W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 31.01.2020
BASZA rzecz. m
Warianty fonetyczne: BASZA, BASSA, *BASA
Słowniki:
SXVI, Kn, T, L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
SStp nie notują
Formy: lp M. basza // bassa; D. baszy // basze; baszego; C. baszy // basie; B. uż. żyw. baszę; N. bassą // baszą; Ms. baszy // basie; W. baszo; ~ lm M. uż. osob. baszowie // basze // bassowie; D. baszy // bassów // baszów; C. baszom; B. uż. osob. basze // baszów; N. baszami
Etymologia: <tur. baša, paša 'tytuł najwyższego dostojnika w administracji państwowej i wojskowej; namiestnik sułtana'>
Znaczenia:
»dowódca w tureckich siłach zbrojnych lądowych lub morskich, komendant twierdzy; wielkorządca panujący w danym mieście lub na danym obszarze, namiestnik sułtana, dostojnik pełniący funkcje cywilne«: KANTYMIR Bászá Poráżony álbo O Zwycięstwie z Tátar, Przez Iego M. Páná/ P. STANISLAWA KONIECPOLSKIEGO, HETmáná Polnego Koronnego. BirkBasza A1. Szubę przytym Sobolą/ y w iasnym Zegárek krysztale Parę długich Bołduckich Iánczarek/ Imbraim pośle [książę Krzysztof Zbaraski] Bászy/ w hebanowych łożach: Y smycz chártow Podolskich w złoconych obrożách. [marg.] Imbráim Bászy Koniuszemu Wielkiemu. TwarSLeg 70. Gdanskiego czynu Nalewkę, y Miednicę z Białego Bursztynu. [pośle książę Krzysztof Zbaraski] [marg.] Hálli Bászy Kápitanowi Morskiemu. TwarSLeg 71. X. Radziwila bytnosc wWołoszech Turkow upewniła w Woinie od nas, y gotuią się Serio, nowych Baszow Hetmanami y Oficierami Woiskowymi porobiwszy. OpalKListy 414. W Turczech bespieczen z˙ie Ubogi Rzemieslnik Ale sie Bassa albo Wezer boi aby Dzis nie chciąno odebrac co wiele lat zbierał. OpalKSat 79. Postánowił był Bászá Generał morski nowe posiłki przewieść do Káneey. MerkPol 54. PRzyiáchał drugi Currier z Konstántynopolá/ od Rezydentá támecznego wypráwiony: Przywiozł z sobą listy de Datae 20. Decembris, w ktorych oznáymuie/ iż Portá Ottomáńska informowána z vdánia Aly Bászego/ iákby Generał Cesarski de Souches a woyskámi Niemieckimi w Siedmigrodzką ziemię (quod falsum) wpaść/ y wespoł z Kemeny Ianem w Dziorgowie Bárczáiego obledz miał. MerkPol 54. Graff Zryni, wpádszy w Bosnę [...] ták poráził/ [Turków] że máło co ich uciekło. [...] Dziwna to rzecż/ że Generał Ali, który iest Bászą Bosny, dissimulat te wtárgnienia. MerkPol 228. W Piątek przeszły/ wypráwiono z tąd Agę do AliBászego z podárunkámi. MerkPol 280. Niech Kazdy Wodz z swym Woyskiem odwagi dokaze [...] Kto się znaydzie taki Osman mu obiecuie, y stawi się wsłowie Ze będzie dozywotnem Baszą na Krakowie. PotWoj 97. Turcżyn wydał Forman/alias po naszemu ordynans/ Sylistryskiemu Baszy y Rumelcżykom, aby szli Chmielnickiemu na posiłek. HistBun 28v. Świadcz, sylistryski baszo, przy Dunaju, Czyliś był w piekle, powiedz, czyli w raju. BoczPióroBar II 158. Wzięlismy Wały Chocimskie z Nieprzyiacielem wWilią S:Marcina wdzien Sobotni, toiest zTurkami których się rachowało wOkopach Szescdziesiąt Tysięcy pod Hetmanem ich Bazszą przezwiskiem Vszeimpasz. DrobTuszInf 25. [...] Basza komendę Azowa maiący ob defectum Wiktuałow y Ammunicyi Woienney z kapitulować miał z Jm.P. Feltmarszałkiem Minichem [...]. GazPol 1736/96, 7-8 nlb..
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: dywański basza: Wziąwszy przy tym na głowę bezpieczeństwo nasze, [sekretarz] agę swego w tej sprawie i dywańskie basze przestrzec ofiaruje się. TwarSLegK 156. ▲ basza turecki: Sekretarz Bászy Tureckiego w Káneey rezyduiącego/ vciekł od niego do Nászych/ prosząc o Pászport do Insuły Chios. MerkPol 47. Podkomendą tegoto Vseyma Baszy Tureckiego Kilk[a]nascię Tysięcy legło turkow wpomienionym zwysz Okopię. PoczOdlPam 116. Pąn Krzysztof Komorowski [...] Abazy Basie Tureckiemu takze Tatarom z Multanami meznym się animuszem oparł. KomonDziej 129-129v. ▲ kapitan basza: Galery Tureckie/ ktore w tych dniach przeszłych przypłynęły do Káneiey/ nic innego tám nie przywiezli tylko co nowego Kápitana Bászę. MerkPol 301. Wszczeła się w konstantynopolu rebellia, w ktorey Wezyra W. Reis Effendego y Kapitana Baszę Wydano y Ubito. IntrHist 178. ▲ dworski basza: Sam do inszych dworskich uda się Książę baszów. TwarSLegK TwarSLegK 117. ▲ generał basza: Przypłynęło do Káneiey 10. Galer Tureckich znowym Generałem Bászą/ ktory kázał zaraż szyię vciąć dawnemu Bászy/ y 2 Officyerom náyprzednieyszym támteg[o] Miástá. MerkPol 266. ▲ komendant bassa: Zbiegł do Káney [Durach bej] y z Kommendántem Bássą się zniosł. Rozumięmy że około sposobow prowiántowánia tám tego Miástá. MerkPol 211.
Przenośnie: I tego muza moja niechaj głosi, Co apostołow pierwszych imię nosi, [Piotra i Pawła] Bielskiego baszę, Mazowieckie plemię, Co ma ojczyznę piękną, płocką ziemię. [Piotr Paweł Bielski – wojewoda płocki]. TrembWierszeWir II II, 286.
# Użycia metajęzykowe: # Substantiva nomina Bákáłarz Bánnicya Bárbáryzm Bászá Bázyliká. WojnaInst 157-158
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
BASZA
Znaczenia:
nazwa własna »imię konia«: Zafrasowało mię to, że Pukiel nie jachał do Lublina już nie dla sprawy jakiej, ale dla koni; bo już mi mój basza waledikował nazad, tak ochromiał, że jedno włóczy nogę. ChodKor 80. Basza kasztonowaty [!] gwiazdeczka wczele y prz[ez] nozdra Łysinka Turecki [o koniu]. ArchRadziw 1638 767/1.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

Patrz pasza I.
Autorka: DL