W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 28.12.2014
WSTYD rzecz. m
Słowniki:
SXVI (korpus), Kn, T, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
SStp nie notują
Formy: lp M. wstyd; D. wstydu; C. wstydowi; B. wstyd; N. wstydem; Ms. wstydzie; W. wstydzie; lm M. wstydy; D. wstydów; N. wstydami
Znaczenia:
1. »uczciwość, przyzwoitość, skromność«: A drudzy co byli, [rokoszanie] Na szrót uczciwe i wstyd swój puścili, Którzy pod płaszczem bronienia wolności, I dziś trzymają cudze majętności Przez gwałt objęte. GrochWiersze 301. Mąż niech nie będzie strászny żenie/ áby przed nim miáłá drżeć: bo ták gamraci swoim gamratkom czynią: ále niech się żoná mężá obawia ze wstydem y miłością. PetrSEk 21. Wstyd/ wstydliwość/ skłonność przyrodzona do wstydánia się. Sromięźliwość vczciwa. Pudor ornat aetatem: pudor adolescentis modestissimi. [...]. Kn 1297. Zginął wstyd/ prawdá/ wiárá/ a ná ich nástáły Mieysce zdrády/ zásadzki/ y oszukiwánia/ Y gwałty/ y przeklęta chciwość do dostánia. OvOtwWPrzem 11. Od lat wielu moda do nas wpadła, Ze Damy nowe máią abecadła, Ktorych ieźli się od dzieciństwa uczą, Wstyd przyzwoity z swoią szkodą bruczą [damy, które używają brzydkich słów]. DrużZbiór 465. Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] wstyd go ruszył; hamuy się wstydem od złego; [...] zaczerwieniała się iey twarz od wstydu; wstyd, wstydliwość, albo sromięźliwosć uczciwa iest skłonność przyrodzona do wstydania się. [...]. T III 2639-2640.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wstyd panieński (sz. zm.): Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37. [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18. Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5. Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640. ▲ wstyd małżeński: Tobie, źwierciadło żywe wstydu małżeńskiego, mistrzyni i skarbnico daru niebieskiego! Tobie, jeśliże komu – że tak rzekę śmiele – Miłość Boska należy, która masz cnót wiele [...]. TwarKPoch 2. ▲ wstyd wrodzony: Zawsze też Amor twój ode mnie stronił, Póki mię przed nim Wstyd wrodzony bronił; Niedługo jednak, jakoś mu doradził, Twój się Kupido z moim Wstydem zwadził. ZimSRoks 122. ▲ wstyd przyrodzony: Lidora sama przyiecháła Iak niewolnica wszytká się okryła Płasczem, y twarzy nic nie ustroiła, Oprocz co gładkość lub zaniedbáná W wstyd przyrodzony była znią ubráná [...]. OblJasGór 104. ▲ wstyd zachować (sz. zm.): Wstyd/ vczciwość wszędy záchoway. KnAd 1266. Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] zachować wstyd [...]. T III 2639-2640. ▲ wstyd utracić: Bo iáko oszáláłego/ choć skacze/ táńcuie/ śpiewa przecie go nikt dobrey myśli vżywáć nie rozumie: Ták też y opilcy/ ktory wstyd y rozum opilstwem utrácił/ żaden nigdy dobrey myśli przypisáć nie może [...]. StarPopr 21. ▲ stracić wstyd: Pozno się wstyda, kto straci wstyd w czele, Plecie ledaco: gdy ogniem dokuczy, Kat złodzieiowi nabolesnym ciele, Mow: bo rownego niemasz ognia szynie, Ktora wmiłosci grzeie się kominie. PotSyl 28.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Kup sobié ábo pożycz wstydu/ rozumu etc. .i. Niewstydliwyś/ głupiś/ száléiész KnAd 406. ● Niéwstydliwy. Psu oczy przédał. Ni wstydu ni Bogá. KnAd 716. ● (war.) Kto raz miłego wstydu przekroczy gránice, Ten już znácznie będzie miał niewstydliwe lice. RysProv 43. Ktokolwiék raz wstyd vtráci/ drugi raz się z niem nié zbráci. KnAd 1264. ● Wstyd dość raz vtrácić. KnAd 1264. ● Wstyd młodym skarb známienity/ stárym státek przyzwoity. StarPopr 87.
Przenośnie: Wstyd swe oczy vtracił/ niewola w wolności Práwu ręce obcięłá/ y spráwiedliwosci. JurkLech A3. ◼ Słodki gryf/ gdy ożyie prawdzie ięzyk suchy A wstyd oczy w zad weźmie dla dobrej otuchy. JurkLut A4.
2. »przykre uczucie powstałe z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«: Syn wstyd i háńbę zádawájący/ Ojcá gubi/ y mátkę wygania. BG Prz 19, 26. Ato w oczach jego Stoję i mówię, acz nie instyguję Jemu na gardło, bo swemu folguję Dotąd wstydowi, ale przecię proszę, Niechaj od ciebie rozsądek odniosę [...]. BorzNaw 191. Mazepa zas ledwie nie zdechł y wysmarowawszy się z Samego wstydu poiechał z Polski. PasPam 177. Sapieia tez dla wstydu musiał się łączyc z nami. PasPam 99. Opak tu, niż się działo w Galilejskiej Kanie, Bo się tam prosta woda dobrem winem stanie. Tu wodą dobre wino, wstyd czyniący piwu. PotFraszBrück II 211. Znierozumnego, nie życia, lecz żydłá Do głupiegom iest przyrownány bydłá W rospuście moiey, że mię biorą wstydy Mowić to, co się działo bez ochydy. ChrośZbiór 24. O zbytku nad siłę górujący! O wstydzie imienia polskiego! MałpaCzłow 291. Gdy iesz iaje siedm wstydow wnim razem nieziaday, Mając wgębie twey pokarm, u stołu niegaday. MikSil 242. Wstyd [...] 2) Schimpf, Scham wegen etwas [...] honte, confusion qu'on a de qu.ch. [...] cnotliwe ubostwo wstydu nie czyni; wstyd, wstydzenie się, sromanie się bezecności swoiey, zawstydzenie się; dla wstydu radbym się pod ziemią widział; ledwiem od wstydu żyw został. [...]. T III 2639-2640.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ze wstydem coś zrobić: On był pomocą, kiedy w oblężeniu trapili twoich synów bisurmani – uszli ze wstydem przezeń wychłostani. TwarKPoch E1. [...] chcąc się iednak poprawc Suknie koszule y sprzęt łozył y to przegrał na ostatek nie chcąc od kostek z szkody y ze wstydem odchodzic pozyczył u kapitana pewney galery 500 talerow bitych ktore iesliby przegrał zapisał się na dwie lecie do galery. HistŚwież 152. ▲ na czyjś wstyd coś zrobić: Na swój wstyd potkali się z nim Maurowie wściekli: prędko byli przypadli, lecz prędzej uciekli. CorMorszACyd 62. Y sam Krol Szwedzki, (iáko o tym wieści) Między inszemi strofował go [Millera] części, Wyrzucaiąc mu co raz na wstyd iego Isz nie mogł dobyc Kurnika iednego [...]. OblJasGór 171. ▲ bez wstydu coś zrobić: Wziąłeś teraz zapłátę zá niecnoty twoie Máhometáńskie: widzisz w piekle Máhometá twego: widzisz iáko cierpi zá wszeteczną náukę swoię/ w ktorey pozwala wszelákich zbrodni z niewiástámi/ bez wstydu/ aż grozá wspomináć. BirkOboz 37. Nietylko bydła, połcie, zboża [...] ale nawet okna listwy, łoża [...] a daleko więcey cyny, miedzi, żelaza i. t. d. wozami do miast [...] bez wstydu na przedaj wywożą [żołnierze niemieccy]. DembPrzew 71. Wstyd/ wstydzenie się/ srómánie się/ absol. vt, wstydzenie się czégo/ záwstydzenie się. Pudor paupertatis [...] Pudor famae [...] Pudor patris [...] béz wstydu [...] záwstydzenie kogo. Kn 1297. Celnictwo pełne niewstydu, o grosz ieden, o szeląg bez wstydu domaga się, Impudentiae plena sunt. Widzi że ubogi, nie masz co wziąć, krew z niego wysysa. MłodzKaz IV, 218. ▲ wstyd odnosić: Połóż poważne pióro, złóż jarzmo z swej szyje, Wytchnij co, wół ustawny w pracy krótko żyje. Mniemam że tak uczynisz, o co pilnie proszę, Odmiotu ani wstydu niechaj nie odnoszę. GrochWiersze 288. Pánom wielkim czásem się to zeydzie/ ktorzy z wiádomości o prędkich spráwách ludzkich/ mogą ztąd co pożytecznego przynieść Rzeczyposp: ále drugim nic po nowinách/ ktorzy iedno o nich się dla tego pytáią/ áby ich sąsiádom vżyczáli/ zá ktore czásem wstyd odnoszą/ y złe mniemánie od ludzi. StarPopr 69. ▲ wstyd ponieść: Iáki tám wstyd poniosłá czysta i poczciwa Eleonorá, stánąwszy przed táką gromádą ludu, á będąc cále nágą, ktorzy oczy ku ziemi dla wstydu spolnego spusczali. TylkStrom 56. ▲ we wstyd popaść: Czemu dzieci boią się mowić przy nieznaiomych: To bowiem spráwuie áby przed nimi w iáki wstyd nie popádli. TylkRoz 275. ▲ wstydu kogoś nabawić: Lub to w maszkarze, lub się jawnie stawi, [kloc] Przecie was [panny] wstydu jakiegoś nabawi. Lepiey było iść leda za chłopinę W te mięsopusty, niż włóczyc szczepinę. WychWieś 29. [...] postępek cały Córki mojej Wenery z Marsem tak wystawił, Że ją nowego wstydu u wszytkich nabawił [mowa Jowisza po śmierci Waleriana Otwinowskiego]. MorszAUtwKuk 129. ▲ wstydu ujść (sz. zm.): Ale nade wszystko ze się wstydu vidzie, a mianowicie ta[k] facili remedio; tydzien tylko na drogę ile prostą [na] Kalisz odlozywszy. OpalKListy 48. Wielu áby uszli wstydu, frásunku, háńby, y innych boleści dusznych, życzyli sobie choroby ktora iest boleścią zwierzchną, zaczym znáć że większa iest boleść ná duszy. TylkRoz 306. ▲ wstydu uchodzić: [...] karał [...] czytaniem u stołu rozdziału z Biblii. Odczytawszy stoiąc in infimo loco mensae, iesc pozwolił. Co sprawiło ze kazdy pilno się uczyc musiał, uchodząc karania, albo raczei wstydu. VorLetSkarb 87.
Związki frazeologiczne: psu wstyd dać »nie wstydzić się swojego postępowania«: Gdy tedy psu wstyd dawszy na nią następowali ona na nich y patrzyc nie chciała dopieroz słowa zadnego nie wymowiła wszytka wstydem iako krwią oblana [...]. HistŚwież 304. ◆ nie mieć wstydu w oczach »nie wstydzić się swojego postępowania«: Gdy ten co chce bogatym bydz chce bydz y prętko Dla tego perfas nefas bierze sie do złota Nie maiąc ani cnoty ani wstydu w oczach [...]. OpalKSat 40.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Wstyd dworzanina nie karmi. RysProv 81. ● Wstyd pozny/ prozny. KnAd 1266. ● V stołu wstyd zbytéczny/ niépożytéczny. Kraść się wstydź/ nie iéść. KnAd 1218. ● (war.) Wstyd nié záwsze/ ábo nié káżdy pożyteczny. KnAd 1265. Wstyd nié záwsze/ ábo nié káżdy pożyteczny. KnAd 1265.
Przenośnie: Niechże będą zawstydzeni, niech zginą przeciwnicy dusze moiey; niech będą okryci zelżywością y wstydem/ ktorzy mi szukáją złego. BG Ps 71. ◼ Tám spráwię, że zákwitnie rog Dawidow; tám zgotuję pochodnią pomázáńcowi memu. Nieprzyjacioły jego przyoblokę wstydem; ále nád nim rozkwitnie się koroná jego. BG Ps 132.
a)przen. »rumieniec świadczący o uczuciu powstałym z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«: Wstyd z urodą zmieszany na twej ślicznej twarzy Uciechy pożądane w oczach ludzkich żarzy. ZimBSiel 136.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wstyd rumiany (sz. zm.): Z trzaskiem na Pana wrzucą znak śmierci okrutnej, przybywa rumianego wstydu twarzy smutnej. RożAPam 33. Poczni rumionym, Synaczku jej młody, malować wstydem okrągłe jagody, a Onać wzajem łzy święte utóli i kryształowéj do piersi przytóli. MiasKZbiór 62. Zwłaszcza kiedy noc dłuższa na niebieskiej szali Dzień przeważy, a ogień słoneczny świat pali, Natychmiast Bachusowi policzki nabrzmieją, A jagody się wstydem rumianym obleją. ZimBSiel 144.
Związki frazeologiczne: wstyd zetrzeć z czoła, wstyd zrzucić z czoła, wstyd zrzucić z twarzy »pozbyć się wstydu; pozbyć się wstydu; pozbyć się wstydu«: wstyd starł z czoła. er hat eine unberschämte Stirne. il a bû toutes ses hontes; il n'a plus de honte, il a renoncé à toute honte. T III 2640. Obráliście Zygmuntá, rzekszy prawdę zgoła, Wyprosili u Oyca wstyd zruciwszy z czołá. PotPocz 31. Piekielnych małpa fortelow się chwyta, Na zgubę domu rozpiąwszy popręgi, Zgładzi Pasierba, zruciwszy wstyd z twarzy, Skoro niewinnie przed Oycem spotwarzy. PotSyl 9. ◆ zapłonąć się od wstydu, zapłonąć się wstydem, wstydem spłonąć »zarumienić się ze wstydu; zarumienić się ze wstydu«: [Kamillus] widzi/ á ono Rzym złotem ná ważkách odważaią iego brácia: zápłonie się wstydem wielkim/ y zápali czoło swoje/ to widząc. BirkOboz 19-20. Piéczé ábo piékł ráki. .i. Zápłonął się od wstydu. KnAd 830. Czysz wstydem nie spłonie [Osman] Gdy mu Mofty wyrzuci pogardzoną radę Albo plac na niepewną Meczetu osadę [...]. PotWoj 139. ◆ zapłonić lice wstydem, zakrwawić lice wstydem »zarumienić się ze wstydu; zarumienić się ze wstydu«: Niechay się przyzna Hiszpan zapłoniwszy lice Wstydem: wielekroc wam się prosieł w Ameryce Wielekroc do Zygmunta pisał o Przyczynę Zeby was zwiodł [...]. PotWoj 90. Tak jej niebieska melodyja brzmiała, A ona swego Wnuka wychwalała. A ja zaś wstydem zakrwawiwszy lice, Widząc otwartą niebieską świątnicę - Bojaźń swą kraszę pozorem śmiałości, Przytym kilka słów rzekę do jasności: [marg.] Auktorowa do świętych prośba. BorzNaw 49. ◆ od wstydu pałać, wstydem pałać (sz. zm.), wstydem się czerwienić »rumienić się ze wstydu; rumienić się ze wstydu«: Stoi niewinny Abel w mocny sekwestr wzięty, wstydem pała, łańcuchy łotrowskiemi spięty. RożAPam 18. Sprosne widziadło, wszelkiej próżne uczciwości, Obiedwie bohatyrki do słusznej litości Przywiódszy, gniew w nich budzi, twarz pała wstydami [...]. ArKochOrlCz III 135. O iáko od wstydu niemiał páłáć przed Aristotelesem Eberulphus [...]. WojszOr 240. Nawet tych, których honor przyozdabia, Na mizeraków częstokroć przerabia, A gdy dostatki ich, siebie wraz trawi, Gdyż zwykły skutek znikając zostawi, Iż im się jaśniej w honorze świecili, Większym się będą wstydem czerwienili [...]. KępMyśliBar II 499.
3. »haniebny uczynek«: Wstyd/ aliter. to co wstyd czyni/ ábo srómotná rzécz/ vczynék. Pudor [...] Irruit et nostrum vulgat clamore pudorem [...] v. Niécnotá I. Zélżywość. Kn 1297-1298.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wstyd uczynić: Więc kiedy go [chłopca, który zamierzał uciec z domu] iuz Pleban utrzymac nie mogł widząc tez iako nie dbali o niego Sami Rodzicy zapłakawszy nad nim y pocałowawszy go upomniał go zeby pamiętał na urodzenie Swoie y zeby się starał oto zeby domowi Wstydu nieuczynił. HistŚwież 106-107. ▲ wstyd czynić: [...] nasi iuz pryskać y uciekać poczeli, ale Krol dobywszy Szable mocno się uwijać począł po Obozie, wołając aby tego wstydu nie czynili, dla czego innych wołaniem y perswazyą zawracał, drugich zaiezdzał konie za cugle porywając y na zad cofając. HistBun 14. Wstyd. [...] 3) Beschämung, Schande, die man einem macht [...] honte, afront, ignominie, confusion [...] sobie i Panu twoiemu wstyd czynisz. T III 2639-2640. ▲ robić wstyd: Widzi to Hetman że Woysko ucieka, począł zaiezdzac uciekaiących, prosic y modlić, aby sobie y narodowi tego nierobili wstydu [...]. HistBun 25.
4. »dziewictwo«: Córeczkom miłym przy rodzicach smutnych, Ledwie stanęły w ich oczach okrutnych, [bisurmanie] Nie przypuścili ani ich wstydowi, Ani stanowi. GrochWiersze 218. Dawnesz to wPolscze czasy y za Lecha były Albo pono przed Lechem gdy czystosc przy wstydzie Białey płci nalezącym Swoie cene miały. OpalKSat 23.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wstyd panieński (sz. zm.), wstyd białogłowski: Sámá ią (Cecylię Renatę) cnotá/ y wrodzone Cesárskié pánieńskim wstydem wytuczone obyczáie swymi piersiámi karmiły. WojszOr 37. Stárzy Pogánie nákładszy koszyczek liliey ślicznych ofiárowáli ie Nimphom ná znák wstydu pánieńskiego [...]. StarKaz 450. Wstyd panieński na niewstyd psom Krymskim wydany, Niewinne obrócone dziateczki w pogany. ZimBSiel 149. [...] pokora niezmyślona, prawdziwe Nabożeństwo, nieprzymuszone posłuszeństwo, cichość, skromność, wstyd niepokalany Panieński, y inne świątobliwe przymioty, do ktorych tá zacna Pánná przy wrodzoney sposobności,z dozornego wychowania Bogoboyney Rodzicielki pochop wziąwszy, ná wszeláką dá Bog pociechę y ozdobę z tym wszytkim idzie dziś w dom W.M.P. [...]. DanOstSwada II, 18. Krolowá IMC P.M.M. przyięłá w Dom swoy Krolewski Dámę, ktorá w swym mieyscu nie miáłá inquitatem fatorum, wychowáłá w Swiątnicy tey swey Páńskiey, gdzie wszytkie wysokie Pánieńskiego wstydu przymioty, wszytkie wypolerowáney grzeczności ozdoby, wszytkie doskonáłey pobożności y skromności decora stateczną sobie zásádziły Stolicę. DanOstSwada II, 5. Wstyd. 1) Schamhaftigkeit [...] pudeur, f. bonne honte, honnête [...] uroda przy panieńskim wstydzie [...]. T III 2639-2640. Toczyła się Traiedya, Wesele wkrakowie spompą droga do Moskwy na kotczych, na karetach, zokrotnym orszakiem Białychgłów wesele się odprawiło a ze zaraz w kilka dni Szalbierza zabito y naszym się dostało, wstydowi Białogłowskie[mu] nieprzepuszczono [...]. ŻółkPocz 6. ▲ wstyd stracić, wstyd utracić, wstydu stradać: Wstyd [...] 4) Jungferschaft [...] pudicité virginale, pucelage, m. virginité [...] wstyd straciła [...]. T III 2639-2640. Białegłowy záś ten frásunek miewáią/ dla vtrácenia czystości/ y siroctwá/ będąc ábowiem porzucone od miłośnikow/ z ktoremi w nádzieie małżeństwá obiecánego/ wstyd vtraciły [...] do rátunku y pomocy szátáńskiey/ iákożkolwiek vdáią się [...]. SpInZąbMłot 32. [Pluto] iako Tyran piekielny Krolewską Dziewczynę/ z łona matki ucieszney uniosł Proserpinę/ A ta wstydu stradawszy y ust koralowych/ Kopci się nieszczęśliwa w łunach Awernowych. TwarSLeg 2. ▲ wstyd odjąć komuś, wstyd wziąć komuś, wstyd odebrać komuś, wstyd wydrzeć komuś: Wstyd/ aliter. Wstyd odjąć pánnié/ i. pánieństwo. vide Dziéwictwo. Kn 1297. Gdy Bog [Zeus] zgromádzonymi ná to ciemnościámi Szeroką ziemię okrył/ y zábieżał drodze/ Y vcieczkę wściągnął/ y wstyd odiął niebodze [Jo, córce Inacha]. OvOtwWPrzem 35. OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319. OSTER se dit figurémens pour enlever, ravir, oster l'bonneur à une fille. Depudicare virginem [...] ODEBRAĆ gwałtem pozbawić odebrać wziąć wstyd Pánnie [...]. DanKolaDyk II, 319. HONNEUR [...] wydrzeć wstyd Pánience iákiey zgwałcić [...]. DanKolaDyk II, 128. ▲ wstyd brać komuś: Dla tego iáko vczciwa y wstydliwa służebnicá/ gdy Pan iey wstyd chce brać/ idzie do sędziego/ y prosi być wolną: ták y te kreátury [dobra doczesne] wołáią swym sposobem ná spráwiedliwość Bożą/ y proszą áby wolne były od gwałtu y krzywdy/ ktorą im czynisz. BirkNiedz 100. ▲ przedać wstyd: VENDRE [...] PRZEDAC przedawać przedać wstyd o nierządnicy mowiąc. DanKolaDyk II, 568.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Niewiástá/ ktora wstyd stráci/ prętko się z niecnotą zbráci. RysProv 57.
5. »genitalia«: [Aniołowie] otrzebili go [Heraklidesa]/ trzymáiąc ieden z nich ręce/ drugi nogi/ á trzeci brzytwą wstyd iego zdał się wyrznąć: Nie żeby ták od prawdy było/ ále że mu się ták widziáło [...]. SpInZąbMłot 16. Ingvina. Die Gemechte. Część liwego ciáłá wedle wstidu łoniego. GuldOn 68. Pubes. Dieschamhaare des Menschen. Włosy na wstidzie pusczaiący się. GuldOn 72. Wstyd. [...] 5) die Scham, die Schamglieder. [...] les parties honteuses ou naturelles. [...] w łonie wstyd iest. T III 2639-2640.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: wstyd obnażyć: Wstyd aliter. vt wstyd obnáżyć/ i. członki wstydliwe. v. Członek wstydliwy. Kn 1298. Wstyd. [...] 5) die Scham, die Schamglieder. [...] les parties honteuses ou naturelles. [...] wstyd obnażyć [...]. T III 2639-2640.
Znaczenia niepewne:
2 lub 3: [...] szátáni/ ábo latáwcy/ nie tylko z białymigłowámi/ z ich sprosności spłodzonymi/ ábo im od bab przy porodzeniu ofiárowánymi/ zwykli obcowáć/ ále też wszelkim usiłowániem o wstyd uczciwszych y świątobliwszych pánienek/ przez zwodnice czárownice stáráią się. SpInZąbMłot 77.
Związki niejednoznaczne względem znaczeń:
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Wstyd w młodym człowieku Cnotá/ á w stárym Niecnotá. RysProv 86. ● Oko wstydu rozsądnik. Gdzié oká niemász/ tám i wstydu. KnAd 782.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
WSTYD
w funkcji predykatywnej
Formy:
Znaczenia:
»jest nieprzyjemnie z powodu świadomości niewłaściwego postępowania, znalezienia się w niezręcznej sytuacji itp.«: Wstyd mówić/ słucháć etc. idem, wstydzę się/ wstydzić się/ wstyd mię. Sed Latini etiam sic loquuntur: Pudor est dicere [...] Pudor adest nominibus. wstyd mówić słowá niektóre [...] Et inceptu turpe est. wstyd/ ábo sromotá i záczynać. [...] strách wspomináć. Kn 1297. Ten Giza bedzie go wstyd tak zwac się, odmieni sobie przezwisko Gizycki [...]. TrepNekLib 98. Do tego iáko bydlęca y wszeteczna byłá mądrość Lutrowá/ wstyd mię wspomináć tego/ czego się on nie sromał mowić/ y vczyć. BirkRus 22. Wprzod Scyllę/ widzieć mnie się zdárzyło sámemu: Wstyd mnie obietnic moich/ prośb/ y pochlebiánia/ Wstyd przypomináć/ mną/ iey iáwnego wzgárdzánia. OvOtwWPrzem 554. [...] na pierwszym dziedzińcu mieliśmy do widzenia kaplicę wielką alboli kościół, w którym królowie Angielscy dają Ordre Xiążętom i innym zacnym paniętom, to jest podwiązkę przydając im te litery: Honni soit qui mal y pense, według polskiego to się rozumieć ma: Wstyd niech będzie temu, ktoby źle rozumiał. GawarDzien 160. Niewstyd mię zá to, y przyznawam się do tego, żem K.I.Mści od Rad gwałtownych odwodził, iże rádziłem, nieporywáć się do nowych záciągów, / dáleko bárziey, aby Tátárow niezáciągáć. LubJMan 60-61. Zestraciwszy co lepszych kilkudziesiąt ludzi [Kantimir] Łączy się znowu z bratem skoro Woysko ztrudzi Wstyd go było ze idąc z swym Hanem o Przodek Teraz własce Cesarskiey upadnie naspodek [...]. PotWoj 68. Przystaiąc do Chorągwie żaden Regestrem niema być vpośledzony/ ále po ostátnim włożony/ ponieważ wszyscy tám sobie służyć rowni będą. Niech nie będzie wstyd Pániąt być w szeregu ostátnimi/ żeby się tego cnotą dosługiwáli/ áby pierwszymi być mogli. FredKon 77-78. Ia mowię niechce mi się y wStyd mię tam posc y niemąm co powiedać [...] Łgac tez nieumięm. PasPam 240. Takie rzeczy mówią publice o p. pośle, że strach i wstyd słuchać i czytać. SobJListy 261. Nie wstyd mię tego że takim niewolnikiem iestem. PisMów II 368. Wydawáią nas i bywáłości násze/ kárby i ciosy; zá ktore iednak nas bynamniey nie wstyd. Bośmy tego ná uczciwych nábyli mieyscách/ gotowiśmy dla Wiáry Kátolickiey i dla dostoieństwá twego/ tych znowu Kárbow i Ciosow/ ná ciáłách swoich nádstawić záwsze. PisMów II 80. Jeszcze biada znośniejsza, żal mi serce piecze, Wstyd ludzi; dobrzy głupstwo ganią, zły urąga [...]. PotFraszBrück I 560. Wstyd mię juz y tak; ze gdy woyna w progu Ja słodkie z tobą sny w łoznicy trawię [...]. LucChrośPhar 165. wstyd; wstyd iest. es ist schändlich; es ist eine Schande. c'est une honte, il est honteux; c'est une chose honteuse à. § wstyd o tym mowić, pisać; wstyd takie słowa mowić; wstyd słuchać. T III 2640. wsztyd mię człowieka tego. ich schäme mich vor diesem Menschen. je rougis, j'ai honte pour cet homme. T III 2640. wstyd mię tego. ich schäme mich dessen. j'en ai honte; j'ai honte de; cela me fait honte. § wstyd mię tego uczynku; wstyd go ubostwa swoiego. T III 2640.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Máło dáć wstyd/ á siłá żal. RysProv 93. ● Wstyd Kotá w ogon. RysProv 86.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

Patrz niewstyd, *bezwstyd.
Autorka: RB