W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 26.04.2016
RZĄDCA rzecz. m
Warianty fonetyczne: RZĄDCA, RZĄDZCA, *RZĄDŹCA
Słowniki:
SStp (rządca, rząca, rządźca, rząjca), SXVI (?), Kn (rządca), T (rządca, rządzca ), L (rządca, rządzca), SWil (rządca, rządzca, rząnca, rzanca), SW (rządca, rządzca, rzonca, rzańca, rząnca, rząńca, rzonca, rzońca), SJP (rządca) notują
Formy: lp M. rządca // rządzca; D. rządźce // rządzcy // rządce; C. rządcy; B. rządźcę; N. rządzcą // rządcą; W. rządzco; lm M. rządcy // rządcowie; D. rządźców // rządców; C. rządcom; B. uż. osob. rządce; N. rządcami // rządzcami
Znaczenia:
1. »osoba sprawująca władzę«: Liczbą rządźcow, iź w Oekonomiey ieden w Polityce wiele rządźcow iest. PetrSEt 44. Lodź bez wiosłá/ bez styru/ bez rządźce kto widział? BirkNiedz 562. Albowiem tak był rozkazał król wszystkim rządcom domu swego, aby czynili według woli każdego. BG Est 1. A niektórych Bóg postanowił we zborze, najprzód Apostołów, potem proroków, po trzecie nauczycieli, potem cudotwórców, potem dary uzdrawiania, pomocników, rządców, rozmaitość języków. BG 1Kor 12. A Dawid był obleczony w szátę bisiorową: tákże y wszyscy Lewitowie ktorzy niesli skrzynię/ y śpiewacy/ y Renániasz/ rządcá tych co nieśli miedzy spiewaki BG 1Krn 15, 27. (...) a Zabadyjasz, syn Ismaelowy, książę w domu Judzkim, we wszystkich sprawach królewskich: także Lewitowie będą rządzcami między wami. BG 2Krn 19. A Józef był przedniejszym rządcą w onej ziemi. BG 1J . I obrałem przedniejsze z pokoleń waszych, męże mądre, i doświadczone, i postanowiłem je przełożonymi nad wami: tysiączniki, i setniki, i pięćdziesiątniki, i dziesiątniki, i rządce w pokoleniach waszych. BG 1J . Rządcá nawyszszy Kn 967. (...) ci ktorzyby w rząd mieli wzglądáć Nescierunt, neque intellexerunt, co im rządzca Niebá y źiemie przykazał. StarKaz 554. W księgách zásię Canticorum, iż nie tráktuie ieno o Miłośći/ dla tego Nescit se esse Regem, y nie wspomina. áby miał bydź rządzcą narodow/ ále się tylko prostym Sálomonem pisze. StarKaz II, 96. Za zrządzeniem Rzaccze naywyszego. HerbOr 208. Rector Rządcza SłowPolŁac 117. Słusznie, o wielki Rządzco Cesarskiego Dworu Do takiego bysmy przysc mieli dishonoru Gdybysmy tu iako ktos przed tobą się chwali zwycięzeni kondycyi słuchac przyiechali. PotWoj 190. Co áby się stáło, Naywyższego Sprawcę y Rządźcę Páństw, ten prośi, ktory ten krotki dyskurs vwadze pospolitey podáie. FredKon 82. Te łaski Bogu y Rządcy Swemu nim bardziey przypisował tym bardziey od Boga pomyslnych odbierał szczęsliwosci. PasPam 206-207. Bochorus Włoch Biskupem Krakowskiey był stuły Gnieznienskiey Wilchelmus był rządzcą infuły z Galiey. DrobOpow 217. Rządzcá Zamku odważył się ubráć ią po męsku, y w broń y koniá opátrzył ią (...). TylkStrom 106. (...) barzo marnym strachem opłoszeni […] Rządcowie twoi w tym razie odbiegli? SzołHist 16. (...) odebrałeś w Miłościwe Rządy powierzone sobie Państwo, y Monarchią Vicariam Samego Naywszechmocnieyszego Rządzcy Nieba y Ziemie, Szczęśliwie zasiadszy. GazPol 5. Człowiek rozumny iest rządcą ięzyka, Bez woli iego nic z ust nie wynika. DrużZbiór 465. Ban zaś albo Bannus, był Rządca Prowincyi, do Korony inkorporowáney, iako to Bannus Dalmacki [na Węgrzech]. ChmielAteny I II, 430. Krewni [chana tatarskiego] zowią się Ulan, Szlachta znácznieysza, Murzowie, Sędziowie, Kádye, Rządcy Begi, Brácia Soldan. ChmielAteny I II, 452.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: bankietowy rządca: Biesiádnik co ucztę spráwuie/ biesiádny abo bánkietowy rządcá Kn .
2. »wielkorządca«: Wiélki Rządcá/ Horodniczy/ Wiélgorządcá. Kn 1249. Wielki Rządca, vid. Wielkorządca T III 1957.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: biesiadny rządca: Biesiádnik co vcztę spráwuie/ biesiadny ábo bánkietowy rządcá/ Conuiuator. Kn 29.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Patrz *wielkorządca.
Autorka: MM