ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO Data ostatniej modyfikacji: 17.11.2011
OKO rzecz. n
Słowniki:
notują
Formy: lp M. oko; D. oka; B. oko; N. okiem; Ms. oku; ~ lm D. oczów; C. oczom; N. oczami; Ms. oczach; ~ lpdw M. oczy; D. oczu; C. oczyma; B. oczy; N. oczyma
Znaczenia:
»narząd wzroku«
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: argowe oczy: ▲ argusowe oko: ▲ oczy wykłóć:
Związki frazeologiczne: obejrzeć się okiem miłosierdzia: ◆ snem śmiertelnym zawrzeć oko: Arcybiskup Prazmowski Snęm Smiertelnym zawarł oko. PasPam 245. ◆ zmierzać do celu okiem serca »skłaniać się sercem ku czemuś, mieć skłonność do czegoś«: Ma iednak [sc. afekt] swoy cel do ktorego [celu] uprzeymym serca swego zmierza okięm. PasPam 80. ◆ Kogoś w oczy bóść (sz. zm.): ◆ bibl. widzieć źdźbło w oku bliźniego, a w swoim oku nie widzieć belki »widzieć czyjeś drobne wady, a swoich wielkich nie dostrzegać«: A czemuż widzisz źdźblo w oku brátá twego/ á bálki ktora jest w oku twojem nie baczysz? BG Tt Mt 7, 3. Postrzerzesz dzbła w blizniego oku a w swym własnym Srogiey balki nie widzisz. OpalKSat 103v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Powiedaią kruk krukowi oka niewykole. PasPam 61v.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: na oczy leźć: PasPam 174v. ▲ oczów nie rozdziwić: ▲ nie śmieć komuś zajrzeć w oczy (sz. zm.): PasPam 259. PasPam 276. ▲ oko boskie: ▲ nienasycone oko (sz. zm.): [Narcyz] pogląda/ leżąc między trawą silną/ Nienásyconym okiem/ ná piękność omylną [...]. OvOtwWPrzem 121. Piekło y zatracenie, nie bywaią nigdy napełnione; ták y oczy człowiecze nie nasycone. BanHist 18-19. ▲ nasycić oczy (sz. zm.): Konstanty [...] po rożnych publicznych usługách eo spectaculo oczy swe w Sędziwości swey nasycił, iż pátrzył ná dwoch Synow pospołu w Rádzie z sobą siedzących. DanOstSwada II, 80. Było i widzieć owo Neronowe Igrzysko z Rzymem głupie i surowe, Gdy Rzym zapalił wpojśrzód ciemnej nocy, Aby nasycił ogniem swoje oczy. BorzNaw 150. ▲ ból oczu (sz. zm.): Największy bol oczu, zazdrość. PotFraszBrück II 399. Káżdy Szláchcic Xiążęciem, á co z oczu bolem, Sąsiadom: Elektorem, może być y Krolem. PotPocz 38.
Związki frazeologiczne: wywrócić oczy: ◆ bierzmem w oczach komuś coś jest »coś komuś przeszkadza, coś kogoś razi«: Które gdy głosem pakta czytają tłumacze, słucha Dziurdzi, co mniemał, że tylko haracze były w nich a daniny, gdy inaczej widzi, swojej zewnątrz potwarzy i dumy się wstydzi. Reiżom jednak swoim przepisać ich każe, co by mu bierzmem w oczach, twarzą nie ukaże, pióra cicho opuszcza i od tej minuty one wyszumiwają we łbie mu trybuty. TwarSLegK 158. Jeśli o równość idzie i tytuły, Czemuż dawniejsze w tem się nie poczuły Wielki [!] i naszy przodkowie? Ach! my mędrszy dopiero synowie. Tylkoli, tylko bierzmem w oczach komu Cudze te światła i ozdoby domu? Bez książąt, co na to tak biją, Niechaj świętą razem rwą unią. TwarSRytTur 98. ◆ na oczy coś komuś wyrzucać: ◆ wlepić w coś oczy: ◆ strach komuś w oczy puścić »przestraszyć kogoś«: [...] pod zasłoną wprawienia w rezę rządu domowego, uczyniwszy, co się z kim zda i strach wszystkim dopiero w oczy puściwszy, extremae servitutis iugum na karki nasze snadniej było włożyć. AktaPozn I/1 338. ◆ przekładać przed oczy: ◆ oczy wypłakać: ◆ snem śmiertelnym zawrzeć oko »umrzeć«: PasPam 245. ◆ zawiązał komuś oczy niewstyd »ktoś nie wstydzi się swojego nagannego postępowania«: Hey komu Bog iest miły y kogo obchodzi Ta nieczesc Chrystusowa? komu się niegodzi Oyczyzny byc odrodkiem? niezawiązał komu Oczu niewstyd? Zabiegay cięszkiemu pogromu Zawczasu. DrobOpow 47. ◆ z oka nie spuścić kogoś »mieć baczenie, pilnować«: Iuz tedy mię obadwa z oka niespuscili. PasPam 220. ◆ łaskawym na kogoś wejrzeć okiem: ◆ strach z wielkimi oczami »strach, który wyolbrzymia niebezpieczeństwo«: Na to parzchnął od śmiechu, y strach go z wielkiemi oczyma odleciał. KonSRoz 74. ◆ oko zaprószyć: ◆ oczy zamydlić: ◆ oczy czym zarzucać: ◆ oko czym zarzucić: ◆ nie zamrużone oko: ◆ zaigrać oko: ◆ oczy wytrzeszczać: ◆ pokazać się na oko: ◆ z niezamarszczonym okiem: ◆ w czyichś oczach mieć powagę »być poważanym, szanowanym przez kogoś«: Ze zas osoba moia woczach WMM Pana nie ma iako [...] WMMPan mienisz powagi Coz ztym czynić?. PasPam 137v. ◆ nie mieć wstydu w oczach »nie wstydzić się swojego postępowania«: Gdy ten co chce bogatym bydz chce bydz y prętko Dla tego perfas nefas bierze sie do złota Nie maiąc ani cnoty ani wstydu w oczach [...]. OpalKSat 40. ◆ kogoś oczy bolą »komuś ciężko patrzeć«: A zuchwały Koziołek biega iako cyga Co wybornieysze ziołka ząbkami przystrzyga Na co Wilka, z krzewiny patrząc oczy bolą Gdyby nie psi iuszby mu zganieł tą swawolą [...]. PotWoj 174. [...] na to oczy bolą, Co z boską i z kościelną nie zgadza się wolą, Że nazbyt przestrugując zamierzone fugi, Przenosimy, co Panu należy, na sługi. PotFraszBrück II 9. ◆ zawiązać oczy niewstydem »nie wstydzić się swojego nagannego postępowania«: [...] zawiązawszy oczy Niewstydem gmin Krzyzakow oslep się potoczy Na Polską krew slachetną [...]. DrobOpow 77. ◆ strach komuś w oczy poszedł »ktoś się przestraszył«: Wielki by i tej rozbieżały rozpuście strach w oczy poszedł, kiedyby się obyczaj nalazł, jakoby sądy spraw kryminalnych sporzej odprawować się mogły [...]. AktaPozn I/1 405. ◆ coś komuś przed oczyma lata »ktoś się czuje tak, jakby coś widział«: To wezgłowko było Zuzánny oney świętey/ gdy śmierć kámienna przed oczymá iey latáłá. BirkNiedz 119. Skoro náwet usłyszy trąbę/ mowi: Vah; to iest/ tryumf mu przed oczyma lata na ten czás/ gdy przygody nástępuią. BirkNiedz 124. ◆ łaskawym na kogoś oglądać się okiem: ◆ mieć na coś pilne oko: ◆ łaskawym okiem: ◆ obejrzeć się okiem miłosierdzia: ◆ gołe oko »oko bez przyrządów optycznych«: [Szkła powiększajace] naydrobnieysze atomiki, gołemu niewidome oku, odkrywaią. BystrzInfRóżn Y3v.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: (war.) V stráchá wielkie oczy. RysProv 79. Ale iák mowią, Strach ma wielkie oczy, Większą rzecz widzi, niźli w sobie sama [...]. DrużZbiór 215. ● Oko wstydu rozsądnik. Gdzié oká niemász/ tám i wstydu. KnAd 782. ● Ręká gdzié boli/ oko gdzié gwoli. KnAd 238. ● (war.) Czego oko nie widzi/ tego sercu nie żal. RysProv 16. Czégo oczy nié widzą/ tego sercu nié żal. KnAd 124. ● Iák oká w głowie strzéżé/ broni/ szánuié. KnAd 292. ● (war.) Práwá brew przyiaciela, lewa opak znaczy, Ieźli go oko swierzbi; mowi, że zápłáczy. DuńKal Qv.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: