W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 26.11.2016
GĘBA rzecz. ż
Słowniki:
notują
Formy: lp M. gęba; D. gęby; B. gębę; N. gębą; Ms. gębie; ~ lm D. gąb; B. gęby; N. gębami; Ms. gębach
Znaczenia:
1. »usta; wargi«: Chociaż ledwie nie mdleje Scholastyk nie ma nadzieje Zażyć spiritum vini. Sub signo amphore sami Uzdrawiają się bańkami Z winnych, miodowych sadzawek Strawnych dostawszy pijawek, Stawią w gębie pod pełnią. MelScholBar II II, 760. Biegli do niey [Alcyny] zapędem, prędcy Delphinowie I z rozdziewioną gębą ogromni wyzowie Głowaczowie y Salpy razem przebiegali I wraz swoie leniwe sny zostawowali [...]. ArKochOrl 57v. Gęba/ Gdzié zęby/ ięzyk: Ustá/ Os, oris [...] Dentes vtraque parte oris sunt [...]. gęba Polonice [...] significat ipsum foramen quod labra diducta faciunt [...] Bucca [...] vide Wárgá. Kn 187. Podała mu krolowa zgruszki Łupinę po cukrowawszy ią z wielką ochotą włozył do gęby. PasPam 176. Mąz iey Gębę zatyka, a ona tym bardziey mastykuie. PasPam 199. Łacno gadać o ludziach, którzy nieprzytomni; Ale z tymi, co słyszą, panie, trzeba skromniej: Są w gębie zęby na chleb, są na gębę w dłoni, Jeśli swawolny język leda co blazgoni. PotMorKuk III 229. ZAKNĘBLOWAC knebel w gębę w prawić. DanKolaDyk I, 159. Całuię. küssen. baiser. § Kiedy ćię pocałuię, trzy dni cukier w gębie czuię. T III 98.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wszeteczna gęba: Pies wściekły/ człek wszeteczney gęby/ Szalony/ Jednako ludzi psuią. ŻabEt B4. ▲ gęba delikacka »wybredne, delikatne podniebienie«: Gębá délikacká/ páńska/ Palatum doctum et eruditum. Kn 187. gęba delikacka, pańska. delicates Maul. une langue fine; goût délicat, excellent. T III 369. ▲ gęba pańska »wybredne, delikatne podniebienie«: Gębá délikacká/ páńska/ Palatum doctum et eruditum. Kn 187. gęba delikacka, pańska. delicates Maul. une langue fine; goût délicat, excellent. T III 369.
Związki frazeologiczne: łgać aż się z gęby kurzy »bardzo kłamać«: Łże aż mu się z gęby kurzy DanKolaDyk II, 397. ◆ gębę zaszyć »powierzyć komuś sekret«: BOUCHE cousuë (pour recommander le secret d'une chose à quelqu'un: [...]) GĘBĘ zaszyć zalecić komu sekret w czym. DanKolaDyk I, 214. ◆ dać knebel w gębę komuś »skłonić kogoś do nieujawniania niewygodnych informacji za pomocą przekupstwa lub obietnic«: MOWIĄ o osobie przekupioney pieniędzmi lub obietnicami: dać knebel w gębę komu, niedopuszczaiąc mu mowić co wie. DanKolaDyk I, 159. ◆ niewyparzona gęba (sz. zm.) »dosadny, wulgarny sposób mówienia«: Chciał bowiem Bog ná tym Mężu pokázáć, czego się w onym drugim żywocie wszyscy Blázgoniowie y niewstydliwi Gębalowie spodziewáć máją, zwłasczá, że owi wszyscy ludzie wszeteczni y plugáwomowni, ktorzy tak gębę niewypárzoną máją, że im z niey nic dobrego nie wychodzi [...] tego doznáją. GdacPan 77. niewyparzona gęba. Schand-Maul. langue de vipére. T III 369. ◆ w gębę komuś, coś wrzucić: w gębę wrzucić. 1) in die Fresse wersen. [...] jetter au nez, à la tête de qu. [...] § 1) z gniewu list mi w gębę wrzucił. T III 369. ◆ w gębę komuś, coś wrzucić: w gębę wrzucić. [...] 2) ins Maul werfen, zuwenden. [...] jetter qu. ch. à la tête de qu. [...] 2) w gębę mu ten urząd wrzucił. T III 369. ◆ urzędnik gęby »królewski kucharz«: LES OFFICIERS de la Bouche chez le Roy (sont ceux qui luy apprestent à manger.) Coqui regii, [...]. URZĘDNICY gęby, stołu, kuchni u Krola, ci co Krolowi ieść gotuią. DanKolaDyk I, 213. ◆ człowiek rozpuszczonej gęby »człowiek kłótliwy, pyskaty«: Lubo háłásy y roskrwáwienie, z dawná zákazáne, iednák y gołe słowá przymawiáiące, ktoremi rospuszczoney gęby człowiek, pod kształtem nie poskromionych żártow, nátrętliwie drugiemu dorzuca, okazyą (by też nayskromnieyszemu) dáiąc do odpowiedzi y porwánia się broni. FredKon 7-8. ◆ gęba jak rzeszoto »o gadatliwym człowieku«: MOWIĄ też o niepomiarkowanym człeku wszystko wymowi co tylko wie gęba iák rzeszoto nic w sobie nie zatrzyma. DanKolaDyk I, 214. ◆ gębę rozedrzeć na coś »chcieć coś pożreć, połknąć«: Turcy [...] kontentowali się samym Podolem, Co byli na Całe krolestwo Gębę rozdarli. PasPam 246v. ◆ zamknąć gębę komuś »zmusić kogoś do milczenia«: A z Boratyncem [Boratynim] Co się stało na Seymie? przestał że bić szelągow? dotąd ich biie Aby Dwor miał czym zyć [...] Swiadkow zwodzić, zamknąć gębę Biskupom. PasPam 194v. [...] tę wolność kontradykowania zowiemy liberum veto, ktore nigdy nie powinno extendi, ad sistendam activitatem; bo co by to za despotica potestas była partykularnego obywatela, zamknąć gębę całemu wolnemu narodowi, y odiąć authoritatem radzenia o sobie całey Rzeczypospolitey [...]. LeszczStGłos 74. ◆ gębę swoją do czegoś nająć »być płatnym mówcą, występować w czyimś imieniu za zapłatą«: Gębę swoią do promowania fakcyi naięli. PasPam 202. ◆ mieć z sobą gębę »umieć odpowiedzieć każdemu«: Miałęm tez z sobą gębę y konceptu podstatkiem ktoremi ich Ukontentowałem. PasPam 211. ◆ gębę rozdziewić »odezwać się, zabrać głos«: Co przedtym iakom namienił na Woysko przechodzące hukali wołali grozili kniaziem Dunkoronskiem [Dołgorukim] grozili kaydanami y Stolicą wten czas ani gęby nikt Rozdziwił. PasPam 109. Gęby nie smiał nikt rozdziewić o krzywdy uczynione. PasPam 214v. Gęby między ludzmi nierozdziewił tylko siedział iako lelek. PasPam 283v. ◆ gadać co ślina do gęby przyniesie »mówić dużo, bez zastanowienia, mówić głupstwa«: Począł o mnie gadac co slina do gęby przyniosła przy czem isz beł ieden s chłopiąt moich ozwał się, on do niego chcąc go bic asz go ie[go] towarzysze uchwycieli. Po wieczerzy Pan ow młody poszedł zawczasu spac. OssJŻyw 29. ◆ mówić co ślina do gęby przyniesie »mówić dużo, bez zastanowienia, mówić głupstwa«: [...] w laudach swoich nie to, co mens et ratio dictat mówią, czynią, piszą, ale co ślina do gęby przyniesie. DiarSejm 15. ◆ gębie swojej żałować »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: gębie swoiey żałować [...]. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ od gęby sobie odjąć »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: od gęby sobie odiąć [...]. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ ujmować gębie swojej »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: uyymować gębie swoiey. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ gębę odąć »wywyższać się«: gębę odąć [...]. sich aufblasen, die Nase hoch tragen. lever la crête; lever, sécoüer le menton; morguer. T III 369. ◆ wyżej nosa gębę nosić »wywyższać się«: wyżey nosa gębę nosić. sich aufblasen, die Nase hoch tragen. lever la crête; lever, sécoüer le menton; morguer. T III 369.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: od przysł.: Pieczone gołąbki nie przyjdą same do gąbki Kazał się nam Pan Bog o się stárać: nikomu z niebá pieczone gołębie pádác do gęby nie będą. StarKaz 370. ● Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
2. »twarz, policzek«: Gębá/ i. Twarz/ obliczé/ vt. Dał mu w gębę. Os, similiter [...] Percutere ora. Kn 187. Wy dla pięknej gęby I dla pięknej ręki Szczękacie głodnymi zęby, A dla mnie inszej męki Nie zada bab stary, Tylko przeliczać talary. MorszAUtwKuk 287. Powiedaią mi że wie krol o tym ale się niegniewa y owszęm uderzył po Gębie Pazia co mu otym powiedział. PasPam 175v. Był wszysthek długimi iak niedziwedz obrosły włosami nawet y gęba wszystka oczymu się tylko swieciły. PasPam 176. Przywiązał go na iegosz własnym koniu zdiąwszy kulbakę gębą do ogona a do głowy tyłęm. PasPam 177. ZBIĆ stłuc otłuc gębę pięściami. DanKolaDyk II, 367.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: padać na gębę: Utykam głową/ gębą/ w-zięmię: Padam ná gębę. Sistere ore, capite: sistere capite in via, de femita. Kn 1209. ▲ dać komu w gębę »spoliczkować«: Gębá/ i. Twarz/ obliczé/ vt. Dał mu w gębę. Os, similiter [...] Percutere ora. Kn 187. Pan Pasek dał w gębę Mazepie. PasPam 175. ▲ gębą migać »robić miny«: Prędko się rozsmiał [Hirpin] prędko smiech usmierzeł, Ustawnie brwiami, albo gębą migał [...] Błaznował li tesz, sam mu szatan pierzeł, Więc się dzis y tey usługi nie wzdrygał. PotSyl 12.
Związki frazeologiczne: grać komuś na gębie »okazywać lekceważenie komuś«: grać komu na gębie, na nosie. einem auf der Nase spielen. injurer qu à son nez. T III 414.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: (war.) od przysł.: Albo moiá gębá cholewá? RysProv I, 1. Gębá v niego iák choléwá. KnAd 841. Oto iá sam spełniam do ciebie/ a moiá gębá nie cholewá. HercBan 47.
3. »pysk, paszcza zwierzęcia, smoka, potwora«: A toż gdy z takiemi wyższey pomienioney dobroci gębámi młode obierze konie/ a one ze źrzebcych obyczaiow rządnie otárgnie/ y osiędzie/ tak zeby im tym otargnienie[m] nie przykrzył się. PienHip 8. Przyrodzenie więce to waży u konia gęby dobrey/ á niżeliby przemysły ludzkie: bo do gęby dobrey choćby włożył ledá munsztuk łátwo się trafi: á do złej gęby/ by nawymyślnieyszy włożył/ trudno dogodzić. PienHip 8. Tákże y gospodarze potráwą bydłu żadnemu nie dawáli, bowiem swą ostrością [ostrzyca] bárzo szkodzi/ wárgi/ gęby y ięzyki/ gárdłá y krztanie siecze y skrwáwia: [...]. SyrZiel 1308. Y wypuścił wąż z gęby swojey zá niewiástą wodę jáko rzekę/ chcąc spráwić áby ją rzeká porwáłá. Ale ziemiá rátowáłá niewiástę: y otworzyłá ziemiá ustá swoje/ y wypiłá rzekę/ ktorą był wypuścił Smok z gęby swojey. BG Ap 12, 15-16. Oto koniom wędzidłá w gęby wpráwujemy/ áby nam powolne były/ y wszystkim ciáłem ich kierujemy. BG Jk 3, 3. Wrotá gęby jego [wieloryba]/ ktoż otworzy? bo strách około zębow jego. BG Hi 41, 5. Náwiedzę też Belá w Bábilonie/ y wydrę co był połknął z gęby jego/ y nie będą się więcey do niego zbiegáć narodowie; y mury tákże Bábilońskie vpadną. BG Jr 44. Abowiem pismo mowi: Wołowi młocącemu nie záwiążesz gęby; Y/ Godzien jest robotnik zapłáty swojey. BG 1Tm 5, 18. Widziałem tákże konie w widzeniu: á ci ktorzy siedzieli ná nich/ mieli páncerze ogniste hiácyntowe/ y siárczáne; á głowy onych koni były jáko głowy lwie; á z gęby ich wychodził ogień/ y dym/ y siárká. A od tego trojgá/ pobita jest trzecia część ludzi/ od ogniá/ y od dymu/ y od siárki/ ktore wychodziły z gąb ich. Abowiem moc ich jest w gębách ich/ y w ogonách ich. Bo ogony ich wężom są podobne/ májąc głowy ktorymi szkodzą. BG Ap 9, 17-19. Trzebá by przy tym, Munsztuczki dáwne Kozáckie przywrocić, bo w nich koń, wolnieyszey gęby, y obrotnieyszy. FredKon 35. Mocnym Lwen i Niedźwiedziem kto się pieczętuie Nie zmruzone oko wbitwie pokazuie A czemusz Płomienczykiem ten Herb iest nazwany Temu ze iasny płomien zgęby pokazany. PasPam 270v. Iest tam ryba tak straszna że Ięnom na scianach koscielnych Malowanego widywał owego co mu płomięń zgęby wychodzi. PasPam 65.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wolna gęba: Munsztuk otworzysty z gęsią szyją, ze dwiema tłuczkami z czanką krótką, esowatą, ussarską - daje wolność językowi wargi subtelne otwiera, pod się łamie, koniowi wolnej gęby zejdzie się. DorHipTur 157. Trzebá by przy tym, Munsztuczki dáwne Kozáckie przywrocić, bo w nich koń, wolnieyszey gęby, y obrotnieyszy. FredKon 35.
Związki frazeologiczne: gęba jak chomąto: Układam się do spania. Ażci jakaś gadzina ku mnie - była jak wół czabański, na niskich barzo nogach, miała gębę jako chomąto, zębów nie znać. NowSakBad .
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: nie źie żaba wołu choć gębę na niego rozdźiewi. - prov. T III 2796. ● (war.) Koń cudny y dobry/ ma mieć te seść sztuk. Cudne trzy: Kark/ Nogę/ Oko. Dobre trzy sztuki/ Wolną gębę/ Pewne nogi/ Czułość. PienHip 6. Koń ma być czuły/ nog pewnych/ y gęby wolney. RysProv 43. ● Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
4. »o kimś mającym wydatne policzki, pucołowatym«: Gęba/ aliter, Wiélkogęby/ gębiásty/ propriè, gębal/ Bucco, onis. [...] Bucculentus [...] Buccis fluentibus [...]. Kn 187 [188].
5. »gaduła; pyskacz«: Gębáty/ gębiásty/ et Gębá tr. vide Wiélomowny. Zwáwy. Kn 187. gęba. Gębal. 1) Grossmaul. 2) Grossspracher, Grossmaul. 1) mouflard, qui a la bouche grande. 2) fanfaron, rodomont. T III 370.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: babia gęba »człowiek gadatliwy, gaduła«: babia gęba. ein Schnattermaul. caquet, caqueteur, babillard. T III 16.
6. »wylot, ujście, otwór«
a) »ujście rzeki«: Idźie przez te kráie rzeká Aluárádo/ ktora potym wpada w morze trzemá gębámi. BotŁęczRel I 284. Przy gębie rzeki Obio iest ieden báłwan stáry iako Bábá trzymáiąc dwoie dzieci ná ręku iedno á drugie v nog ktory obywátele zowią złotą bábą. BotŁęczRel IV 133.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: gęba atlantycka »o Cieśninie Gibraltarskiej, zwanej Słupami Heraklesa«: Co sprawiwszy, przy gębie atlantyckiej szumnej, Dalej nieprzeskoczone zabiera kolumny. TwarSRytTur 103.
b) »krater wulkanu«: Sycylská Etná [...] okrutną swą gębą srogi płomień bluie. OvOtwWPrzem 196.
c) »wylot rury, lufy itp.«: [...] choć one [działa] mają gębę i duszę, nie mogą mówić [...]. AquaPrax 160. Z trafunku możesz dobrze strzelić [...] żebyś miał odtąd ten aspekt między końcami palców, bez punktów nalezionych, z słusznością wieńca od zadu i od gęby. AquaPrax 170. A toć pokaże ta forma rury S, która, choć leży na ziemi, przeć się jej gęba nieco patrzy ku górze i kula także idzie do góry. AquaPrax 346. Te sztuki [działa typu mojana] miewają na 28 gąb w rurze albo duszy [...]. AquaPrax 84. Artylerem Ma tesz bydz Ingienier dobrym Artolerystą, zeby się znał na działach według miary gęby y miązszosci działa a długosci. NarArch 80.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Związki frazeologiczne: komuś kijce z gęby latają »ktoś odzywa się nieprzyjaźnie«: [...] temu kiyce z-gemby lataią, od ktorego prędko usłyszysz: day mu sto kiiow, iákiemu tákiemu od niego się dostánie po łbu [...]. MłodzKaz III, 421. [Ślepy uzdrowiony przez Chrystusa] Widział ludzie iako drzewá, tákie do dziś dniá są drzewá, co to nie umie nic zpokoynie, i przyiáźnie mowić, ále mu tylko kiyce zgęby latáią. MłodzKaz I, 77. ◆ komuś kijce z gęby lecą »ktoś odzywa się nieprzyjaźnie«: Owych furyiatow, co im to kiyce z gęmby lecą, trzebá pokornie prosić: wżdy się pámiętaycie [...]. MłodzKaz IV, 242.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Zámykay gębę Woytku/ bo teraz Łáyná po świecie latáią. RysProv 90.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: WG