W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 05.03.2013
PALEC rzecz. m
Słowniki:
notują
Formy: lp M. palec; D. palca; B. uż. nżyw. palec; N. palcem; Ms. palcu; ~ lm M. palce; D. palców // palcy; B. uż. nosob. palce // palca; N. palcami // palcy // palcoma; Ms. palcach
Znaczenia:
1. »skrajna, ruchoma część dłoni a. stopy; szpon, pazur u zwierząt«: I co kolwiek kto w Moskwie odmroził, na tenczas to wszystkie sam kniaź Korecki palce i urąg i unog odmroził. MasDiar 106. Pięść [...] zębotłuki [...] Facere pugnum [...] pięść uczynić. sed ścisnąć pálcé: ścisnąć w-pięść pálcé. Kn 693. Szostak/ Człowiek o sześciu pálcaách. v. Széść pálcy máiący. Kn 1120. Uskrzynąć się w-páléc/ uszczknąć. Kn 1202. Umknął ręki ze tilko dua palca uciąłmu u ręki prawey. TrepNekLib 46. Noga wielka Orla ze czterma Palcami. ArchRadziw 1638 1647/ 64, 7. Na szczkawkę [...] palce wielkie u ręku miendzy drugiemi (iako ono figę pokazuią) zlozywszy trzymac kilka pacierzow mocno wyciagac ie. GrodzMisc 92a. Chcesz, żeby stało jak kija kawalec? Pójdźże do diabła, kuśka-ć to nie palec! MorszAUtwKuk 321. Nakoniec trzasnie palcy y poyzry do gory. PotWoj 200. Uderzywszy dwiamia [!] palcami wmiec odpowie ia ztą tylko iedną Panną zwykłęm tancować. PasPam 84. IoMSC znowu natrze z owym razem z nowu go przez palce upuscił szablę. PasPam 181. Wytłumacz mi czy to Oczy czy to Palec czy co inszego? PasPam 193. Piią za zdrowie, Vivat, Pierzcien iey obaczywszy u mnie na Palcu. PasPam 224. Woyt tedy, ktory słuchał testamentu, podnioszszy dwa palca, pod przisięgą zeznał. KsKasUl I, 321. Przyrodzonym sposobem może ná pálcu stánąć laská álbo y co większego gdy tylko centrum iey będzie nád pálcem. TylkRoz 13. Nákoniec lekkiemi Lutnią stroi pálcomá [Chiron]. ClaudUstHist 115. Śrzodek nogi, potym podeszwá, á na końcu wielki palec ze czterema drugimi palcámi. KirchFac 4-5. Konczą się [żyły] z rożnymi maluczkimi żyłkámi pulsowymi w palcách y podległych częściách. KirchFac 34. Po tych [kwiatach jastrzębca] máłe oble strączki/ iáko rożki/ ktore maią kształt palcow v ptaszych nog, abo Rakowych. SyrZiel 1171. Womitoryum [...] ná prędce y wodą letnią spráwić może, dopomagáiąc pálcámi lubo piorkiem. VadeMed 173.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: grozić palcem (sz. zm.), pogrozić komu palcem od nosa »poruszać palcem na znak ostrzeżenia przed karą (z bliska, w oczy)«: Pogroził mu palcem od nosa. PasPam 175. Then syn iego nieutcziwie szie stawyl przed prawem, z oyczem szie sprziczaiącz ij palczem grozacz. KsKasUl I, 308. Chociasz iuż iego ustá mártwe milczą, Przecie im babo ieszcze grozisz palcem. DrużZbiór 208. ▲ palcem pokazować, palcem ukazywać, skazywać palcem »wytykać kogoś, wskazywać«: Niechay mię woysko widzi/ niech tę liczy Iednę miedzy twą sławą y ozdobą: ześ swą fortelną oszukał złośnicę/ Skázuiąc pálcem podłą niewolnicę. TasKochGoff 410. Tak jedzie przez bezestan, a gmin gruby sobie palcy go ukazuje: on li w tej ozdobie i do tak wysokiego łąski przyszedł stopnia, co za więźnia niedawno był już i potopnia? TwarSLegK 208. Między ludzi wyiechawszy to zaraz iako wroble na Sowę Dziw, dziw, Zaraz Palcem pokazuią zaraz mowią że ten Stroy pamieta potop. PasPam 79v. ▲ zakrzywić palec na kogo, komu (sz. zm.) »Wyśmiewać kogo, szydzić z kogo«: Nałajasz mu, abo więc zakrzywisz nań palec, A on tobie i z lichwą utnie go kawalec. ZimBLisBad 216. Palec na kogo zakrzywić. hinter einem krumme Finger machen; einen verspotten. T III 1314. Gniewliwy. Iák osá iádowity. Rozgniewa się by mu páléc zákrzywił: by mu ná nos muchá pádłá. Rozgniewáł się. KnAd 260. Palec ná kogo zákrzywić. KnAd 807. ▲ na palcach chodzić, na palcach stąpać: Dybię/ pálcách stąpam/ cicho/ dybkiem idę. Kn 157. pálcách chodzący/ Atta, qui vitio pedum plantis insistie et attingit potius terram, quam amulat [...] In plantas exsurgere. Kn 445. Pysznię się z-czégo/ wynoszę się/ bucę nadymam [...] Ná pálcách stąpam. Kn 904. Ieśli záś będzie stára [żona] to będzie rozumna/ będzie o wczásie twoim bárdziey miáłá pieczą/ niż o swoim [...] nie boy się żebyć miáno nad głową nátrzáskáć/ bo zá ieden twoy raz/ co pogłaszczesz Bábusię/ pozámykáią okienice/ drzwi pozálewáią/ ná pálcách y sámá chodzić będzie/ nie wstaniesz/ aż ieszcze [...] śniadánie wyborne przyniosą. GorzWol 15. ▲ na palcach rachować (sz. zm.): Ten zásię Stárzec co to z siwą głową/ A zda się że coś na pálcách ráchuie: Mądry/ ostrożny/ Ráymundem go zową. TasKochGoff 72. Compter par les doigts, ou sur les doigts [...] Rachować na palcach. DanKolaDyk I, 337. ▲ wspiąć się na palce: Przeraził wodok Sylwią niezwykły, Spoyży z zádrzewa, wspiąwszy się ná palce. DrużZbiór 427. ▲ wielki palec »Kciuk«: O człowieku y iego częściach [...] Palec/ Wielki palec/ Páznogieć (fr. Ongle) Biodrowy staw/ szięgno (fr. Hauche) PolPar 181. Pod wielkim pálcem/ ábo y ná nim/ ktory kciukiem zowiemy/ przywinąć [jaskier]. SyrZiel 875. ▲ palec czwarty, serdeczny palec: Palec czwarty/ Annularis, medicinalis, medicus digitus. SzyrDict 282. Proszy przesz mie abys tym darem Iego gardzic nie chciała gdzieby ten pierscien Na Serdecznym Palcu Usiatszy Na Iego Serdeczny affekt zaslubieł [zasłużył?] HerbOr XVII, 138. Z tego korzenia [...] Pierścionek vczynić [...] Ktory ná serdecznym pálcu nosząc Smętne y frásobliwe/ czyni wesołe. SyrZiel 177. ▲ palec średni, palec trzeci: Palec trzeci/ Medius digitus verpus, digitus infamis, famosus. SzyrDict 282. Palec srzedni álbo trzeci u ręki w łacińskim sromotny álbo paskudny albo zbawienny. DanKolaDyk I, 478. Z Pálcow nadłuższy jest srzedni. Unter den Fingern ist der Mitlere der allerlängste. DobrGram 400. ▲ palec mały: Palec mały/ Digitus minimus, auricularis. SzyrDict 282. Począł mi przy tym palec mały u lewej ręki drętwieć (ten, któregom sobie naruszył podczas owej fałszywej o Wci sercu moim nowiny), i tak bardzo, żem go ledwo przez całą wieczerzę musztardą odtarł, nie mając innego sposobu. SobJListy 304. ▲ palec boski, palec boży: Zeby rzekli Czárownicy do Fáráoná: Pálec Boży [marg.: moc Boża] jest: y zátwárdziáło serce Fáráonowe/ y nie usłuchał ich/ jáko powiedział PAN. BG Pwt IX, 10. Zeby rzekli Czárownicy do Fáráoná: Pálec Boży [marg.: moc Boża] jest: y zátwárdziáło serce Fáráonowe/ y nie usłuchał ich/ jáko powiedział PAN. BG Wj VIII, 19. PALEC sie mowi niewłaśnie zá moc. Jáko, Palec Boski álbo ręka Boska się w tey okazyi widomie pokazała. Ducha Swiętego Pismo S. nazywa Palec Boski. DanKolaDyk I, 478.
Związki frazeologiczne: nie kłaść palca w drzwi, nie wtykać palca między drzwi »nie narażać się bez sensu i potrzeby«: Tu czás nadchodzi między nami zgody, Niech trzeci do nas palca w drzwi nie kładzie, Ogień mi żadney nieuczynił szkody. DrużZbiór 350. Nié wtykay pálcá miédzy drzwi/ bo się vskrzyniész. KnAd 724. ◆ patrzeć na co przez palce »Być pobłażliwym«: Patrzył DAWID ná ten grzech przez palce, przez szpary, Niedał Amnowi takiey iak zasłużył kary. DrużZbiór 107. ◆ palcem nie ruszyć »być biernym a. leniwym«: ON DIT d'une personne Qu'elle ne fait oeuvre de ses dix doigts, pour dire qu'Elle est sans rien faire [...] MOWIĄ o kim palcem się do niczego nieruszy. Prożniak prożniaczka. DanKolaDyk I, 478. ◆ palce kogo świerzbią »o kimś, kto rwie się do czegoś, nie może się powstrzymać, żeby tego nie zrobić«: Les doigts luy demangent d'e'crire [...] Palce mu świerzbią do pisania. DanKolaDyk I, 478. ON DIT proverbialement (d'un homme qui a envie de se battre) [...] MOWIĄ w Francuskim o tym co mu się chce wybić z kim: palce go świerzbią. DanKolaDyk I, 478. ◆ wyssać coś (sobie) z palca: Rzadko co ludzie z pálcá sobie wyzsą. RysProv XIV, 2. Wysysam co z-pálca/ v. Zmyślam. Kn 1337. Racz WMMPan oddac to Kosciołowi bo skadzeby on to miał wysać sobie z palca. OpalKListy 459. Wyssał to sobié z pálcá. KnAd 1288. ◆ i palec kogoś nie zabolał »ktoś nie poniósł żadnego szwanku«: Uczyniłęm Bogu dzięki [...] Bo mię tam z iego Przenayswiętszey łasky y Przeczystey Matki y Palec ieden niezabolał. PasPam 78v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Kogo się nieszczęście imie/ ten sobie nos vcieráiąc palec wywyinie. RysProv VI, 1. ● Nie kłádź pálcá miedzy drzwi/ być się nie vskrzynął. RysProv IX, 7. ● Pozwol Chłopu iéden palec on cáłą rękę obeymie. MalczZebr 87. ● Niepotrzebuie ten okularow kto przez palce patrzy. MalczZebr 98.
Przenośnie: Targa włosy na głowie gryzie sobie Palce Ziadły Osman: zurzy się na swoie ospalce Iusz nie wierzy, zeby był Machomet na Niebie I swych, y Nieprzyiacioł y znowu klnie siebie. PotWoj 104.
2. »ząb trybu w urządzeniu«: Pálcé w Kołách: Są kółki, stoiące ná Kolé. Zegármistrzó[wie] zowią ie zębámi. SolArch 1. Pálcow w Cewách y Zębow w kole, tyle ma bydź, żeby gdy się koło raz obroci, Cewy żadnego palcá nie zostáwiáły ná drugi obrot kołá. SolArch 11. Cewy naczęściey miewáią palcow cztery, sześć, ośm, rzadko 12 álbo dwá. Dla tego, że dwá lubo silne w przydániu mocy, ale nierychłe y nietrwáłe w pracy. SolArch 11. NAUKA VII. OMłynách Trybowych máiących palce nie w czele kołá, ále na policzku. SolArch 88.
3. »miara wielkości (długości) odpowiadająca grubości palca«: Na palcu prawej ręki pierścień z rubinową tablicą, na trzy palce szeroką. NiemPam 30. Miárá ná dłoń/ ná páléc iéden/ dwá/ trzy/ ná piędzi/ dwié/ trzy [...] Dłoń miárá. Páléc miárá. Łokiéć miárá. Stopá miárá. Kn 400. Paléc miárá/ calá/ miárá ná páléc/ [...] vide Uncya 3. Kn 662. Wyższy odemnie pálcem. Er ist eines fingers länger denn ich. DobrGram 411. To [korzeń biedrzeńca, anyż, koper] wárzyć w gárcu wody, że ná dwá pálcá uwre, to miásto pospolitego trunku dáwáć pić, á innego nic. SyrZiel 386. Pierwszy [krwawnik wodny] korzeń ma wzmiąsz ná pálec dziecinny. SyrZiel 607.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Tylko od śmierci ná trzy pálce bywa/ Kto włodzi pływa. KochProżnLir 177.
4. »w geometrii i astronomii: miara wielkości odpowiadająca 1/12 średnicy, uncja«: Wysokość kontygnacyi zmierzyć y wyrachowáć ią ná palce Geometryczne. BystrzInfArch E3v. Dyameter Xiężyca dzielą [astronomowie] ná części 12. Z ktorych iednę, názywaią uncyą, álbo palcem. BystrzInfAstron K3v.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: PK