαλλακτήριος,συμβιβαστικός. Kn 241. Co do części czwartey iest to zbieranina zmięszana z ludzi rozmaitych iuż z miasta, iuż ze wsi, których gnusność własna, i rządzenie się złe, przy tym wydatki niepomierne wniwecz od dawnego czasu obrociły: którzy nie czuiąc się, żeby kiedy mogli dźwignąć, sprzykrzywszy sobie co godzina słuchać pozwow, i sądowych na się wyrokow, wieść głosi, że się rzucili do obozu Manliusza. CycNagMowy 50.

4. »przeznaczenie, nieuchronny los, fatum, w tym wola Boska, «: Ach wyroku ach fortuno, byliscie mi nadto zyczliwsi y powinienem się był spodziewac, ze ztaką prętkoscią ustanowione trwac długo nie mogliscie? HistAlk 25v. Kloryda: Pozwolcie wylęknionym z attaku żwawego, Iść za szczęścia wyrokiem z woli Oyca mego. RadziwiłłowaFMiłość F2. Wyrok [...] 2) Schicksal, Verhängniß. [...] 2) destin, destinée, sort. [...] § [...] 2) przećiwne okrzyknąć wyroki; szczęśliwe, nieszczęśliwe, niedośćigłe mię tu obroćiły wyroki; zawisnym przypisuię wyrokom. T III 2726-2727. Nieuchronna potrzeba pochodząca od wyroku, to iest, á fato fatum, albo wyrok, co iest? iako się dzieli? [...] JEdnostayna zgoda wszystkich Mędrcow w pogaństwie będących, że cokolwiek pochodzi od wyrokow, uniknąć tego nikt nie może, wyrok zaś nic innego nie iest, tylko Boskiey opatrzności Dekret, o którym mówiąc, nie od rzeczy będzie uważyć: iakie przedtym uznawano wyroki, i na wiele części dzielono? Ja tu ich cztery rodzaie przytoczę: Fatam Astrologicum, naturale, violentum, et verum, Wyrok Gwiazdarski, naturalny, gwałtowny, i prawdziwy. [...]. Wyrok Gwiazdarski iest, który wiąże i krępuie mocno sprawy wszystkie i przypadki według postanowienia gwiazd i obrotow planet. [...] Fatum naturale. Wyrok naturalny. Drugi wyrok od natury samey pochodzący, opisywali tym kształtem: [...] Porządek przyczyn przyrodzonych, które mocą i naturą swoią, pewny ieden wyprowadzaią skutek. [...] Fatum violentum: Wyrok gwałtowny. [...] Potrzebę nie uchronną rzeczy i spraw wszystkich, którey żadna moc nie złamie, w czym iawny się błąd pokazuie, kiedy przymuszenie także iakieś woli ludzkiey być rozumieli, że się temu odiąć cale nie mogła. [...] Historycy twierdzą, że dla tego iest stanowicielem nazwany, iż zastanowił (po uczynionym do siebie szlubie) uciekaiące z placu pułki Rzymskie; ale że stoi wszystko dobrodzieystwem iego, dla tego stanowiciel iest i utwierdziciel; tegoż samego, ieżeli wyrokiem nazowiesz, nie skłamiesz; albowiem wyrok nic innego nie iest: ieno węzeł iakowyś różnych przyczyn, on zaś iest pierwszą wszystkiego przyczyną, od którey wszystkie inne pochodzą. [...] Fatum verum: Wyrok prawdziwy. Wyrok co iest? i iako się od opatrzności różni. Fatum z łacinskiego ięzyka pochodzi, á fando wyrok od wyrzeczenia; jakoby Dictum et jussum Divinum. Wyrok i roskazanie Boskie, którego własność i istota, temi opisuie się słowy: Inhaerens rebus mobilibus, immobile providentiae decretum; quod singula suo ordine loco et [...] Mieszkaiący w rzeczach ruchomych nie poruszony Opatrzności dekret, który wszystko swym porządkiem według czasu i mieysca stwierdza. Różność między Opatrznością Boską, á wyrokiem, taką być ro- zumiemy: gdyż opatrzność nic innego nie iest, ieno moc Boska i władza, wszystko wiedzieć, widzieć, i rządzić. Która iest nierozdzielna w sobie, i powszechna nad wszystkim i zawsze. Wyrok zaś ściąga się do samych rzeczy, i w niech się tylko pokazuie, iakoby wytłumaczenie iakieś woli Boskiey przez skutek, kiedy go obaczemy. KryszStat 72-81 . Także, o moy naymilszy w życiu rodzicielu, Także dawco krwi moiey, wierny przyiacielu, Mam cię prętko utracić? o wyroki smutne! O żałości niezmierna! o myśli okrutne! NaruszASiel 14.

5.prawn. »odstąpienie użytkowania czegoś, zerwanie z kimś lub z czymś, postanowienie rozłączenia lub niełączenia się z kimś lub czymś«: 460. Wÿroka Sebestiana Dlugosza Marcinowi synowi svemu. KsKomUl 54. [...] kiedy będzie przedaino temu Woyciechowi ten młyn, tedi mu to ma bydz wroczono, czo słyszącz Woyciech Pelc słuszne wyznanie Sebestiana Kwolczyka dobrowolnego przedania y wyroki słusnej, dał do xziąg prawnich groszem swoim zapisac y swiadome prawu załozył; quod solidatum est. KsKomUl 57. [...] przetosz tenze Sebestiąn Stanek, syn pozostały Stanisława Stanka, prosił o wyrokę wieczną matki swoiey, ktora sie wyrzekła przy prawie y groszem swym obłozyła, ze sie yey dosic ztało od syna swego Sebestiana Stanka, czo słysząc takową wyrokę matki swoiey grosso suo iuri solidavit. — lednak przy takowey wÿrocze matka syna Sebestiana Stanka wymowiła sobie mieskanie w izdebcze do zywota; znowu takze w ogrodzie łąki trochę dla trawy, zagon ieden na kapustę, drugi na marchew takze do zywota; [...]. KsKomUl 62. Słyszącz tho Wasiel oyczowskie zeznanie y wyrokę iego y zeznanie, ze mu sie dosic od niego stało, dał prawu swiadomę y do kziąg zapiszac prawnich; a Ilko Iurezak swym sie groszem własznem wyrzekł, czo prawu wiadome; [...]. KsJasUl 439. [...] sprawiedliwie pomieniony Figiel zapłacił zagrodę lozefowi Boczarowi y z wyroką, ktory sie zagrody pomieniony Baczar wyrzekł z żoną y dziecmi swemi, iako wiecznemi czasy zprzedał y przeszkodą nie chcąc bydz Figlowi; [...]. KsJasUl 446. Stanąwszy przed sąd ucciwy Ptaszkowski ucciwy Iąn Ziołko, z drugi strony Barnady Ziołko, ktory nieprzyniewolony będący, ktory Iąn Ziołko przedał Bernadęmu Ziołkowi pułrole wiecznemi czasy za zło. 51 dobrą monetą, ktory Iąn Ziołko przedał pułrole y wyrokę uczynił, stanawszy przed prawem ucciwym Ptaszkowskięm, [...] gdysz ktora strona by sie miała kaiąc, iżby iakie wymowki były między nimi lub po piianu lub po trzywziu, powinien będzie dac do koscioła Ptaszkowskiego wszytkim swiętym wosku funtow dziesięc, panskich grzywien także 10 [...]. KsPtaszUl 562-563. Drugi extrakt naucza, ze Stanisław Teychman y z małzonką swoią y z dziecmi swoiemi to iest y z terazniejszą Węclawą ktora iest y była curką wnuczką jego więcy do tey roli nie powinien się interesowac a w pokoiu Marcina Kielara obowięzuie się zachowac. Isz wiecznemi czasy y wyrokę uczynił bo tak iest w zapisię In continenti na co sobie tę wyrokę groszami zobopolnie przy prawie zaswiadczyli. KsWysTech 16-17. A czwarte zł pol sto, darował ociec iako synowi swemu, wymawiaiąc sobie u niego dozywotnie pomieszkanie, z wyroką siebie samego, zony, Woyciecha syna swego, teraznieyszego aktora, y innych dzieci, z ktorych to złotych trzysta wziął syn Woyciech naymłodszy aktor zł pol sto, z wyroką za dziedzictwo. KsWysTech 50. Zaczym wysłuchawszy y wyroźumiawszy obydwie strony ze ńiesłuszńie y ńiesprawiedliwie obśiadł Jakob grunt w Wysoki za poduszczeńiem matki muśiał ieszcze temusz Jakubowi Woyćiech syn naymłodszy wyrokę uczyńić z gruntu Wysockiego ktoren to Woyćiech naymłodszy raz z przymuszeńia, a druga że ieszcze competentos annos ńie miał, ta wyroka iego kasuie śie tym dekretem y tegoż Woyćiecha Cweynara dźiedźicem roli nazwaney Cweynarowka uznaię y aprobuię y dokłada śię temu za opiekuna Walentego Skomrę ażeby dług na tey roli zaćiągńiony przez Walentego Cweynara złotych polskich ośmset oyca w wzwyż rzeczonych Cweynarow coroczńie z płacał po złotych sto, z tegoż gruntu, y obliguie śię; [...]. KsWysTech 74. Mateuszowi Michnie na obeyście y z budowlą uczyniona wyroka. KsWysTech 94.