Słownik XVII wieku

Znaczenia:

»wkładając wysiłek, spowodować, by ktoś nabył jakąś wiedzę lub opanował umiejętność«:

Rekcja: czego ‖ do czego ‖ na co ‖ bezok. ‖ zd.; kogo, co

Ten ludzie przed tym iáko bestye żyiące do kupy zgromádził/ miástá pobudował/ práwá dáł/ ludzkośći y wszytkich cnot wyuczył: ten iest száfárzem zbáwienney nauki/ Qu[a]ecunque dixerint vobis facite: ten pokoy rzecz świętą/ y dar Boży wszelkiemu człowiekowi iedna/ y wszystko cokolwiek może bydz dobrego/ z niego pochodzi. KunWOb D2. Nie trzebá tedy rozumieć/ áby sie podobáć nie mieli ktorzy żołnierską służą/ Bogu/ Podobał sie Dawid/ ktorego ręce Bog wyuczył ná woynę. RochKaz Cv. Miedzy bliższymi zásie ludźmi Religiey Greckiey/ iáko vśiłuią Iezuići/ áby onych do tegoż źiednocżenia stárożytnego/ zkośćiołem świętym przywiedli/ nie cżyniąc żadney odmiany w ich nabożeństwie/ tylko sie o świetą vnię/ ktorą przodkowie ich zkośćiołem Rzymskim mieli/ staráiąc/ swiadczą ták wiele czerncow/ ábo zakonnikow Religiey Greckiey/ ktorych Iezuići nie tylo we swych szkołách wyuczyli/ ále y we swych semináriách/ z dozwoleniem tych ktorzy do seminaria przyimuią/ wychowáli; świadczą Collegiá Lwowskie/ Luckie/ Kámienieckie/ Chwastowskie/ y Ostrogskie; świadczy Bár; świadczy Winnicá sámász/ ostátnia iuż ku kráinom Tátárskim wtámtę stronę osádá. SzemGrat 34. [...] Bo iák gdy, kto miłego máiąc przyiaćielá W cudzey kráinie więźniem v nieprzyiaćielá, Iedzie chcąc go wyzwolić, száty z rzuca swoie, A bierze ná się w drogę cudzoźiemskie stroie Támtego kraiu, áby vszedł niepoznány Między nieprzyiaćiołmi w chábit ich vbrány, A mogł iákiem sposobem przyiacielá swego Wyprowádzic z niewoley tyráná iákiego: Ták y ia wźiąwszy pewną wiádomość o tobie Przybrałem tę ná drogę szaty obce sobie, Y przyszedłem, ábym ćie wiáry mego Páná Wyuczył, y wybáwił od służby tyráná Swiátá. DamKuligKról 130. Jakże Bog po potopie światem rządźił? zowych narodow rozrodzonych wybrał sobie iednego Abrahama, dał mu wiadomość imienia swoiego, wyuczył go iako tylko iednego Boga miał czćić, za Abrahamem, poszli żydźi, sami tylko wiedźieli o iednym Bogu, a wszystkie narody odrzućił wbałwochwalstwie y pogineły czemu to? trudno badać? GelarKaz 842. Mięsa ani ruszył w drodze, Dźiwowali śię tey skromnośći srodze Ludźie, ktora to tak u ludźi rzadka, Ze Pańskiey rzeczy nie ruszyć: iest gadka; Oy częśćiey pewnie i psa kto wyuczy, Niż człeka złego, co broi i mruczy. JabłEzop 55. Podobnym sposobem y Mardocheusz Bratá swego Corkę Edissę, álbo Estherę po śmierći Rodźicow wziął zá Córkę Esther 2. v. 7. Siedmśieśiąt[!] Tłumaczow czytáią: Wychował ją y wyuczył májąc ją pojąć zá żonę. PoszakZohar 58. Nieszczęście, ktore, wszystkich ludzi chłoszcze, Mnie uczęstnikiem praw swoich mieć chciało, Głowy Monarchow zakłoci, zatroszcze, Coż za dziw, że się młodemu dostało, Końcem pręcika, wziąść plagę po grzbiecie, Ten metr wyuczy, iak mám żyć na świecie. DrużZbiór 218. Wyuczam, v. m. F. wyuczę. auslehren. endoctriner qu; achever fes instructions; instituër qu, enseigner, instruire qu. parfaitement; perfectionner qu. dans. § wyuczył go francuskiego ięzyka. T III 2758. Podobnym sposobem małe wiry drogi mleczney, tak są blisko siebie uszykowane, że iednego świata obywatele z drugiemi mogli by rozmawiać y nawet rękę sobie podawać, a przynaymniey rozumiem, że pracy z iednego świata na drugi łatwo przechodzą, y że tam można wyuczyć gołębie do noszenia listow, iako się u nas w wschodnich praktykuie Kraiach. FontenDębRoz 104. Dla czego matka niech nie przestaie na tym, że wyuczyła dziécie, iak ma przy drugich pokazywać się powierzchownie z tą postacią, która uczciwym osobom przystoi, niech nie przestaie na tym, że wprawiła dziècie, iak stać, iak siedzieć, iak patrzyć, iak głowę, ręce trzymać wedle praw przystoynosci; ale iak postrzeże, że w dziècięciu rozum się pokazywać poczyna, niech się stara napaiać go prawdami dobremi, i naukami chwalebnemi, któreby gruntem były powierzchownych spraw [...]. WłodekNauki 309. Otoż to iest prawdziwe źrzodło Melodyi, gdy się tego nie wyuczy, i nie wypracuie, iakążkolwiek mocą Sztuki Muzyki mówiłoby się do serc ludzkich, zawsze się będzie mówić niezrozumianie, nie wiedzieć co, ani rozum tego ogarnie. SierWSztuka 118. Gdyby twoy oyciec, niech go Bog ma w swoiey opiece! nie miał był głupiey dumy, gdyby cię był wyuczył iakiego dobrego rzemiosła, miałbyś był teraz wsparcie, i nie byłbyś ciężarem skarbu mieyskiego. KnigPrzyp 8. Nabrałem cierpliwości i gdy mię wyuczono systematycznie, albo raczey, gdy moie palce nauczyły się sposobu wytępiania moich biednych braci na powierzchni ziemi, co się nie obeszło bez skutecznych, o ktorych mi mowiono śrzodkow, stan moy zdał mi się bydź znośnieyszym. KnigPrzyp 26. Iáko lepak vczęstowáć możemy/ ták wielkiego gośćiá ze wszytką assistentią/ y dworem iego niebieskim y źiemskim? z Pror: św: odpowiádam; Błogosławiony ten ktorego ty wyuczysz Pánie. BanHist 95. Tego namienionego Gołębia wyuczył Kleryk ieden ambitiosus. ChmielAteny1755 I 1096. Pani moia oświeć mię, oczyść mię, ogrzey mię, wezmi mnie, i odday mnie Synowi twemu, á iego mnie, ktoregoś ná Symeonowych złożyła rękach, aby mnie wyuczył w miłośći i z miłośći Boskiey żyć i umieráć. NádasiRok 183.

WYUCZONY
im. przym. bier.

Formy: lp M. m wyuczony; ż wyuczona; D. m wyuczonego; ż wyuczonej; B. m nżyw wyuczony; n wyuczone; N. m wyuczonym; ż wyuczoną; lm M. mos wyuczeni; wyuczoni (!); nmos wyuczone; D. wyuczonych; B. nmos wyuczone

Znaczenia:

»taki, który posiadł jakąś wiedzę lub umiejętność, obeznany z czymś«: A w tym ćwiczeniu też cáły mieśiąc z ćierpliwośćią zádźierżeć się trzebá/ gdyż to są własnie nawiętsze y naypotrzebnieysze początki/ á zgołá naważnieysze/ z ktorych dobrze y ćierpliwie wyuczonych snádnieyszy do dálszego ćwiczenia sposob się otwiera. DorHip I Gijv. A ieśli Krolestwá zacne y stárożytne/ długim zwycżáiem w rzecżach wyucżone/ rozumiáły to/ że Pánowie ich tákiey prace ná sobie ponośić niemogli/ mielibysmy y my zdrowych ich rad náśládowáć y zacne od nich bráć przykłády/ iákobysmy się sámi spráwowáć mieli. WolanDubinWol 86. Apostołwie do sámego Páná immediate wyuczeni będąc/ fundámentá zákłádáli/ y wszytkę prawdę/ y wszytek rząd Zboru Páńskiego od Páná napierwey zlecony sobie mieli/ y w tym błądźić nie mogli: wszyscy inszy od Apostołow náuczywszy się/ náuki y rządu od nich podánego y przepisánego powinni byli przestrzegáć/ y tylko poty ludźie powinni byli im wierzyć/ poki się náuká ich zgadzáłá z náuką Apostolską. GosławOdp 55. Ciężkie i wielkie męki bywają w miłości, Którychem i ja siła ucierpiał w młodości I wszytkiem na swą szkodę tak zebrał, strapiony, Że mogę o nich mówić, jako wyuczony. ArKochOrlCz I 357. Z więtszy częśći iść się tám musi przez opoki, gory, doły, y bagna wielkie ták źe z trubnosćiąby człowiek takie mieysca sam przebydź mogł: ále konie ich do tego tak wyuczone są/ źe choćia gładko kowáne bywáją/ wszędźie jednak przez tákie mieysca á drugie zbyt niebespieczne/ bespiecznie przeyść mogą: á ludźie nie máją tego wezwyczáju/ źeby z nich y w nagorszych raźiech z siadali: [...]. VetIsland 33. Te to dźiatki były w tákim młodym wieku nie tylko do czárow od Mátki przyzwyczáione/ ále też od Dyiabłá wyćwiczone y wyuczone/ że nie miáły nic ná to dbáć/ co pospolićie o piekle mowią: Bo/ co o niebie powiádáią/ to iest práwie piekło/ á piekło iest práwe niebo; á do tego Dyiabeł iest łáskáwym y dobroczynnym Duchem/ etc. GdacPan Riiiv. Potym gdy te dźiewoiá słowá vsłyszáłá Mądre, iákby ták wiele dowćipu niemiáłá Dác respons ná te mowy; bo ták ná to rzekłá, Iák byłá wyuczona od Mágistrá z piekłá, Będąc iego vstámi: Ieśli Cie stáránie Frásuie Krolewicu o nędznym mym stanie, A chcesz duszę mą przywieść do zbáwienia, proszę Niech y ia w moiey prośbie wstrętu nie odnoszę, A ia záraz Oyczyste Bogi porzućiwszy, A do Bogá z pokorą Twego przystapiwszy, Do zgonu żyćia będę go czćić [...]. DamKuligKról 227. Iáko gdy bystremu W pierwszą porę źrzebcowi, chce kto nagle skroćić Swobody, y do własney myśli go obroćić: On przy wodách y lásach wolno wyuczony, Stroni więc od munsztuku; ledwie iáko z strony Da się pożyć, y ieżdzcá z ćieszkośćią przyimue; Dźiwuiąc się, gdy mu bieg w inszą nákázuie Coż zá sposob ználázłá? Iáki wymyśliłá Kunszt Mátká, áby Syná twárdego pożyłá? ClaudUstHist 119. Sami náwet pogánie instynktem nátury wyuczeni ták się o dobre imię y sławę stáráli między ludźmi, że y po śmierći chćieli bydź chwalebnymi mortem non timemus sed ne post mortem moriamur, cadatq[ue] in not gloriae mortalitas. ReklZasł C2v. Krol onych chowa u siebie ná dwá tyśiące słoniow do woyny wyuczonych. DrewsBrzozDystr 260. Szło zátym, iż którzy lekkim nie dawno byli motłochem, y zá samym zdaleka uzbrojonego Rycerza uyrzeniem pierzchali, teraz długim wzwyczajeniem śię, y samemi razámi wyuczoną sposobnością mocno stawali w kroku, y nie tylko mężnie śię Krzyżakom opponowali, ále też często ich z pola rugowali. HylInf 35. Ná placu idącemu Małgorzatá Corka iego zabiegła drogę, od niego po Łacinie wyuczona, do ktorey z więzieniá wiele listow pisał, zástanowił się Oyciec, pocałował ią, dał Błogosławieństwo. ChmielAteny IV 97. [...] a Koncu według Zwyczaju kośćielnego jeden Kmotr / a jedna Kmotra jako Oycowie Duchowni ku Krztu pożondani / a przypuszczoni[!] bywajom / ktorzy za Dźiećie małe odpowiadajom / jemu Krześćianski Jmie dawajom / a dla tego powinni som jako Duchowni: Ociec / a Matka w Niedostatku Rodźiczow o Syny swe krzesne śie starać / obwzłasznie[!] aby we Wiarze Katholickiy wyuczoni[!] byli. HackPraw 214-215. [...] [Mieszko] wysłał Posłów do Bolesława Króla Czeskiego zabóycy S. Wacława prosząc w Małżeństwo o Dąbrówkę Córkę jego, na co łatwo zezwolił Bolesław, i Dąbrówka, z kondycyą przyjęćia Chrztu S. przez Mieszka, odesłana do Gniezna, który na przyjazd Dąbrowki, ochrzćił śię. i Wiary S. Katolickiey wyuczony, na Chrzćie S. mianowany MIECZYSŁAW: [...]. ŁubHist 10. O iakoś wyuczony w młodości Twoiey! iaka iest obfitość mądrości twoiey! PiramKaz 10. Reszta wyprawy składała się z starego szafarza i gospodyni, wyuczoney w sekretach domowey apteczki, a to dla poratowania (broń Boże choroby) zdrowia moiego. KrasicPrzypadki 22. [...] z tamtąd to iest z Egiptu Pythagoras powracaiący wyuczonym będąc owych taiemnic, założył w Grecyi szkołę, uczył uczniow swoich pomienionych taiemnic, ale tylko na pamięć, bez żadnego onych literą, lub figurą na papierze, lub na czym innym wyrażenia [...]. PerzMyśli 60. A gdy dzieci fundamentalnie w Sztuce Muzyki wyuczone przyidą do doyźrzałości rozumu, przy sposobności Publicznych Popisów ustanowionych, i częstey wprawie, przy zachowaniu prawideł i Muzycznych ozdob przy wygodnym i cnotliwym wychowaniu, czyż nie doydą doskonałości w śpiewaniu za czasem? SierWSztuka 123. Nie od rzeczy zdaie mi się radzę, aby Zołnierz tego wszystkiego co na sobie nosi, był tego wszystkiego Rzemieślnikiem wyuczonym, a cokolwiek zrobi aby mu kassa płaciła. JezierJTaksa 15.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

*WYUCZONY m
w funkcji rzeczownika

Formy: lp D. wyuczonego

Znaczenia:

»ten, kto zdobył wiedzę, ukończył naukę«: Po skończonych zaś zupełnie naukach, Szkoła Głowna Krakowska Patent czyli zaświadczenie zdatności wyuczonego, oryginał do Miasta, zkąd wyszedł, a kopie do Departamentu Policyi i do rąk wyuczonego odda, i o innego na to mieysce rekwirować będzie. PolakPatr 536.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

*WYUCZONE n
w funkcji rzeczownika

Formy: lp B. wyuczone

Znaczenia:

»to, czego się ktoś nauczył; nabyta wiedza lub nabyte umiejętności«: Iużći się wyucżył/ już mu jego Mistrz dał zá wyucżone. VolcDial 71v.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]