Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »księga o ziołach, herbarz«: Zielnik D. Symoná Sprenniusá/ Kwiát Naśienie. 2. Mieysce y Wybor. SyrZiel 124. PRZYDATEK Do Piątych Kśiąg Zielniká Syreniuszowego. SyrZiel 1519. Hérbarz kśięgá/ vide Ziélnik 2. Kn 224. źiélnik/ kśięgá o źiołách/ Hérbarz. Herbarius liber, vt ars herbaria [...] τὰ βοτανικὰ, vel τὰ βοτανικὰ βιβλία, et ἡ βοτανικὴ παράδοσις. De herbis doctrina. τὰ ανϑολογικὰ. Anthologica, orum. [...] de floribus doctrina. Kn 1426. [...] przez drog ogród wielgi[!] i [z] sadem podle zielnika zasiany, zasadzony [...] InwKal I 77. Zielnik księga, heboriste. KulUszDyk 260. Są też iabłka miłości w áptekach, albo złote. Iest to owoc na zielu ná kształt melonow, ale te wilgoć rodzą w pożywaiących mowi Sereniusz w swoim zielniku. ChmielAteny III 382. Dopieroż wiele kamieni drogich iest z Łacinska nazwanych u Polakow, iako to Iaspis, Smarag, Chryzolit, Karbunkuł, Achates, Ametyst, Magnes: nie mało Zioł, kwiatow, z tego ięzyka, iakom się naczytał w Zielniku Syreniusża Doktora: iako to Betunica, Rutha, Menta, Narcisus, Bosa, Centifolia, Lilium, convalium, Herba The; ktorych denominacyi nie mamy po Polsku [...]. ChmielAteny IV 374. Herbarz. [...] *2) Kräuter-Buch, s. Zielnik. [...] *2) herbier, v. Zielnik. T III 450. Źielnik. [...] 2) Kräuter-Buch. [...] 2) herbier, un livre où sont collées les herbes. T III 2987. Gramen loliaceum angustiore folio et spica. Francuzi to ziele z Angielskiego nazywaią Rai-grass; z opisania zioł przez Syreniusza zdaie się, że Polacy go nazwali stokłosem, albo owsikiem, ponieważ y w zielnikach cudzoziemskich niektorych imię mu daią Avena elatior; ma liście pszenicznemu podobne, ieno mnieysze, korzonki bardzo krotkie, cieńkowłoskowate, gęste, z tych kilka zdziebł na łokieć lub na połtora wzwyż pochodzi, w kłosiech po dwa y cztery bywa ziarnka nasienia rumianego. BradKniażKal 56. Trzeba tedy sobie postępować, iako zwykli błazgony Mieyscy, którzy aby omamili lud, i sprawili wielkie o sobie rozumienie, wystawuią chorągwie, dzidy, szable, księgi, zielniki, okrągi swiata, kosci ludzkie, alembiki, piecyki, i nie zliczone inne rasztabigi [...]. WłodekNauki 274. Nadto, rysy dobre i opisy drzew trudnieysze są nie równie niż innych roślin, które w naturalney swey wielkości wyobrazić, lub suche w zielniku trzymać można. JundziłłBot 55. Serenii Simonis Herbariũ[m], albo Zielnik. ChmielAteny1755 I 9 nlb. Nadto według Iozefa tegoż, Czartow z opętanych wypędzało Zydow dotknięciem samym; na pniu zaś stoiąc, śmierć dotykáiącym przynosiło; czytam to w Sereniusza Zielniku, w Ionstonie, toż pisze Zonaras y Maseniusz. ChmielAteny1755 I 638.

2. »miejsce, w którym uprawia się zioła, ogród ziołowy«: Ogród źioł/ kwiatkow/ źiélnik. Kn 618. Źiélnik/ miésce źiół. Floralia, ium [...] pomaria. ὁ τόπος ανϑοφόρος: ὁ κῆπος ανϑοφυὴς. Kwietnik propr. v. Ogród/ et Wirydarz. Kn 1426. IAdę ia Dáphni/ y z tobą wzáiemny/ Użyć vćiechy pragnie serce moie/ Nigdy mi źielnik nie był tak przyiemny/ Ani Pánieńskie wczásy y pokoie/ Nie miáłám się ia do igły nikczemny/ Pieszczone zá nic były v mnie stroie/ Wszytká myśl moiá gdźie nagłębsze cienie/ Gromić źwierz dźiki/ y strzeláć Jelenie. TwarSDaf 6. Teraz, póki ostatki lubieżnego lata, Póki kresy nie miną uciesznego świata, Pośpieszymy ku tobie; u ciebie schylone Gałęzie jabłka słońcem podają zwarzone, U ciebie nie pozbywa winnica brzemienia Ani zielnik pierwszej swej grzeczności odmienia, A choćże nas tam grudzień zaskoczy zazdrosny, Z tobą w pół zimy lubej zażyjemy wiosny. ZimSRoks 75. Samym się Bogiem Mistrzem Pszczoła chwáli/ Miod nosi w plástry táki ktory páli/ Wie kędy láta/ źielniku wiadoma/ Z pola przynosi mądrze skłáda doma. BaranLut 307. Źielnik. 1) ein Kräuter-Garten. [...] 1) jardin à herbes; jardin aux simples [...]. T III 2987. Przyszło iuż do tego że umieią doskonale naśladować ogrodowe kwiaty, łatwoby można przystosować ten wynalazek do botaniki, naśladuiąc zaś polowe kwiaty, tak iak są w naturze, zrobionoby zielnik daleko doskonalszy niż są dotąd, a gdyby w reszcie uważano, że to przedsiewzięcie iest zawielkie, tedy młodzież mogłaby tyle tylko zatrudniać się tą zabawą, ileby z niey mogła przynaymniey tworzyć ozdoby swego stroiu; znayduie się wiele kwiatków kraiowych i zagranicznych pięknieyszych nie równie niż są w handlu miałaby ukontentowanie nosić [...]. GenlisBot 124.

◼ Przenośnie: ◼ Lecz on/ o żaden owoc twoy/ nie stoi zgołá: O żadne w tym źielniku nayzacnieysze źiołá: W tobie korzysta sámey. OvŻebrMet 369<359>.

3. »osoba, która zajmuje się ziołami, zna się na ziołach, zbiera zioła, przetwarza je, leczy ziołami lub je sprzedaje, zielarz«: źiélnik/ zbierácz źiół/ źiółko. Herbarius [...] Herbarius qui colligit herbas, aut ex ijs medicamenta componit [...] ὁ βοτανολόγος: ὁ ῥιζοτόμος, qui radices herbarum exscindit. ὁ ῥιζολόγος, qui colligit. Kn 1426. Zielnik (fr. Herborist). PolPar 141. Ten czy polny czy lesny, czy ogrodowy, osobliwie wysoko rosnący, iest wielkiey cnoty, zowią go zielnicy Althea, Ebiscus, Ibiscus, Malva, zbierać liście iego, y nasienie w Lipcu, Sierpniu. ChmielAteny III 319<519>. Źielnik. [...] 3) Kräuter-Sammler. [...] 3) herboriste, qui cherche des herbes; simpliciste, botaniste. T III 2987.