W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 26.11.2016
GĘBA rzecz. ż
Słowniki:
notują
Formy: lp M. gęba; D. gęby; B. gębę; N. gębą; Ms. gębie; ~ lm D. gąb; B. gęby; N. gębami; Ms. gębach
Znaczenia:
1. »usta; wargi«: Biegli do niey [Alcyny] zapędem, prędcy Delphinowie I z rozdziewioną gębą ogromni wyzowie Głowaczowie y Salpy razem przebiegali I wraz swoie leniwe sny zostawowali [...]. ArKochOrl 57v. Gęba/ Gdzié zęby/ ięzyk: Ustá/ Os, oris [...] Dentes vtraque parte oris sunt [...]. gęba Polonice [...] significat ipsum foramen quod labra diducta faciunt [...] Bucca [...] vide Wárgá. Kn 187. Podała mu krolowa zgruszki Łupinę po cukrowawszy ią z wielką ochotą włozył do gęby. PasPam 176. Mąz iey Gębę zatyka, a ona tym bardziey mastykuie. PasPam 199. Łacno gadać o ludziach, którzy nieprzytomni; Ale z tymi, co słyszą, panie, trzeba skromniej: Są w gębie zęby na chleb, są na gębę w dłoni, Jeśli swawolny język leda co blazgoni. PotMorKuk III 229. ZAKNĘBLOWAC knebel w gębę w prawić. DanKolaDyk I, 159. Całuię. küssen. baiser. § Kiedy ćię pocałuię, trzy dni cukier w gębie czuię. T III 98. Chociaż ledwie nie mdleje Scholastyk nie ma nadzieje Zażyć spiritum vini. Sub signo amphore sami Uzdrawiają się bańkami Z winnych, miodowych sadzawek Strawnych dostawszy pijawek, Stawią w gębie pod pełnią. MelScholBar II II, 760.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wszeteczna gęba: Pies wściekły/ człek wszeteczney gęby/ Szalony/ Iednako ludzi psuią. ŻabFor B4. ▲ gęba delikacka »wybredne, delikatne podniebienie«: Gębá délikacká/ páńska/ Palatum doctum et eruditum. Kn 187. gęba delikacka, pańska. delicates Maul. une langue fine; goût délicat, excellent. T III 369. ▲ gęba pańska »wybredne, delikatne podniebienie«: Gębá délikacká/ páńska/ Palatum doctum et eruditum. Kn 187. gęba delikacka, pańska. delicates Maul. une langue fine; goût délicat, excellent. T III 369.
Związki frazeologiczne: łgać aż się z gęby kurzy »bardzo kłamać«: Łże aż mu się z gęby kurzy DanKolaDyk II, 397. ◆ gębę zaszyć »powierzyć komuś sekret«: BOUCHE cousuë (pour recommander le secret d'une chose à quelqu'un: [...]) GĘBĘ zaszyć zalecić komu sekret w czym. DanKolaDyk I, 214. ◆ dać knebel w gębę komuś »skłonić kogoś do nieujawniania niewygodnych informacji za pomocą przekupstwa lub obietnic«: MOWIĄ o osobie przekupioney pieniędzmi lub obietnicami: dać knebel w gębę komu, niedopuszczaiąc mu mowić co wie. DanKolaDyk I, 159. ◆ niewyparzona gęba (sz. zm.) »dosadny, wulgarny sposób mówienia«: niewyparzona gęba. Schand-Maul. langue de vipére. T III 369. Chciał bowiem Bog ná tym Mężu pokázáć, czego się w onym drugim żywocie wszyscy Blázgoniowie y niewstydliwi Gębalowie spodziewáć máją, zwłasczá, że owi wszyscy ludzie wszeteczni y plugáwomowni, ktorzy tak gębę niewypárzoną máją, że im z niey nic dobrego nie wychodzi [...] tego doznáją. GdacPan 77. ◆ w gębę komuś, coś wrzucić: w gębę wrzucić. 1) in die Fresse wersen. [...] jetter au nez, à la tête de qu. [...] § 1) z gniewu list mi w gębę wrzucił. T III 369. ◆ w gębę komuś, coś wrzucić: w gębę wrzucić. [...] 2) ins Maul werfen, zuwenden. [...] jetter qu. ch. à la tête de qu. [...] 2) w gębę mu ten urząd wrzucił. T III 369. ◆ urzędnik gęby »królewski kucharz«: LES OFFICIERS de la Bouche chez le Roy (sont ceux qui luy apprestent à manger.) Coqui regii, [...]. URZĘDNICY gęby, stołu, kuchni u Krola, ci co Krolowi ieść gotuią. DanKolaDyk I, 213. ◆ człowiek rozpuszczonej gęby »człowiek kłótliwy, pyskaty«: Lubo háłásy y roskrwáwienie, z dawná zákazáne, iednák y gołe słowá przymawiáiące, ktoremi rospuszczoney gęby człowiek, pod kształtem nie poskromionych żártow, nátrętliwie drugiemu dorzuca, okazyą (by też nayskromnieyszemu) dáiąc do odpowiedzi y porwánia się broni. FredKon 7-8. ◆ gęba jak rzeszoto »o gadatliwym człowieku«: MOWIĄ też o niepomiarkowanym człeku wszystko wymowi co tylko wie gęba iák rzeszoto nic w sobie nie zatrzyma. DanKolaDyk I, 214. ◆ gębę rozedrzeć na coś »chcieć coś pożreć, połknąć«: Turcy [...] kontentowali się samym Podolem, Co byli na Całe krolestwo Gębę rozdarli. PasPam 246v. ◆ zamknąć gębę komuś »zmusić kogoś do milczenia«: A z Boratyncem [Boratynim] Co się stało na Seymie? przestał że bić szelągow? dotąd ich biie Aby Dwor miał czym zyć [...] Swiadkow zwodzić, zamknąć gębę Biskupom. PasPam 194v. [...] tę wolność kontradykowania zowiemy liberum veto, ktore nigdy nie powinno extendi, ad sistendam activitatem; bo co by to za despotica potestas była partykularnego obywatela, zamknąć gębę całemu wolnemu narodowi, y odiąć authoritatem radzenia o sobie całey Rzeczypospolitey [...]. LeszczStGłos 74. ◆ gębę swoją do czegoś nająć »być płatnym mówcą, występować w czyimś imieniu za zapłatą«: Gębę swoią do promowania fakcyi naięli. PasPam 202. ◆ mieć z sobą gębę »umieć odpowiedzieć każdemu«: Miałęm tez z sobą gębę y konceptu podstatkiem ktoremi ich Ukontentowałem. PasPam 211. ◆ gębę rozdziewić »odezwać się, zabrać głos«: Co przedtym iakom namienił na Woysko przechodzące hukali wołali grozili kniaziem Dunkoronskiem [Dołgorukim] grozili kaydanami y Stolicą wten czas ani gęby nikt Rozdziwił. PasPam 109. Gęby nie smiał nikt rozdziewić o krzywdy uczynione. PasPam 214v. Gęby między ludzmi nierozdziewił tylko siedział iako lelek. PasPam 283v. ◆ gadać co ślina do gęby przyniesie »mówić dużo, bez zastanowienia, mówić głupstwa«: Począł o mnie gadac co slina do gęby przyniosła przy czem isz beł ieden s chłopiąt moich ozwał się, on do niego chcąc go bic asz go ie[go] towarzysze uchwycieli. Po wieczerzy Pan ow młody poszedł zawczasu spac. OssJŻyw 29. ◆ mówić co ślina do gęby przyniesie »mówić dużo, bez zastanowienia, mówić głupstwa«: [...] w laudach swoich nie to, co mens et ratio dictat mówią, czynią, piszą, ale co ślina do gęby przyniesie. DiarSejm 15. ◆ gębie swojej żałować »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: gębie swoiey żałować [...]. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ od gęby sobie odjąć »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: od gęby sobie odiąć [...]. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ ujmować gębie swojej »żyć bardzo oszczędnie, odmawiać, skąpić sobie wszystkiego, zwłaszcza jedzenia«: uyymować gębie swoiey. an seinem Maule darben. prendre, épargner sur sa bouche; se plaindre sa vie. T III 369. ◆ gębę odąć »wywyższać się«: gębę odąć [...]. sich aufblasen, die Nase hoch tragen. lever la crête; lever, sécoüer le menton; morguer. T III 369. ◆ wyżej nosa gębę nosić »wywyższać się«: wyżey nosa gębę nosić. sich aufblasen, die Nase hoch tragen. lever la crête; lever, sécoüer le menton; morguer. T III 369.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: od przysł.: Pieczone gołąbki nie przyjdą same do gąbki Kazał się nam Pan Bog o się stárać: nikomu z niebá pieczone gołębie pádác do gęby nie będą. StarKaz 370. ● Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
2. »twarz, policzek«: Gębá/ i. Twarz/ obliczé/ vt. Dał mu w gębę. Os, similiter [...] Percutere ora. Kn 187. Wy dla pięknej gęby I dla pięknej ręki Szczękacie głodnymi zęby, A dla mnie inszej męki Nie zada bab stary, Tylko przeliczać talary. MorszAUtwKuk 287. Powiedaią mi że wie krol o tym ale się niegniewa y owszęm uderzył po Gębie Pazia co mu otym powiedział. PasPam 175v. Był wszysthek długimi iak niedziwedz obrosły włosami nawet y gęba wszystka oczymu się tylko swieciły. PasPam 176. Przywiązał go na iegosz własnym koniu zdiąwszy kulbakę gębą do ogona a do głowy tyłęm. PasPam 177. ZBIĆ stłuc otłuc gębę pięściami. DanKolaDyk II, 367.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: padać na gębę: Utykam głową/ gębą/ w-zięmię: Padam ná gębę. Sistere ore, capite: sistere capite in via, de femita. Kn 1209. ▲ dać komu w gębę »spoliczkować«: Gębá/ i. Twarz/ obliczé/ vt. Dał mu w gębę. Os, similiter [...] Percutere ora. Kn 187. Pan Pasek dał w gębę Mazepie. PasPam 175. ▲ gębą migać »robić miny«: Prędko się rozsmiał [Hirpin] prędko smiech usmierzeł, Ustawnie brwiami, albo gębą migał [...] Błaznował li tesz, sam mu szatan pierzeł, Więc się dzis y tey usługi nie wzdrygał. PotSyl 12.
Związki frazeologiczne: grać komuś na gębie »okazywać lekceważenie komuś«: grać komu na gębie, na nosie. einem auf der Nase spielen. injurer qu à son nez. T III 414.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: (war.) od przysł.: Albo moiá gębá cholewá? RysProv I, 1. Gębá v niego iák choléwá. KnAd 841. Oto iá sam spełniam do ciebie/ a moiá gębá nie cholewá. HercBan 47.
3. »pysk, paszcza zwierzęcia, smoka, potwora«: A toż gdy z takiemi wyższey pomienioney dobroci gębámi młode obierze konie/ a one ze źrzebcych obyczaiow rządnie otárgnie/ y osiędzie/ tak zeby im tym otargnienie[m] nie przykrzył się. PienHip 8. Przyrodzenie więce to waży u konia gęby dobrey/ á niżeliby przemysły ludzkie: bo do gęby dobrey choćby włożył ledá munsztuk łátwo się trafi: á do złej gęby/ by nawymyślnieyszy włożył/ trudno dogodzić. PienHip 8. Tákże y gospodarze potráwą bydłu żadnemu nie dawáli, bowiem swą ostrością [ostrzyca] bárzo szkodzi/ wárgi/ gęby y ięzyki/ gárdłá y krztanie siecze y skrwáwia: [...]. SyrZiel 1308. Oto koniom wędzidłá w gęby wpráwujemy/ áby nam powolne były/ y wszystkim ciáłem ich kierujemy. BG Jk 3, 3. Abowiem pismo mowi: Wołowi młocącemu nie záwiążesz gęby; Y/ Godzien jest robotnik zapłáty swojey. BG 1Tm 5, 18. Widziałem tákże konie w widzeniu: á ci ktorzy siedzieli ná nich/ mieli páncerze ogniste hiácyntowe/ y siárczáne; á głowy onych koni były jáko głowy lwie; á z gęby ich wychodził ogień/ y dym/ y siárká. A od tego trojgá/ pobita jest trzecia część ludzi/ od ogniá/ y od dymu/ y od siárki/ ktore wychodziły z gąb ich. Abowiem moc ich jest w gębách ich/ y w ogonách ich. Bo ogony ich wężom są podobne/ májąc głowy ktorymi szkodzą. BG Ap 9, 17-19. Y wypuścił wąż z gęby swojey zá niewiástą wodę jáko rzekę/ chcąc spráwić áby ją rzeká porwáłá. Ale ziemiá rátowáłá niewiástę: y otworzyłá ziemiá ustá swoje/ y wypiłá rzekę/ ktorą był wypuścił Smok z gęby swojey. BG Ap 12, 15-16. Wrotá gęby jego [wieloryba]/ ktoż otworzy? bo strách około zębow jego. BG Hi 41, 5. Náwiedzę też Belá w Bábilonie/ y wydrę co był połknął z gęby jego/ y nie będą się więcey do niego zbiegáć narodowie; y mury tákże Bábilońskie vpadną. BG Jr 44. Trzebá by przy tym, Munsztuczki dáwne Kozáckie przywrocić, bo w nich koń, wolnieyszey gęby, y obrotnieyszy. FredKon 35. Iest tam ryba tak straszna że Ięnom na scianach koscielnych Malowanego widywał owego co mu płomięń zgęby wychodzi. PasPam 65. Mocnym Lwen i Niedźwiedziem kto się pieczętuie Nie zmruzone oko wbitwie pokazuie A czemusz Płomienczykiem ten Herb iest nazwany Temu ze iasny płomien zgęby pokazany. PasPam 270v.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wolna gęba: Munsztuk otworzysty z gęsią szyją, ze dwiema tłuczkami z czanką krótką, esowatą, ussarską - daje wolność językowi wargi subtelne otwiera, pod się łamie, koniowi wolnej gęby zejdzie się. DorHipTur 157. Trzebá by przy tym, Munsztuczki dáwne Kozáckie przywrocić, bo w nich koń, wolnieyszey gęby, y obrotnieyszy. FredKon 35.
Związki frazeologiczne: gęba jak chomąto: Układam się do spania. Ażci jakaś gadzina ku mnie - była jak wół czabański, na niskich barzo nogach, miała gębę jako chomąto, zębów nie znać. NowSakBad .
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: nie źie żaba wołu choć gębę na niego rozdźiewi. - prov. T III 2796. ● (war.) Koń cudny y dobry/ ma mieć te seść sztuk. Cudne trzy: Kark/ Nogę/ Oko. Dobre trzy sztuki/ Wolną gębę/ Pewne nogi/ Czułość. PienHip 6. Koń ma być czuły/ nog pewnych/ y gęby wolney. RysProv 43. ● Każ temu smrodowi ábo béstyiey gębę pieniędzmi zátkáć. KnAd 242.
4. »o kimś mającym wydatne policzki, pucołowatym«: Gęba/ aliter, Wiélkogęby/ gębiásty/ propriè, gębal/ Bucco, onis. [...] Bucculentus [...] Buccis fluentibus [...]. Kn 187 [188].
5. »gaduła; pyskacz«: Gębáty/ gębiásty/ et Gębá tr. vide Wiélomowny. Zwáwy. Kn 187. gęba. Gębal. 1) Grossmaul. 2) Grossspracher, Grossmaul. 1) mouflard, qui a la bouche grande. 2) fanfaron, rodomont. T III 370.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: babia gęba »człowiek gadatliwy, gaduła«: babia gęba. ein Schnattermaul. caquet, caqueteur, babillard. T III 16.
6. »wylot, ujście, otwór«
a) »ujście rzeki«: Idźie przez te kráie rzeká Aluárádo/ ktora potym wpada w morze trzemá gębámi. BotŁęczRel I 284. Przy gębie rzeki Obio iest ieden báłwan stáry iako Bábá trzymáiąc dwoie dzieci ná ręku iedno á drugie v nog ktory obywátele zowią złotą bábą. BotŁęczRel IV 133.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: gęba atlantycka »o Cieśninie Gibraltarskiej, zwanej Słupami Heraklesa«: Co sprawiwszy, przy gębie atlantyckiej szumnej, Dalej nieprzeskoczone zabiera kolumny. TwarSRytTur 103.
b) »krater wulkanu«: Sycylská Etná [...] okrutną swą gębą srogi płomień bluie. OvOtwWPrzem 196.
c) »wylot rury, lufy itp.«: Te sztuki [działa typu mojana] miewają na 28 gąb w rurze albo duszy [...]. AquaPrax 84. [...] choć one [działa] mają gębę i duszę, nie mogą mówić [...]. AquaPrax 160. Z trafunku możesz dobrze strzelić [...] żebyś miał odtąd ten aspekt między końcami palców, bez punktów nalezionych, z słusznością wieńca od zadu i od gęby. AquaPrax 170. A toć pokaże ta forma rury S, która, choć leży na ziemi, przeć się jej gęba nieco patrzy ku górze i kula także idzie do góry. AquaPrax 346. Artylerem Ma tesz bydz Ingienier dobrym Artolerystą, zeby się znał na działach według miary gęby y miązszosci działa a długosci. NarArch 80.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Związki frazeologiczne: komuś kijce z gęby latają »ktoś odzywa się nieprzyjaźnie«: [Ślepy uzdrowiony przez Chrystusa] Widział ludzie iako drzewá, tákie do dziś dniá są drzewá, co to nie umie nic zpokoynie, i przyiáźnie mowić, ále mu tylko kiyce zgęby latáią. MłodzKaz I, 77. [...] temu kiyce z-gemby lataią, od ktorego prędko usłyszysz: day mu sto kiiow, iákiemu tákiemu od niego się dostánie po łbu [...]. MłodzKaz III, 421. ◆ komuś kijce z gęby lecą »ktoś odzywa się nieprzyjaźnie«: Owych furyiatow, co im to kiyce z gęmby lecą, trzebá pokornie prosić: wżdy się pámiętaycie [...]. MłodzKaz IV, 242.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Zámykay gębę Woytku/ bo teraz Łáyná po świecie latáią. RysProv 90.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: WG