W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 08.02.2019
*CHŁODZIĆ czas. ndk
Słowniki:
notują
Formy: bezok. chłodzić; ~ cz. ter. lp 1. os. chłodzę; 3. os. chłodzi; lm 1. os. chłodziemy; 3. os. chłodzą; ~ cz. prze. lp m 1. os. -m chłodził; 3. os. chłodził; ż 3. os. chłodziła; lm nmos 3. os. chłodziły; ~ cz. przy. złoż. lp m 1. os. będę chłodził; zneut 3. os. chłodzić będzie; ~ tr. rozk. lp 2. os. chłodź; ~ im. wsp. chłodząc
Znaczenia:
1. »oziębiać, studzić, orzeźwiać, dawać cień, ochłodę komu czemu; przynosić ulgę komu czemu, łagodzić ból, dolegliwości, usuwać stany zapalne«:
Rekcja: kogo co
Dobrze też koniowi dawać podróżnik kopany z korzeniem [...] chłodzi, czyści wnętrze, poleruje, i bardzo rzecz potrzebna, zwłaszcza zatyłym koniom. DorHipTur 181. Posiekawszy wrzod/ plastr z ośrzodki chleba białego sokiem babczanym przyłożyć/ y tákie rzeczy/ ktoreby skromnie chłodziły/ y kurzawą wywodziły parę/ iako gdybyś bábkę/ soczewicę/ ośrzodkę chlebá wárzył w wodzie a przyłożył. PetrSInst E2-E2v. Często chłodź działo nie mocząc barzo wisiora aż od dna, aby się chłodził ten czop. AquaPrax 292. Studzę/ [...] Vicin. Chłodzę. Kn 1079. Chłodzę/ Refrigero aestum [...] Refrigero thermas [...] Frigus refrigerat aliquem [...] Refrigerationem aurae captare [...] Ventilo & refrigero vinum [...]. Kn 66. W Károlizbácie wodá práwie ognista [...] nie tylko nic nie szkodzi/ ábo zápala wátrobę gorącą/ ále ią chłodzi. PetrJWod 14. Scyllá/ corká Phorká [...] ná ustroniu, ciáło swoie wodą chłodziłá. OvOtwWPrzem 549. Ogród, w tym się wino rodzi, Z boków róża ganki chłodzi. JarzGośc 120. Tak y Pomaráńcze/ ktore się słodkie znáyduią máią moc zágrzewáiącą/ ktore lubo z nátury/ ábo przez niedostánie się są kwaskowáte/ chłodzą/ y gorączkę uśmierzaią. HercBan 21. Káżdemu są znáiome Pozimki/ y smákuią/ ále zdrádliwie/ máią przyrodzenie chłodzące nerki/ y z nich kámień wypądzáiące. HercBan 58. My smacznie jemy i chłodziemy swoje Upracowane dla dróg naszych znoje I przy tym akcie nowo urodzonej Córeczce życzym szczęścia z każdej strony. BorzNaw 152. Ty nam pomagaj, o Bacche łaskawy! Masz ku swej woli wesołą drużynę Polaków, Niemców, inną mataczynę, Którzy się rzeźko kręcą ze dzbanami Częstemi zdrowie chłodząc rymerami. BorzNaw 62. Dlaczegom go [rozmaryn] co wieczór jędrną wodą chłodził? Przeczem go jako ziele z daleka przewoźne W lodach trzymał w czasy mroźne? ZimBSiel 125. Będęchłodził podczas kanikuły i poddymając na piersiach przystuły, Czegom pragnął żyw, w tej alabastrowej Jaskini czekać będę formy nowej. MorszAUtwKuk 171. Niechaj ją [Szreniawę] Zefir wiecznie powiewając chłodzi. MorszAUtwKuk 176. Znowusię Szwędzi [!] doSzturmu gotuią, Y Lepsze Sczęście sobie obiecuią, Przes gwałt Vpádłą wspieráiąc Nádzieię: Achocz w nich siła od pracy słabieie Przęcię [!] pragnienie swym wzdychaniem chłodzą Y proznym męstwęm gorzkie trudy słodzą. OblJasGór 97. Z wysokich Niebios hoyne dzdze wywodzi, A wilgotną wod kroplą dobrych, y złych chłodzi [Bóg]. DamKuligKról 77. Czemu frásuiący się wzdycha? Dusza cale wlepi się y utopi w myślách y zapomina przez odetchnienie sercá chłodzić. TylkRoz 283. Pokray subtelne płateczki Słoniny, kłádź ná ięzyk, y to osobliwie znácznie odwilża y chłodzi ięzyk. VadeMed 149. Iák gdyby kto zmyślił, że ogień iednych grzeie, drugich chłodzi. BystrzInfAstrol 6 nlb.. Dla tego zas Autor nátury Bog zimnem nadał powietrze. Aby wszystkie rzeczy żyiące, á pryncypalnie człowiek, dla ktorego konserwacyi stworzony świat, przy odetchnieniu chłodził zimnym powietrzem serce y inne wewnętrzne części: áby od ciepła náturalnego niewiędniały. BystrzInfElem Q3v. Chłodzi, czyści, poi, Palestyński Kráy IORDAN rzeka. ChmielAteny II 521. Możesz przytym garść iednę y drugą Kwiatu lipowego wziąć, y w pułgarcu wody ugotować, ktory trunek y chłodzic cię będzie w gorączce, y zmacniać. BeimJelMed 49-50. Wszelkie słone, y rozpalaiące lekarstwa nawet salitra, lubo chłodząca iest, zwielką roztropnością záżywana być powinna. BeimJelMed 83.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Lecie mi go nie chłodź/ zimie mi go nie grzey. RysProv VIII, 3. ● Mądry Medyk vpátruie, áby wątrobę chłodząc, nie záziębił żołądká. FredPrzysł C1v. ● Lis grzeie/ kuná chłodzi/ sobol zdobi/ báran wszy płodzi. RysProv E2v.
Przenośnie: [Poseł] Ktory Wiernie y Mądrze swą posługe Na seymie odprawuie Chłodzy dusze wszystkich braczy. HerbOr 546. ◼ Więc y ia z tegoż nápiłám się stoku, Co záśmierdziáłe obmywa bolączki, Krew IEZUSOWA z wodą płynie z boku, Na uśmierzenie piekielney gorączki; Łáskawe morze Sodomskie powodzi, Swym miłosierdziem chłodząc ułagodzi. DrużZbiór 170.
2.przen. »o uczuciach: gasić, osłabiać, tłumić«:
Rekcja: co
Pokazowali [żołnierze arcyksięcia rakuskiego Alberta] ochotę yswoię y Zołnierską ze się zaprawili na pierwszych y ten wnich impet zostaie chłodzic go zwłoką nie trzeba. PotPrzyp 10v. Iakże mámy wszystkiego dostatkiem po dziorki, Zamkniem okno przed BOGIEM do Serca komorki. Chcąc żeby nás nie widział, ani okiem rzucił Ná złe sprawy, byleby w niwczym nie zasmucił. W tym błędzie idąc Dawid, brnie co raz to głębi, Ognistą miłość przeciw Panu, chłodzi, ziębi. DrużZbiór 90.
3.przen. »cieszyć, radować, rozkoszować«:
Rekcja: co
Ale jeden z nich [Kupidynów], nad insze swawolny, Kształt jej [śpiącej dziewczyny] rozpinał i do piersi wolny Oczom swym przystęp sprawił i w te znoje Tam chłodził oczy i swoje, i moje. MorszAUtwKuk 160.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
CHŁODZĄCY
im. przym. czyn.
Formy: lp M. m chłodzący; ż chłodząca; D. ż chłodzącej; n chłodzącego; B. m chłodzący; ż chłodzącą; n chłodzące; N. ż chłodzącą; lm M. nmos chłodzące; D. chłodzących; B. nmos chłodzące; N. chłodzącemi
Znaczenia:
hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicjiKarmia na staniu, przyrodzeniu najprzystojniejsza jego, owies piękny a żółty, zwłaszcza lecie, gdy ten jest chłodzącej mocy w wtórnym stopniu. DorHipTur 12. Káżdemu są znáiome Pozimki/ y smákuią/ ále zdrádliwie/ máią przyrodzenie chłodzące nerki/ y z nich kámień wypądzáiące. HercBan 58.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: czopek chłodzący: Záczym gdy nábrzmieią y zápalą się, przykładáć czopki chłodzące y rospędzaiące. PromMed 86. ▲ enema chłodząca (sz. zm.): Naprzod w káżdey gorączce pożyteczne są enemy chłodzące y odwilżáiące, tákie álbo podobne. PromMed 11. Naprzod ieżeliby tá áffekcya to iest zátrzymánie uryny, [...] pochodziło z zápalenia nerek, albo gorącości uryny, dawszy chłodzącą Eneme, krwi upuścić. PromMed 136. ▲ julep chłodzący: Item Emulsie to iest mleczká robione z nasienia Dynowego, Málonowego, Ogorczánego, Máku etc. tákże Iulepy chłodzące są dobre, osobliwie z máczku Polnego. PromMed 93. ▲ kąpiel chłodząca: Kąpiel chłodząca, y odwilżáiąca, y urynę poruszaiąca służy y na wiátry. VadeMed 139. ▲ klistera chłodząca, chłodząca krystera: Ckliwość wielka znosić się może klisterámi chłodzącemi z oleykiem rożánym y chłodzeniem gmáchu, o ktorym się wyższey powiedziáło. PetrSInst D4v. Towarzysz nasz u Petery Bierał chłodzące krystery I tak skarżąc na gorączkę, Ukrywał szpetną świerzbiączkę. MorszAUtwKuk 312. ▲ konfekt chłodzący:: Nie zániedbyway syrupow/ tákże y konfektow zażywáć chłodzących. SykstCiepl 166. ▲ lekarstwo chłodzące (sz. zm.): Y przeto ná gorące choroby wynáleźli lekárstwá chłodzące: ná zimne/ zágrzewáiące. SykstCiepl 139. Item záżywáć lekarstw mierno chłodzących, áby wątrobę chłodząc, żołądká nie oziębić, co iest pospolita. PromMed 161. PromMed 161. Toż burzenie krwi chłodzącemi lekarstwy uśmierzać trzeba. BeimJelMed 204. ▲ maść chłodząca: Ná spárzelinę y ná inne zápálenia Máść chłodząca pewna. CompMed 480. ▲ plaster chłodzący, plastr chłodzący: Ktoli tám w Domu diabelskim będzie mogł plastr chłodzący przyłożyć Wmści. AndPiekBoh 42. W około rány trzebá záwsze kłáść plastry chłodzące, áby zápalenia nie dopuszczáły. PromMed 130. Item ieżeliby się zápalenie y opuchliná ná wrzod zábieráłá, co się nayczęściey przydaie, ná ten czas przykłádá plaster odmiękczaiący y chłodzący. PromMed 166. ▲ płokanie chłodzące: Służą przytym płokánia rożne chłodzące [na zapalenie gardła]. CompMed 79. ▲ pokarm chłodzący: : Melankolikom służy pokarm miernociepły y wilgotny. Cholerykom ma być chłodzący y wilgotny. PetrSInst B2. ▲ chłodząca rzecz (sz. zm.): Bo iż gorącego przyrodzenia jest [koń] chłodzących rzeczy bez pochyby potrzebuje. DorHipTur 11. Tákże tym wszystkim/ ktorzyby żołądek záziębili sobie vżywániem rzeczy chłodzących/ iáko rybámi ná zimno vżywánymi/ ogurkámi/ Bániámi/ Małonámi [służy olejek z kminu]. SyrZiel 436. Pragnienie ktore z suchości pochodzi nápoy gasi; á ktore pochodzi z gorąca ieszcze trwáiącego to prędzey ugásą rzeczy chłodzące ániżeli nápoy. TylkRoz 234. Przytym bardzo chłodzących rzeczy tak w potrawach iak wnapoiu wystrzegay się, żebyś bardziey nie draźnił choroby. BeimJelMed 174. ▲ tranek chłodzący: Tranek chłodzący. Weźmij saletry [...] soku z ziela, które zowią tłustoszu ogrodnego [...] wina kwartę białego reńskiego abo francuskiego, jajec. DorHipTur 249. ▲ woda chłodząca: Ktorzy záś piią wody chłodzące/ iákowe są Acidulae/ to iest kwáśne wody [...] záżywáią ich w wielkiey mierze. PetrJWod 35. ▲ wódka chłodząca: Tego oleyku w chorobách gorących może bespiecznie/ z wodką Tłustoszową/ ábo z iáką iną chłodzącą vżywáć. SyrZiel 133. Wodká Cynamonowa chłodząca serdeczna [...] Wodká Cynamonowa serdeczna z Winem zágrzewáiąca. VadeMed 259. ▲ ziele chłodzące: Woreczki z zioł chłodzących y odmiękczáiących dobre [na zapalenie uszu]. CompMed 51.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: WM