W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 29.12.2012
NIECHAJ part.
Słowniki:
SStp, SXVI, Kn, T, L (; pod: niechać; XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
Formy: niechaj
Znaczenia:
1. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz różnych form apelu (prośby, rozkazu, zakazu, rady, zezwolenia itp.)«: Jesli są nowe miechy/ niechay lekko idą/ Bo iak ie zrázu puścisz/ iuż ták záwżdy poydą. RoźOff I3. Iuzes ta sie zgodziła iusci niechay spiemy Niechay sie z gorzałczyska tego wytrzezwiemy [...]. KodKon 122. Niechay idziem [...] niech idziem załosnie narzekac [...]. KodKon 154. A to niechay dosyć będzie/ ná pierwszy wász dyskurs/ ktoryście Gratysem názwáli [...]. SzemGrat 64. Teraz niechay to będzie wiadomo krolowi, ieśli to Miasto zbudowane będzie, y mury postawione, żadnego hołdu [...] dawać nie będą. KorRoz 117. [...] Sumn[ienie]: boleiąc y stękaiąc mowi: Jeśli masz co rozumu Adamie: vważ te słowá strászliwe Prorockie: [...] niechay wyginie z ziemię pamiątká ich, przeto że nie pámiętał czynić miłosierdzia. BanHist 24. A ja [Mnemozyne], która-m jest matką dobrej sławy, Roznosić będę zacne jego [zmarłego] sprawy; A ciało, pewne sławy, niechaj sobie Spoczywa w grobie. MorszAUtwKuk 141. Niechay powie I.K. Mość, kiedy potrzebował vsługi moiey, ieżeli nieuczyniłem wszytkiego ták priuatim iáko y publice [...]. LubJMan 108. WMsci ta niechay niekonfunduie afflictio ktora za sobą dobrey sławy y wszelakich szczęsliwosci pociągnie konseqvencyią. PasPam 142. [...] stryi brał stryi niechay płaci. PasPam 286. I ty masz mieysce, tu przy tey obronie, Zacny Łubinski, Naywyzszy w koronie, Arcybiskupie: á ktoz twey zacności? Niechay ia milczę: oto sáma woła Tá ktorąś zrobił Fabryká z kościoła. OblJasGór 4. Precz z tąd muzyka, y vcieszne Piesni Niechay odobrey mysli mi się nie sni [...]. PotPer 19v. Koło z łopátkámi w też się stronę obráca w ktorą koło R: záczym niechay budowniczy tákiego Wiátraka, náwroci skrzydeł, aby się w też stronę obrácáły w ktorą koło z łopátkámi. SolArch 97. Weźmi Kawałek Ołowiu swieżego, rozbiy cienko niby błachę; naley dobrego winnego Octu na błaszki wszystkie, ile ich będziesz miał, niechay stoi poty w otwartym naczyniu poki ocet sam od siebie nie wyschnie [...]. BeimJelMed 431.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: niechaj godzi mi się coś zrobić: Dawnieysze to rzeczy, niechay bliższe godzi mi się wspomnieć, co Dziad moy czynił dla Rzeczypospolitey, y dla przysługi S.pámięci Oyca Krola I.Mci osobliwie pod Moskiewskie, Inflandskie Expeditie, Orszakámi niemáłymi ludzi stáwiáiąc, Corągwie, Pułki, własnym kosztem záciągnione, ná usługę tego Krolá. I.Mci y Rzeczypospolitey posyłáiąc. LubJMan 5.
2. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz pragnienia, aby coś się stało lub nie stało«: [...] niechay też przytulimy się pod skrzydłá twoie/ namilszy IESV, miedzy twoie siły niebieskie/ z ktorymi dalibog kompánią wieśdź bedziemy. BirkOboz 32. Twoy Święty Anioł niechay będzie ze mną/ aby Diabeł zadnego prawa a mocy na mię nie znalazł. PolPar 259. O! ta, która rządzi Strzałą miłości, gdy oto łuk złożę, Niechaj mi Wenus ciągnąć dopomoże! BorzNaw 160. O, piękne Nimfy [...] Dajcie, niechaj się z tej zmazy omyję, A ten niewdzięcznik niech przeze mnie żyje! BorzNaw 190. [Modlitwa Chodkiewicza] Nasyc go [nieprzyjaciela] tey ochydy, niechay temi Pęty Brzęczy ktore zniosł na nas [...]. PotWoj 105. Ci Zydzi y Cygani ze kupcow ominę Będą z dzieci wybierac, naszych dziesięcinę Nie da Bog: ale y my dzis naplacu mrzemy A na taką obrzydłość, niechay nie patrzemy. PotWoj 130-131. Ale niecháyże ci giną/ niecháy tych pieką/ tych smażą ktorzy przewinili/ ktorzy zgrzeszyli. BujnDroga 42.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: niechaj będzie Panu Bogu cześć i chwała (sz. zm.): [Ks. Skarga] nabożeństwu ktore teraz do tákiey doskonáłości przyszło (z czego niechay będzie Pánu Bogu cześć y chwałá) wielkie pobudki podał [...]. BirkSkar 12. Pánu Bogu niechay bedzie cześć y chwałá ná wieki/ że nie odniosł nieprzyiaciel pociechy/ iákiey się spodziewał [...]. BirkRus 12. ▲ niechaj mi Bóg mił będzie: Niechay mi Bog mił będzie, nie vczynię tey rzeczy Panu moiemu Chrystusowi, pomázáńcowi Páńskiemu. BirkNiedz 38.
a) »(w połączeniu z formami 1. os. czasownika) wyraz pragnienia, aby coś się stało lub nie stało, będący pośrednim apelem do adresata wypowiedzi«: Pierwey niż ciáło Wielebnego tego Oycá do ziemie włożycie/ Brácia namileyszy/ zá łáską wászą niechay słow kilá [!] o nim przemowię [...]. BirkSkar 1. Marya. Moy kochany Jozefie nie czyn ze mi tego Nie trap proszę iuz więcey Serca ze[m]dlonego Ale raczy proszę cię niechay idę stobą [...]. KodKon 112. Jozef. Łaskawy gospodarzu dla Boga prosiemy O noclek, niechay sie tu u ciebie skłoniemy [...]. KodKon 114. Rábin. Proszę, z tey nászey rozmowy niechay też usłyszę co o Duchu świętym [...]. KorRoz 49. Powiedź mi ktoś iest? niechay poznąm zgołá Kogo mam w ręku, człeka, czy Anioła? OblJasGór 74.
b) »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz dobrych lub złych życzeń dla adresata wypowiedzi lub osoby trzeciej«: O zacna krwi, o piękna dziewko urodziwa Niechai ci zawsze będzie Fortuna zyczliwa [...]. ArKochOrl 23v. Niechay ci to Bog nádobną zápłaci Zoną: Niechay cie hoynie ubogáci. OblJasGór 80. Niechay ten, ktory Chorągwią swoią, samą śmierć potłumił, ktory w Krzyżu zwycięskim pokazał Prodigium Amoris wszelką na was zlewa szczęśliwość. DanOstSwada II, 11.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: niechaj kogoś Pan Bóg błogosławi, niechaj komuś Pan Bóg poszczęści: Ciebie zacnego y miłego Kawalera, niechay Pan Bog błogosłáwi tu łáską swoią, á potym onym żołdem z niebá, ktory koroną zowie Páweł święty [...]. BirkOboz 8 nlb. Niechayże nam sam Pan Bog poszczęści/ Tobie Jezu będziem śpiewáć części [...]. ŻabSymf F2v. ▲ niechaj komuś wiekuista światłość świeci, niechaj czyjaś dusza odpoczywa na wieki w niebie, niechaj czyjaś dusza z Panem Bogiem wiecznie króluje w niebie: Iezu [...] daymu zaiego sczyre pracę kture dla chwały Imienia Twego y dla Oyczyzny miłey ponosił wiekuystą swiatłosc ktura mu niechay nie [!] wieki swieci [...]. PoczOdlPam 36. Pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielmo[żny] ImPan Ian Zamoyski [...] ktorego niechay dusza odpoczywa na wieki wniebie. DrobTuszInf 57. [...] pozegnał się z tym swiatem Iasnie Wielm[ożny] ImPan Podskarbi Wielki Koronny [...] ktorego dusza niechay z Panem Bogiem wiecznie kroluie wniebie Amen. DrobTuszInf 56. ▲ niechaj kogoś Bóg skarze: [Szlachta] Słucha iak zaiąc bębna rychło Wici Trzecie Kazą zbroyno kazdemu w swym stawac Powiecie. I na one Tatary, niechay ich Bog skarze O samey ciągnąć wodzie, y twardym sucharze [...]. PotWoj 50.
c) »(w połączeniu z formami czasownika) konstrukcja wprowadzająca zaklęcie mające potwierdzić wiarygodność nadawcy«: Niechay mnie raczey Piorun cięszki bije z gromu Ieslibym iusz stanąwszy, w zwycięstwa nadziei Owczasie y Oyczystey, miał pomyslac kniei [...]. PotWoj 142. Dzisiay trzeci dzięn Generale temu, (Niechay Bog umknie Swiatła oku męmu Iezli co skłamam) iakom ią [Lidorę] widziała [...]. OblJasGór 105. Niechay się ráczy rozstąpi podęmną Zięmiá, y wprzepáść niechay wpadnę cięmną Pierwey, nizlibych cna miłości twoie Prawo gwałciła: Ludgierd serce moie Wziął, y iá wzaięm wzięłam serce iego, Pewnié iusz nadeń nié kochąm inszego. OblJasGór 61v. Niechay Krew moia zciała moiego przez starosc zwiędłego na téy woynie wylana, ze Krwią Synow Oyczystych będzie pomieszana wprzody nizeli na Wolnych karkach naszych hardego zdzwigniemy Tyrana, y do tąd niewidanego w Oyczyznie naszey oglądamy Pana. SzołHist 12.
3. »(w połączeniu z formami czasownika) wyraz zgody na zajście jakiegoś zdarzenia«: Pánná poselstwo zrozumiawszy/ rzekłá: Oto iá służebnicá Páńska, niechay mi się sstánie według słowá twego. BirkOboz 10. [...] co mnie do wiáry iego/ niechay wierzy iáko chce. BirkRus 19. Jeżelim zasłużył na tę niełaskę i niemiłość, niechaj cierpię; a widzę jeszcze, że się Wć moje serce urażasz, gdy o tym piszę. SobJListy 222. Gdybym się ludziom podobał: nie byłbym sługą Krystusowym. Niech tedy sapa/ niech szemrze/ niechay się dąsa y gniewa/ jakokolwiek kto chce! GdacPrzyd 73. Niechaj świętych obrazy, kiedy się podoba, Stoją, lub to pamiątka, lub będzie ozdoba, Byle głębiej nie sięgać [...]. PotFrasz3Kuk II 521. Byle bali Poddani, niechay nienawidzą, Strászna y głupia mowá, dla ktorey okrutnie, Vmiera Nero. PotPocz 55.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: niechaj będzie: Rabin. Niechay to iuż ták będzie, że s náráził ná swoy lud ukochány, y że potrzebá tego było, áby umárł dla grzechow nászych: co za przyczyná iednák, że przez zábicie od ludu swego. KorRoz 143.
4. »(w połączeniu z formami czasownika) konstrukcja wprowadzająca zdanie, w którym zostają przyjęte jakieś założenia«: Niechay ma Polska [...] we wszytkich do Korony należących Woiewodztwach, Wśi Czterdzieści y sześć tysięcy. Kłádę pułpiętá tysiącá Wsi naylepszych [...] ná wypráwienie trzech tysięcy husarzá. FredKon 50.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
NIECHAJ
Znaczenia:
1. »w zdaniu podrzędnym przyzwalającym; =choćby«: Niechay swe czáry maią czarownicy [...] W te bałámuctwá my się nie wdawaymy. TasKochGoff 41. Niechay się podniosą wody iáko chcą/ niechay száleie morze y wydziwia/ niechay się wgraża w nas świát iáko rozumie/ nie stráchaymy się go [...]. BirkNiedz 450. [...] nie będzie tám nigdy dobrze/ áż kościelne fundusze kościołom wrocone będą; niechay kto chce co mowi/ ia tak trzymam [...]. BirkEgz 32. [...] gdy się Wroble w Proso wnęcą Niech gwizdze, niechay ciska, niech stawia Straszydła Gospodarz: przecię oslep polecą do zydła [...] PotWoj XVIII. Niechay [Szwedzi] przes Siedm lat tę opokę łąmią, Daręmna praca, nie zaras iey złąmią. OblJasGór 111. Arko [do Matki Boskiej], niechaj się wznoszą Jordanowe wody, Ty od wód świata żadnej nie poniesiesz szkody. KochOgrTur 56. Niechay siedzi przy piecu, ospálec y gnoiek. Kto myśliwy, áni mroz, áni mu wiátr wadzi, Że się gdzie ná podobnym przesmyku zásadzi. PotPocz 104. Niechay mię piekło cáłą siłą bechce, Ja BOGU służę, á czártá znáć nie chce. DrużZbiór 182.
2. »w zdaniu warunkowym; =jeśli«: [...] iáko więc bywa z włoskim balonem/ piłą ową wielką ktorą nadymáią wiatrem; idzie sobie poważnie ku gorze/ zá nią/ przed nią wiatr ten assystencyą stroi. Niechayże ieno ná ziemię upádnie á wzięta będzie do torby [...]. BirkNiedz 202. Niech kto obáli w pałacu filary Niechay fundáment zruinuie ná dnie, Obáczy iezli gmach wszytek niepadnie [...]. OblJasGór 67. Komu się chce niesczęścia [...], ten niechay jedno nieco zácznie z Xiędzem pobożnym á dosyć go mieć będzie. GdacPan 35.
3. »w zdaniu dopełnieniowym i okolicznikowym celu; =aby«: [Filert] Kaze bawełni, masci, wodek, woni, Nabrac, y zŁoszkiem, Lektyce isc po nię, Przyniesc na ręku, niechay nie poroni, Gdyszby tak chorą: mogły strząsnąc konie [...]. PotSyl 67. [Anton] Kazał, niechay go w czarny stroy ubiorą Ale gdy tego starzyzna nie isci w Paludamencie do koła przychodzi [...]. ChrośKon 453.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

Patrz niech.
Autorka: RB