Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »dodać do czegoś kwasu, zaprawić kwasem«:

Rekcja: co

Zaczynianie, zaczynienie. [...] § trochę kwasu było a iednak wszystkie zaczynienie zakwaśił. T III 2817. Zakwaśić co, F. zakwaszę. 1) säuren als Teig. 2) sauer machen. 1) faire fermenter; mettre le levain dans la pâte; faire lever la pâte. 2) aigrir, faire aigrir; rendre aigre. T III 2846. Smietana przez cztéry lub pięć dni w sklepie chowana, nim się przerobi na masło, niemoże także skwaśnieć niemając w sobie nic z mleka, któreby ją zakwasić mogło. KniażFol 107. Uważne pokarmów używanie zależy nayprzód na wyborze mleka: iakikolwiek upodoba się gatunek, samica dostarczaiąca go powinna bydź zdrowa, i dobrze chowana. Powtore, potrzeba się strzedz, [...] wszystkich potraw, które go mogą zakwasić, takiemi są, wszystkie owoce iuż surowe, iuż gotowane, a w powszechności wszystko co ma kwas w sobie. TisOnan 140. Takowa polna zielenina smacznieysza ieszcze będzie, gdy zamiast kwasu i żytney mąki, następuiącym sposobem zakwasisz ią. EisenNauka 49.

◼ Przenośnie: ◼ Ja się z tym nie chlubię, ale cała wczoraysza kompania wyzna, że w naywyższym stopniu posiadam ten talent, co więcey, że swą Retoryką naylepszy humor tak umiem zasolić, zakwasić, że się w nim smaku nikt nie domaca, a z natury kwaśny, fleytuchowaty do sosu ala mode zaprawić: W.P. mi nic na to nie odpowiadasz? BielawNatręci 13.

2.przen. »uczynić coś nieprzyjemnym, zepsuć«:

Rekcja: kogo, co; czym

Puśćiłá sie Iewá zá niecnotą oká/ vyrzawszy zákazáne iábłuszko/ iż było piękne/ y do smáku podobne. Pátrzze iáko zákwáśilá sámá śiebie, y wszystkę naturę ludzką/ rozmáitemi wrzodámi/ krostámi/ chorobámi/ boleśćiámi: Pátrz iáko zákwáśiłá rozum nieumieiętnośćią/ wolą nieposłuszeństwem/ pámięć zápomnieniem/ y wszystkie Affekty wnętrzne oczewistym zprzećiwieniem. ZawieszPrzysmaki 97. Ze sam był tępy, niechćiał nic rozumieć, tylko co mu w-oczy wlázło, nisi videro, czego dotknąć się mogł, mittam manum. I iákożći tych Tomaszow zákwáśił pierwszy ten Pátryárchá, że nie bárdzo dowćipni się zdádzą. MłodzKaz I, 31. Wsadzono kalwińskiego ministra do wieże. Mówi Pismo: niech każdy kwasu się ich strzeże; Wierę to źle tłumaczą miejsce księża nasi, Bo ją pewnie zasmrodzi, nie tylko zakwasi. PotFrasz2Kuk II 482. Kápłáńi y mędrcowie iáko ostry kwas pospolstwá y gminu wszytkie[g]o mássę/ gorzko zákwáśili; y ná niewinne[g]o IEZVSA poburzyli. BujnDroga 318. Tak gdy raz tryumfuiąc niby do Jerozolimy wiezdzał: spoyzrzawszy zdaleka na miasto, smutkiem zakwasił wesoły tryumf: ale łzy mu wycisnęło upornego żydowsta niedowiarstwo, ktorzy Chrysusa Messyasza wyśmiewali, na słuszną zemstę swoię. ZehenLaskSum 66. Zimą przeiazdki, brygad parady, W zapust kuliki, miłe szlichtady czoło zakwaszą. Wszędy śię wścibi ścisły kollega, Ból serce ściśnie, gdzie grzech dolega w parze z frasunkiem. BakaRzeczy A2.

3. »podrażnić działaniem czegoś inwazyjnego, np. dymu«:

Rekcja: co; czym

Záwyi porto Turecka (mowi do ćiebie Prorok) záwyi/ y záwołay Miásto Cárogrodzkie: Obálony Osman przeklęty/ okrutny; Przyszedł dym od Aquilonu/ gniewy przyszły Iáńczárskie y Spáhiow/ dla Aquilonu/ dla Polakow/ dla Obozow Koronnych nie wziętych; dla mow iego tákich ládáiákich/ (nie żołnierze/ ále bábym miał pod Choćimem/ którzy nieumieli Láchow wźiąć:) nie vszedłći dymow tych/ zákwáśiły mu oczy łákome; gárdło bezecne/ głupiomowne/ y hárde/ y okrutne/ zátłumiły kwásem swoim. BirkOboz 46-47. Jeśliż kazanie biesu, dwiema zły wiersz godzi; Tłumacząc, łacińskiego autora osmrodzi. I już tu nie miednice do womitu, raczej Stolca trzeba z kadzidłem; niech, proszę, przebaczy: Wszytko, co duszą w wierszach nazwali poeci, Tylną szrubą krom wszego pożytku wyleci. Tak wszytkie sentencyje, wszytkie kwiaty zgasił, Jakby zalawszy ogień, nos dymem zakwasił. PotMorKuk III 216.

ZAKWASZONY, ZAKWASZON
im. przym. bier.

Formy: lp M. m zakwaszony; ż zakwaszona; n zakwaszone; D. n zakwaszonego; B. ż zakwaszoną; N. m zakwaszonym; lm D. zakwaszonych; B. nmos zakwaszone; ~ odmiana niezłożona lp M. m zakwaszon

Znaczenia:

1. »taki, do którego dodano kwasu, zaprawiony kwasem«: Kwáśna rzecz zćiszka dziąsło: dla tego zda się iż zęby zdrętwiáły: bo gdy ták zákwászone dziąsłá máiący chcemy co kąsáć y zębomá zćiskáć, dziąsłom się dzieie przykrość, á ták się zda iákby to sáme zęby ćierpiáły. TylkRoz 245. Zakwaszony. gesäuert. [...] aigri. T III 2846. Drugą prawdzę[!] potwierdza Tacit, mówiąc: nienawiść wszystko na złe obraca: a Horaciusz uprzedzenie nienawiscią przyrównywa do naczynia zakwaszonego, w które choćbyś słodką rzecz wlał, zaraz zostrzeie. WłodekNauki 130. Trzeba mu dawać obficie pić wodę octem zakwaszoną, y z trochą nitru: [...]. KurFSangOpis 118. Chcąc w wielkiey partyi robić takowe do sup służące suchary, naprzykład dla woyska, trzebaby na ciasto mięszać siekaną kwaśną kapustę i inne czy to kwasem, czy mąką żytną, czy też brzeczką zakwaszoną zieleninę z własney iey kwaśną polewką i trzema ćwierciami ięczmienney a iedną żytney mąki, upiec chleb, i porobić z niego suchary. EisenNauka 51.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ chleb zakwaszony (sz. zm.) »chleb na zakwasie«: Ma być chleb dobrze vpieczony/ dobrze zádźiáłány/ zákwaszáony[!]/ trochą soli potrząśniony. PetrSInst B3. Przytym na pępek przyłoż miękwi ogrodowey, rozy czerwoney z zakwaszonym chlebem y octem zmięszaney ciepło. BeimJelMed 30.

a) »o chlebie, cieście: zrobiony przez dodanie zakwasu«: 38. Ale y ludu pospolitego wiele szło z nimi/ y owiec/ y bydłá/ dobytek bárdzo wielki. 39. Y popiekli z ćiástá zádźiáłánego/ ktore wynieśli z Egiptu/ plácki przáśne: bo nie było zákwászone/ przeto że wygnáni byli z Egiptu/ á nie mogli zmieszkáć: żywnośći też sobie byli nie przygotowáli. BG Wj 12, 38-39. Zakwaszony [...] aprêté avec du levain; chleb zakwaszony. gesäuertes Brod. du pain au levain. T III 2846.

2.przen. »napełniony goryczą i niesmakiem, zgorzkniały«: NVż złodźieie/ rozboynicy/ Gwałćićiele Pánieństwá/ Cudzołożni/ ćieleśnicy/ I wszystkie wszeteczeństwá: Wśiądźćie głownie ná kopyśći/ Wpiec dżdżem ocznym niezgászo[n] Niech się po was świát wyczyśći/ Psot tak wielą zákwászon. RaderBrudOst C8. Nád wszytkie cukry i słodyczy J.M.M. Páná wydáie się sincerus animus, ktory pokazuie rzeczą samą sub hoc symbolo, że ná potym żadney gorzkośći i zákwászonych dysgustow J.M.M. Páná wspolnym pożyćiu bać się nie potrzeba. PisMów I 235-236. Wedle tego iáko Organum gustûs álbo zmysł ukuszenia ułożony/ humorem iákim mniey álbo więcey zákwászony. SekrWyj 44. Zamárszczenie ćiáłá, y twarz zakwaszoná od duszy oddalone szczere, y wdźięczne posłuszeństwo wyświádcza, y znáczy: ktorzy bowiem z mruczeniem posłuszeństwo pełnią, żołćią Páná karmią, według Psalm: Dali mi zá pokarm żołć, y w prágnieniu mojim poili mię octem. GrodzicZwier 155. Paryżanin. Mr. le Comte czy będziesz W. Pan wierzył że dopiero trzy dni iakem w Polszcze, a iuż grube powietrze mało mi nosa nie rozsadzi, y com go tylko wsadził w tę zakwaszoną aurę, zaraz zaczął kichać, przepryskiwać, tey migreny nie znał nos moy w Paryżu, y gdyby go nie salwował zapach pomady delikatnym powietrzem Paryskim nagniecioney, byłoby podobno iuż y po nosie. BielawNatręci 67.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ serce zakwaszone: Pátrząc ná twoię boleść y serce zránione: Serce Mirrhą y żołćią przykrą zákwászone. RożAPam 86. Ale iákoż to piesczone/ i miękkie/ á práwie niedotkliwe stworzenie tę łáćinę wśię wmowię? iákoż się to sercá mego niećierpliwośćią z-dawná zákwászonego imie! DrużbDroga 133.

[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]