Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »pozbawiony zwykłej lub oczekiwanej zawartości, pusty; o przedmiotach lub ich częściach: mający puste wnętrze lub środek, wydrążony«: War auch viel Volcks in der Kirchen? [...] Die Stule waren sehr ledig. A było też ludźi dosyć w Kośćiele? [...] Ławki były bárzo cżcże. VolcDial 26r. Kosaćiec Słowieński zárás [...] liście ná Wiosnę wypuszcza źiobrowáte [...] Kłącze czcze wewnątrz máiąc [...]. SyrZiel 3. Troiáki álbo czworáki rodzay Kozłkow znáyduie się. Wielki [...] máiąc liśćie máło niepodobne Łániey broni: Prętá głádkiego/ ná łokieć zwysz/ álbo wyższego: we wnątrz czczego/ lekkiego/ miękkiego/ á bládo rumiennego: ná wierzchu okołek tákieyże bárwy. SyrZiel 49. BJedrzeniec nász pospolity [...] Pręt wydáie [...] niekiedy ná sześć piędźi wzwysz/ we wnątrz czcży/ gáłąskowáty. SyrZiel 76. BIedrzeniec czarny/ korzeniá iest mocnego [...] Rozgę ma wełnistą y kosmatą/ we wnątrz czczą: kolankowáta y mocna. SyrZiel 78. Tatárká [...] bywa [...] Źdźiebłá czerwonego czczego ábo kruchego/ y gałęźistego [...]. SyrZiel 1004. Skrzyp [...] drugi rodzay Przęsłki/ máiąc rózge prostą/ łokietną/ czczą/ kolánkowátą. SyrZiel 1339. Tak się obchodzi z nimi/ jako z skurzanemi flaszami: pełne wiesza/ a tszcże pod ławę rzuca. BudnyBPow 37. Koń wymorzony w drogę/ Chárt ochromiony w pole/ Czcży mieszek do tárgu. Wszyscy nie wiele spráwią. ŻabPol A4v. Kiedy nauki nie masz i wymowy, Broń językowi wyrywać się z słowy. Język człowieka o wstyd rad przyprawi, Bo znać czczy orzech, który się dziurawi. SaadiOtwSGul 242. Pisarz wiele kartek czczych ma także nagotować [...] na których nic ni ma być pisano. AquaPrax 467. A porwawszy go/ wrzućili go w studnią/ ktora studnia była czcza y nie było w niey wody. BG I Mojż. XVII, 24. Czczy/ próżny/ Vacuus lectus, [...] Vacuum praedium, [...] Inanis nauis, vas, [...] Cassum et et (sic) inane granum, [...] Cassa nux, [...] Vanus, [...]. Czczym czynię/ Exinanio, [...] Exinaniri sale oua creduntur [...], v. Wypróżniam. Czczym śię stáię/ Vacefio [...]. Kn 98. Czczy/ aliter, v. Dęty [...]. Kn 98. Kółko czcze wewnątrz/ iáko cyrklem nápisáne/ ábo obręcz/ etc. [...] circulus paruus. krążék/ krąg máły. v. Koło 1. [...] Koło/ figurá okrągła czcza wé wnątrz. Circulus, [...] duae formae praestantes sunt, etc. ex planis circulus. Orbis, [...] Stellae circulos et orbes conficiunt. [...] Circus est omnis ambitus, vel gyrus [...]. Kn 291. Strąk czczy/ strączyná/ łuská strąkowa. [...] Siliquae caulesq́ue (fabarum) gratissimi sunt pabulo pecori, videlicet excussis fabis, et vacuae [...]. Kn 1072. [...] ábowiem Scythowie á nie kto inszy/ świát zrázu osadzali (co się potwierdza y z onych słow o Pánu Bogu Iob. 26 Qui extendit Aquilonem super vacuum, to iest/ "ktory rośćiąga Aquilon po czczych mieyscach" [...]. DembWyw 41. Ale Pháeton/ ná ten woz był ćiężár máły/ Ktorego y słoneczne konie nie poznáły [...] Ták z niezwykłym ćiężarem prozne wyprawuie Skoki woz/ y podobny czczemu podlátuie. OvOtwWPrzem 61. Ze tych/ ktorym niekiedy woienne nie beły Miecze y trąby strászne/ y wielkich woysk śieły Zdobytymi broniámi: Teraz z sprosnym gminem Niewieści krzyk/ y wściekłość podsycona winem/ Y czcze bębny mogą ták nagle poholdować. OvOtwWPrzem 126. Wzruszona tedy memi/ Bogini/ prośbámi/ Porwawszy iednę/ między gęstemi chmurámi/ Wrzuciłá ná mię. [...] Rzeká/ wszędźie swym bystrym upátruiąc okiem/ Niewiadoma/ około czczych chmur ná mię godzi/ Y dwá kroć/ gdźiem ia była/ to mieysce obchodźi: Y dwá kroć/ Aretuzo/ Aretuzo/ woła. OvOtwWPrzem 210. A iuż też był y Hektor/ z bráćią swą rodzoną odpráwił pogrzebowy akt/ grobowi czczemu/ napis tylko Ezakow/ z wierzchu noszącemu. OvOtwWPrzem 468. Scylla [...] Maca po vdách/ nogách/ y goleniách mięsá/ Lecz go iuż/ na tych częściách/ nie było y kęsá: Tylko pászczeki/ ná kształt Cerberskich/ otwárte/ Osiádły bowiem one/ pśie gęby záżarte: Y źwierzętá/ grzbietámi przyrosłe do czczego Loná/ y do żywotá wzgore wypiętego. OvOtwWPrzem 556. Obok tego meczetu drugi mniejszy, blisko, jakoby kaplica wielka, w którym groby są, a na wierschu czcze trunny kosztownemi aksamitami nakryte [...]. MiasWLeg 69. Czczy. Vacuus, inanis et cassus, vanus. Tusćiás. Czczym czynię. Exinanio. (is ire.) Iztusśīnu. SzyrDict 40. Vannus proznÿ/ czczÿ. SłowPolŁac 139. Szkatuła na kałamarz srebrna czcza na czterech lewkach. ArchRadziw 1656 78 v. 12. [...] oborę, która do szczętu zgorzała i gumno ze wszystkim zbożem i cokolwiek jeno było, czcza stodoła została. ChrapDiar I 212. Wyrobionych barci 60 ale czcze, tylko w dziesiąciu pszczoły są, pożytku jednak żadnego nie czynią. OpisKról 356. Tam przeciwko zdaniu memu ruszył się z okopu graf Waldek w ten czas, kiedy już Orda następowała, która o tym nie myśliła nas atakować, ale skoro nasz tabor z obozu wychodzący obaczyła, rzuciła się na nasz okop i czczy opanowała. RadziwBAut 163. Kiedy tak obu wodzów różny los potyka, Znowu tu nieszczęśliwy Korecki wpadł w łyka, I już więcej nie widział swojej ziemi lubej, Czcze jej tylko do Korca oddano kadłuby, Bo kości, przez dwa roki obnażone z ciała, Które Greka jednego cnota dochowała [...]. PotWoj 22-23. Widzę: i Kozacy czcze przywlekli talagi, Kto ręczy, że wytrwają? Więc to do uwagi Waszej dawszy, przestrzegam, jeśli w tym opale Dłużej będziem, że prochów mamy już o male. PotWoj 85. A ponieważ miejscá ná Pápierże cżcżego trochę zbywáło/ tudżiesz śię względem Tureckiey Nápáśći/ okolicznie ponawiáją Trwogi/ westchńiże tedy zemna gorliwie do Boga/ álbo záśpiewaj według Noty [...]. KancPol Vv. I tam widzieli [...] rzeczy [...] po robotnym Janie [...] pozostałe. To jest woły 4 robotne, para krów, para koni, pług [...], radło [...], brony 2, kapusty sądek i drugi sąd czczy, [...] grochu wiertel jeden. InwKal I 120. Jako czcza beczka dzwoni, krowa, która ryczy, mało doi. PotSielKuk I 122. […] iáki táki ieno, obaczy te worki, choć czcze, choć nic nie máiące, będzie mówił: á máią się dobrze, w-miech pieniądze biią [...]. MłodzKaz 165 IV. Ták i Kápłan, kiedy obaczy pełny Kośćiół, uweseli się dusza iego, i ćieszy się, że iest kogo uczyć, á kiedy obaczy Kośćiół czczy, konfunduie się, miesza, i nie może dobrze mowić [...]. MłodzKaz 232 IV. [...] Calamus, est vacuus, pioro iest czcze. podobno to pioro trzebá náláć? MłodzKaz 466 II. Hohl ist der Stab inwendig, cżcża wewnątrz tá Laská. ErnHand 511. Czemu miechow kowálskich nikt nie otworzy zámknąwszy dźiury? Gdy miech się otwierá mieysce w miechu większe się stáie, do ktorego nápełnięnia gdy powietrza nie puscza, żeby nie było mieyscá czczego, nie dawa się naturá rozprzestrzeniáć miechom. TylkRoz 16. Czemu czcze náczynie uderzone bárziey brzmi niż pełne? Tam dźwięk pánuie gdzie to drżeć może po czym się dzwięk rozlewá, náczynie czcze pełne iest powietrza z ktorym łácnieysze niż pełne, iest do drżenia, zaczym też dźwiękowi lepiey służy. TylkRoz 212. Czemu się chleb odsiáda, álbo odpadá? Gdy chleb do piecá wsadzą nieostrożnie skorá ná nim zeschnie od ogniá y barzo ztężeie, ktorą wilgotność będącá w chlebie á ćiepłem bardzo wyćienczona podnośi sáma się dźieląc od chlebá y on suchym zostáwuiąc, potym wychodźi y czcze mieysce zostawuie. TylkRoz 235. Hol czczy. KellGram 56. [...] uczynił mię iáko naczynié cczé, połknął mię iáko smok [...]. BW Jr 1032. Chmury białe są czcze, iż więcey waporow suchych w sobie zamykáią á niżeli chumorow y exchalacyi. Dla czego wyżyi nad inne po powietrzu się unoszą. BystrzInfElem T4v. Cżcży, proźny, ledig. BierSłowa 15. A w wtym przyidą poddani chłopkowie z suppliką vkrzywdzeni od iednego potężnieyszego ná siebie; do ktorego z płáczem wołali o miłosierdzie prosząc y żebrząc/ y pokázuiąc supplikę zdáleka/ ktorą on w iedney ręce vyzrzawszy/ á drugą tszczą/ kázał y tych wypchnąć; a czeladzi dobrze się dostało po grzbiecie/ że tego nie postrzegli/ dopuszczáiąc im prźystępu. BanHist 25.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ bot. mak czczy »mak polny, Papaver rhoeas L.«: PAVOT sauvage. Papaver erraticum, n. [...] MAK polny dziki czczy. DanKolaDyk II 338. ▲ bot. kokornak czczy »kokorycz pusta, Corydalis cava (L.)«: [...] wziąć polney Dryakwie/ czczego Kokornaku/ ktory polną rutą wtorą zowią/ po rowney części. SyrZiel 1267. To wespoł rospuśćić/ przydawszy korzenia Kokornaku czczego miáłko vtártego ze trzy łoty [...]. SyrZiel 1437. Kokorycz więtsza/ kokorzyk/ [...] Kokornak czczy. Fumaria, [...] Capnos, [...] Fumaria bulbosa, [...] Capnos Chelidonias, [...] Pes gallinaceus, idem quod Capnos [...] Radix concaua [...]. Kn 286.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Bogátego nié vczyni Ccze sércé/ choć pełno w skrzyni. KnAd 33.

a)fiz. »pozbawiony powietrza, próżniowy«: [...] Kule napełnione stałopłynem lekszym sześć razy od powietrza, są szostą częścią cięższe od owych, ktoreby prawdziwie czcze zrobiono, napełnione zaś stałopłynem lekszym od powietrza dwa albo trzy razy, od czczych prawdziwie tyle razy cięższe zostaną [...]. OsińRob 13. [...] wpędziwszy w tenże materyał stałopłyn lekszy sześć razy, będzie ważył funtow 835 ½, wyciągnąwszy zaś z niego powietrze, i żadnego stałopłynu nie dodawszy, to iest: czczy prawdziwie zrobiwszy: nad 675. funtow więcey nie zaważy. Oczywista więc, iż Kula prawdziwie czcza, leksza od napełnioney naylekszym stałopłynem, przeto zrobiwszy czczą, prędzey i z większemi ciężarami na powietrze wzniesie się, niż rowna zrobiona z meteryału tyle iak pierwszey ważącego, i stałopłynem naylekszym napełniona. Czyli z metalu Kule lataiące być mogą. Kul prawdziwie czczych nie można robić, tylko ze szkła lub metalu, bo przez inne materiały albo powietrze przechodzi, albo ie płaszczy, ściska, to iest nie można ich robić z drzewa, bo przez nie powietrze przechodzi, nie można ich robić z pęcherzy, bo ie ściska i płaszczy. [...] Można zaś z metalu, a w szczegolności mowiąc z żelaza, ktorego mamy podostatku, pomienione Kule robić: zrobiwszy, powietrze z nich wyciągnąć, czyli czcze uczynić, zaczem na powietrze wzniosą się. OsińRob 15. Będzie godzin 7. minut 12, wnoszę więc, iż z pomienioney machiny pierwszy raz powietrze wyciągaiąc, aby ią czczą uczynić, potrzeba strawić godzin 7. minut 12. Dodałem, iż pierwszy raz pompuiąc tyle czasu łożyć potrzeba, bo z niey raz wypompowawszy ie, albo zawsze czcza zostanie, albo tyle w niey znaydować się będzie powietrza, ile go w nią wpuszczą, aby na doł opadła, chcąc więc powtornie puszczać ią w gorę, trochę powietrza w niey będącego w krodszym daleko czasie można wypompować, co przez się oczywiste. OsińRob 22. [...] machina zaś czcza w iedney od ziemi odległości popłynie, ponieważ nic iey na doł nie spycha, a w gorę nie wypycha. OsińRob 25. Niektorzy mniemaią, iż z blach nie można robić Kul prawdziwie czczych , boby ie powietrze zgniotło; że iednak wiemy z Hydrostatyki, iż powietrze ze wszech stron rownie ciśnie, i ciała okrągłe ze wszech stron rowny odpor daią, przeto nie potrzeba się obawiać, żeby powietrze takowey Kuli nie zpłaszczyło. OsińRob 26.

2. »nieposiadający czegoś, pozbawiony czegoś«: Ale kiedy go lata ujźrzą mężem, nie tylko żołnierz znidzie z pól z orężem, ale i żeglarz, i ciosane łodzi towarów czcze, bo grunt je każdy spłodzi. MiasKZbiór 61. Skąd to znać/ że ci którzy wiarę mają/ a źle się sprawują abo od niej odstępują/ barziej karani będą/ niż ci którzy jej tszczymi są/ a tszczymi ztej miary/ że abo okazjej i powodu do niej nie mieli/ aboli jej niezrozumieli w pewnych rzeczach/ jak potrzeba. Bowiem o ludziach którzy są bez takiej wiary/ tu mowa jest. GizAntap 21. Czczy/ próżny/ [...] Inanis prudentiae: inanis aliqua re vtili, [...]. Kn 98. Trzecia, Podobniejsza Żydom Bogoubijcom z swoją Paschą Błądzić (którzy po zamordowaniu Mesjasza łaski Bożej tszczymi / i znauk obnażonemi zostali). A niżeli dobrym Chrześcijanom i Katolikom. SakKKal D. Rzeką wszyscy w zgodne Glosy, że te dwie Skrzynie złote, ceny godne [...]. Drugie záśię dwie Skrzynie smołą okurzone, Zá podłe, y czcze wagi były osądzone. DamKuligKról 39. Ale czegoz się zábawiam z Historyą cudzych i dálekich kráiow, i niemi kopii slawę ozdabiam? nie czcze i prożne są kráie Polskie od tákiey sławy, bo swoiemi Husarzámi i kopiynikámi, ktorych czasem gárść ieno mieli, wielkie woysko nieprzyiaćielskie zruinowáli [...]. KampChwał 30.

a) »o człowieku: nieotrzymawszy tego, czego oczekiwał albo po co został wysłany; z niczym, z pustymi rękami«: W ten czas wywyzszyło się Krolestwo Nabogdonozorowe, y serce iego wyniosło się, y posłał do wszystkich ktorzy mięszkali w Cyliciey y Damasku y Libanie etc. Ktorzy wszyscy iednomyślnie sprzeczyli, y odesłali ich czczych (to iest bez podarkow ábo hołdow po ktore beli wypráwieni) y beze cći odrzucili. DembWyw 102. W łáźni się nie myć, nie mieć paćierzá na pieczy w kosćiele, z tárgu przyść czczem, barzo to niegrzeczy. ŻabFor B4v. Ztrąćił z Stolice pysznego/ Mocarźa hárdomownego/ á te záś wywyższyć racżył/ w ktorych ćiche Serce bacżył. Łáknące násyćił swymi/ Dobry nieprźepłáconymi/ á Bogacże cżcże odpráwił/ ni im Skárbow swych objáwił. KancPol 32.

3.przen. »pozbawiony rzeczywistej treści, wartości, znaczenia, właściwej funkcji albo skuteczności; pusty, pozorny«: [...] nieprzyjaciel [...] i tam i sam wojska J. K. Mości powłaczać może, choćby tylko czcze żagle ostentował. RadziwKSprawy 483. Niechajże będą i cali, i zdrowi, Trudno ich przecie tak bardzo kapłonić. [...] Lepiej, że cały pójdzie w procesyi Ksiądz [...], Niż żeby, mając czczy galas na szyi, Wstyd przed białą płcią nosił zawsze w oczach [...]. MałpaCzłow 236. Uciski, przemocy, zaiazdy są czcze, nic nie znaczące za iego rządu nazwiska. GoldDmochMec 32.

a) »będący jedynie nazwą, formalny, nominalny, pozorny«: O cżym ponieważ iáśnie wiedzieć się dáie/ że tu Błogosłáwionym onym Oycom/ nie o imię gołe/ álbo názwisko tszcże/ ále o władzą zwierzchnośći/ y iedynoctwá/ álbo oddźiału/ idźie [...]. SmotLam 57. We wszytko dobre chyba z musu będąc gołym, Czynić się za granicą nowym apostołem! Zjadszy w Polszcze na smacznym żenin posag kąsku, Przechwalać się dla wiary tułactwem po Śląsku! Z potrzeby cnota, lecz kto pracą żyje cudzą, Mogąc robić, cnoty go czcze tituły łudzą. PotFraszBrück II 197. [...] żołnierz czcze imię nosi, odwód prawa nie ma [...]. MałpaCzłow 286. [...] możnaby obowiązek ten zlać na innego iakiego Urzędnika, którego tym sposobem czczy tytuł, nie tylko potrzebnym ale i poważnym stałby się. BlackOstrowPrawo 180. [...] daremne pensye, czcze urzędy, próżniactwa Żydow i Cyganow kray niszczących [...]. KossakJKKsiądz 55.

b) »o słowach, dźwięku, itp.: niewyrażający rzeczywistej treści, uczucia lub czynu; pusty, gołosłowny, nieszczery«: To pole, cne rycerstwo! na którym przezwiska Polacy przez Marsowe nabyli igrzyska, Ani naszej Pogonia starożyta Litwy Po morzu swe z pogaństwem toczyła gonitwy; Pole, mówię, nie słowa, nie czczej pary dźwięki, Ale kocha roboty bohatyrskiej ręki. PotWoj 80. Gniewają się duchowni na mnie o to, słyszę, Że przeciwko ich błędom czasem co napiszę, [...] Niejeden bez miłości, prożnych słow chorałem, W uczynkach nic nie mając, czczym dzwoni cymbałem [...]. PotFraszBrück I 472. Tu kantor, widząc ze się na heresim bierze: Drwicie, rzecze, i wszyscy błądzicie w tej mierze. Nie skrzypce, nie organy, dzieło ludzkich ręku, A dopieroż nie dudy, ktore nic procz dźwięku Czczego w sobie nie mają; usta tu, nie palce, Słowa, z serca idące, Boże czynią chwalce. PotFraszBrück I 585. Będziéż tam troskliwość na myśli, a nie raczéy na czczé słów brzmiénié? iako pospolicie w dziecinnych pismach widzimy. KopczUkład 130.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ czczy śmiech »nieszczery, pozbawiony autentycznej radości śmiech«: Filon, ow moy Przyiaciel, ow moy doświadczony Raź mię pytał strwożony? Czego tak smutny chodzisz? y za iaką stratą Nudzisz? Jam westchnął nato. Nie Jesz (:mowił:) nie sypiasz? Ey czynie Justyna Tego smutku przyczyna? Płakać potrzeba było; ia czczym śmiechem zbyłem Przyiaciela zdradziłem. KarpińFZabawki 9.

◆ Związki frazeologiczne: ◆ czcze słowa »słowa i deklaracje, które nie znajdują potwierdzenia w czynach«: Słowá czcze/ płonne/ prozne. Słowká piękne/ iédwábne/ á dáley nic. Verba sine penu et pecunia. [...] Prozna mowá/ gdy nié brzmią słowá. οὔτε βαλανείου οὔτε λόγου μὴ καθαίροντος ὄφελός ἐστι. KnAd 1051. [...] dzisiay mowię czczym y prożnym stało się słowem; gdy bowiem oczywistość y doświadczenie nie mogą nam odkryć iakowey taiemnicy natury, bez wymyślania pozornych odpowiedzi, nie wstydziem się wyznać, iż to nam ieszcze iest zakryte. BielińSpos 67. Bo ieżeliby się chciał podnieść wspaniałością wyrazow swoich, zawszeby ie pomięszać musiał, z zwyczayną sobie pogardą powszechną ludzi, i z tą nieprzebłaganą nienawiścią, do iakiey tylko okrutne serca skłaniać się mogą; ieżeliby do politowania poruszyć chciał, on by to tylko czczemi wyraził słowami, do czego i serce należeć miało [...]. KarpińFWymowa 20. Niewierzyć więc że Bog w starym y w nowym Testamencie dał ludziom Prawa, odrzucać ie y żyć przeciw Boskim Prawom, á ogłaszać y protestować się, iak oni czynią, z wielką Boga miłością y adoracyą, nie sąż to czcze słowa bez rzeczy? KonSRel 39.

c) »nieprzynoszący pożytku; jałowy, marny, nieużyteczny«: Towarzyszu, czemu o ludziach zacnych, bogatych, tak lekkomyślnie mówisz? [...] Azażeś nie słychał? U czczego żywota co za moc? A od tego, co nic nie ma, co za podarku się spodziewasz? Abo u tego, co ma nogi chrome, co za chód? a od nagiego co za jałmużna? SaadiOtwSGul 218. A no ona mizerna smiec ludzka, co z razu/ Budowali Kosary po grzbiecie Kaukazu/ Vbogich Skotopasow, zgraia czcza y nikła/ Dzikim tylko Niedźwiedziom y Wilkom nawykła/ Z Pastucha zboyca: Zołnierz, zezboyce, o cuda/ Tali swiat miała kiedy schołdować Paskuda. PotWoj 8. [...] ci co nadprzyrodzonych rzeczy naukę subtelną i duchowną przekładali nad naukę czczą rozsądzania, a uroienia powabne nad błędy rozumne; ci nakoniec, w których umysły, dziwaczne nawet wyobrażenia doskonałości, porządku, i piękności, słodko i głęboko wpaiały się; nie zaniechali przenieść filozofii Platona. ThomZdanie 70. Ale zamiast usprawiedliwienia i poparcia swego zdania, przez rozwlekłe i czcze dowody, wolał wystawić przed oczy, opisanie, porządek, i sposoby, których użył do uczynienia tego cudu. BaudŁadDzieła 118. Znaiomość słów bez znaiomości tego, co znaczą, iest wiadomością czczą, nudną i práwdziwym naukóm szkodliwą. KopczUkład 129. [...] samemi rachunkami czczemi: lubi on teraz myślić o tym, że się stać może dobroczyńcą ludzkiego rodu [...]. SiarczDmochZakus 46. Tu rzecz iest o czczych przykazach zwyczaynych retoryk o złym podawaniá téy nauki sposobie, który nie tylko, iako się rzekło, nie użyteczny i próżny iest, ale owszém szkodliwy [...]. PiramWymowa 85. Przymuszéni do gnuśnégo siedzéniá na słuchanié czczych preceptów, rozbiorów, komméntarzów retorskich bez gustu, bez wyboru [...]. PiramWymowa 95.

d) »niemający realnej podstawy; bezpodstawny, urojony, zmyślony lub fałszywy«: [...] zgromadzenie, o ktorym tu mowa, na samych pozornych y czczych zasadza się oskarżeniach o fałszerstwo [...]. BonLinBadania 81. Co tylko przydać zechcesz nowego religii, mozeż bydź co inszego, iak tylko błahe, y czcze uprzedzenie? FontenTrzcińHist XII. [...] wierząc tym czczym i wiarołomnym pogłoskom. GazKor 353.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ czcza chimera »bezpodstawne urojenie, pusty wymysł; coś istniejące tylko w wyobraźni«: [...] niektorzy Filozofowie y cnotę samę, y cnoty imie, maią za czczą chimerę, y mowią że tey istności nigdy na świecie nie było y nie masz [...]. KonSRel 17. [...] wszystkie takowe ładne dyskursy, są to filozoficzne, nic nieznaczące y czcze same chimery, aby tylko coś w uszach brzmiącego y wysokiego powiedzieć. KonSRel 73. [...] iest to czcza, iakom rzekł, y śmieszna Mędrcow naszych chimera. KonSRel 81.

e) »nieprzynoszący zamierzonego skutku, bezskuteczny, daremny, płonny«: Grzmi cały dzień na próżne z wielkich dział postrachy, Bo Chodkiewicz, jego czcze zrozumiawszy grozy, Nikomu się wychylić nie da za obozy. PotWoj 140. Wierzę, przyznawasz teraz, że człek póki żywy, Nie może być nazwany prawdziwie szczęśliwy, Póki obrotne szczęście rzuca nim jak piłą I póki nań przygody biją wszytką siłą, Póki giną jak wodne bańki czcze nadzieje, A zaczęte imprezy lada wiatr rozwieje, Póki się wszytko mieni fałszywym pozorem, Że trudno zgadnąć, którym lepiejby iść torem. TrembWierszeWir II 260. [...] odważmy się wierzeć że ich usiłowanie niewcale będzie czcze, y niewątpmy o Ludzkim rodzayu. MowaNiesz 11. [...] ktoby twierdzić przeciwnie chciał, musiałby przyznać, iżby było czcze i bezskuteczne, gdyby go nikt zachowywać obowiązku nie miał. BlackOstrowPrawo 26. [...] żeby przez czcze i próżne probowania Dziecięcia lub Matki, albo obóyga razem nie wystawiała na Niebezpieczeństwo utraty życia. MichNauka 93.

4. »niewydający plonu lub potomstwa, niepłodny, nieurodzajny, jałowy«: Czczy/ próżny [...] Vanae auenae, Obinane ouum [...]. Kn 98. Buynorodna źiemiá ktora pod czás następujący Wiosny wspaniałymi drzewámi/ y źielonymi pokrywa się łąkámi [...] przez ćiężką suszą abo iednodźienną grádowiznę/ staje się czczą y niepłodną. KowalFWŁab A3v-A4r. Aehr ist leer/ Kłoss cżcży. ErnHand 36. Drugie dziéło Wszechmocności Boskiey byłá ziemia, [...] a tę bez wszelkich minerałow, [...]. Tákże bez wszelkich urodzaiow [...], ále byłá iedynie według swoiey materyi y formy szczerym elementem: według słow Pisma. Ziemia zaś byłá prożna y czcza [...]. BystrzInfCosm A2v. J dla tegoć to Moyżesz nápisał o ziemi, iż dnia pierwszego stworzenia światá, "bylá czcza", to iest nieurodzayna. "J prożna": to iest żadnego obywatela, mieszkáńca nie maiąca. BystrzInfCosm B. [...] ta przynajmniej prawda wzięta u wszystkich, że ludność zawsze jest zrżudłem bogactw; że im więcej jest rąk, użytych, mniej się pokaże ziemie tszczej, i prac zaniechanych; im więcej mieszkańców, tym lepiej majentności są sprawowane, i im porządniejszy podział w biegu rzeczy będzie, i ręka rękę wspierać, mniej niedostatnich pokażą się w Narodzie. MowaNiesz 48.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ zool. jajo czcze »jajo niezapłodnione, niewylęgowe«: Jaje czcze / Ouum hypenemium, [...] Ouum irritum, ouum Zephyrium, quod Zephyro flante generatur, [...] Subuentaneum ouum, [...] quod femina sine mare parit, quasi ex vento conceptum. Talia autem sunt sterilia, humida magis, et minora caeteris, saporisq́; iniucundi [...] et fluitant in aqua, [...] aliqui haec vrina vocant, quos reprehendit Isidorus. v. Jaje zalęgłe. Kn 229. OEÜF qui n’a point de germe. Ovum sterile, irritum, hypenemicum. [...] JAIE czcze puste z ktorego się nic niewylęże. DanKolaDyk II 309.

5.przen. »pozbawiony rozumu, bezmyślny, głupi«: Ludzi twoich nie trzebá już zwáć Polakámi, Lecz piękniej w toż przysłowie cżcemi Połokámi. JurkPos A4. Z boków Máski/ czce pánny/ frántowskie niewiásty poydą krokiem/ iák z strzelbą w Słonie przednie bászty/ By w vćiecżce szat wzniosły/ każąc do żywotá Kryć się bráćiey/ á ták ich wstrąci tá sromotá. JurkPos B4. Mniemam, że mnie każdy z was pięknie podziękuie i nád zwycżay cżczych Pánow hálerzem dáruie. JurkPos kt v. Kiedy owo kto iáwnym máchnieniem vderzy [...] vmyślnie we czczą głowę ćielęćiá ssącego. OvOtwWPrzem 87. Bo gdy kto nic nie ma, czczy, już to głupi, Vacuus est, fatuus est. MłodzKaz 308 I. Auctor imperfecti operis, powiáda że nie dáleko śiebie chodzą, mowić komu głupi, mowić też i Ráchá: Quantum ad sensum verbi, unum est dicere Fatue, et Racha, i dáie tego przyczynę: Nam qui vacuus est, ille fatuus est, et qui fatuus est, sine dubio vacuus est. Bo gdy kto nic nie ma, czczy, iuż to głupi, Vacuus est, fatuus est. Ale ma to náuká że do dobrego dopomoże, [...] á głupiego kożdy złupi, qui fatuus est, sine dubio vacuus est. MłodzKaz 308 I.

6.prawn. »wolny, nieobciążony prawnie, możliwy do objęcia w posiadanie«: Ponieważ niegodna jest rzecz aby Król ziemski w tym kraju władzą swą miał, gdzie Chrześcijańskiej wiary głowa i Kapłańskie Księstwo, od niebieskiego Króla jest postanowione. Znamienicie siebie tej sentencjej Konstantyn początkiem być powiada. Abowiem za wieku jego/ to jest/ dwiemasty przed Justynianem lat/ potrzeba było tszczej dzierżawy podania/ aby się zupełnie w potomkach Konstantynowych wykonała danina ale to być nie mogło. Naprzód jeśliż Konstantyn tszczą tej krainy dzierżawę Sylwestrowi podał/ nie mógł potym tejże w Testamencie swoim Synowi swemu Konstantjuszowi legować. SmotLam 66.

7. »związany z brakiem pokarmu w żołądku; na czczo«: Czczy/ aliter, v. [...] Ná czczo. Kn 98. Nüchtern czczy. KellGram 57. czczy/ na czczo nüchtern. KellGram 232.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ anat. kiszka czcza »jelito czcze, część jelita cienkiego«: Koźie proso [...] Kolkę/ to iest/ gryźienie y morzenie ćiężkie w kiszkách czczych y ćienkich/ ktore Grekowie Illiacam zowią/ vskramia/ tąż wodką ábo iuchą nápárzáiąc. SyrZiel 750. Rżeżuchá [...] Dárćiu w czczych kiszkách/ Iliáka zowią/ z zimney przyczyny/ nasienie w winie wárzone/ á workiem álbo węzłem przykłádane/ bywa lekárstwem. SyrZiel 1209. Kiszka czcza/ [...] Intestinum ieiunum , [...] secundum in ordine, sic dictum, quia parum in eo humoris est , [...] duodeno contiguum est, sed obliquum [...]. Kn 276. Jelita lubo są ciągłe y nieprzerwane iednakże się dzielą na széściorakie, ktore są kiszka álbo ielito cienkie, kiszka, kolkowa gdzie kolka choroba bywa miąszsza tłusta, kiszka czcza, słabizna, kiszka kątna albo kątne ielito, y kiszka ostatnia dolna odbytowa albo stolcowa, pierwsze trzy názywaią kiszeczki drobne, á drugie trzy ielita álbo kiszki miąższe, wszystkie iednym słowem zowią po polsku Trzewa wnętrzności, á drobne zowiemy flaki. DanKolaDyk II 169. Le gros boyau, le boyau culier. [...] Jejunum intestinum, i, n. [...] Kiszka czcza, kątna, ostatnia, dolna, odbytowa. DanKolaDyk I 225. ▲ czcza ślina »ślina pochodząca od osoby będącej na czczo, przed pierwszym posiłkiem,«: Ná martwą kostkę. [...] Jesli też palić nie będźiesz chćiał/ ogol śierść ná kostce co naylepiey: weźmi płotno surowe/ trzy onym tę martwą kostkę/ áż się dobrze záczerwienieie/ przyłożże ná to mieysce zárázem Gorczyce tártey ze czczymi ślinámi/ rozmázawszy hrubo ná chustce/ czyniąc to do trzech dni/ żeby przegryzło áż do świeżego mięsá [...]. DorHip II O4r-O4v. Potym przydáć [...] Trztęći vmorzoney dobrze czczą śliną [...]. SyrZiel 1267. Oto bábká/ bądź ćiotká/ wierząc w zabobony/ Z kolebki wźięłá dźiećię/ czoło/ i zmoczony Wierzch ustek/ srzednim pálcem/ y czczemi ślinámi Wprzód czáruie/ máiąca moc nad urokami. PersiusSłonWiersz 6. [...] Trzeba się było prędko bać w obozie głodu, Który już mocno w nasze zaglądał namioty [...]. Bo brzuch nie ma rozumu, uszu i niczyjej, Kiedy próżny, nie słucha cale perswazyjej. Z Polski głucho, a rokiem wleką się godziny, Kto czeka, czcze daremnie połykając śliny [...]. PotWoj 122. A na cóż w kącie zazdrość czcze połyka ślinki? Wszytkim droga otwarta i gościniec bity, Nie wszyscy jedne mają sławy apetyty [...]. PotSielKuk I 111. Nigdym w mię wierzącego głodem nie umorzył; Coż w oczach mych mniemacie ludzkie są uczynki? By najlepsze, jedno nic i jedne czcze ślinki; Ale, że przez nich wiara koniecznie umiera, Zgotowałem je [...]. PotFraszBrück I 469. Ná Liszáie. Ktore się zowią Impetiginos, śliną czczą náćieray ie. CompMed 86. Sposoby dawania ná Sáliwácye [...] Przez smarowánie. Weś żywego srebrá przedniego. Terpentyną álbo sliną czcą umoczonego łotów cztery [...], zmieszay żeby żywe srebro utárło, smáruy tym w cieple wszystkie stáwy [...]. CompMed 557. Co raz kupione ziadszy legominy, Jozefowi się Ludzie uprzykrzali, O to iuż tylko czcze łykamy sliny, Gdysmy wszystkiego za Chleb pozbywali [...]. ChrośJóz1745 S7. O Skutkách skory Wężowey, lub Zmij. [...] skuteczna bardzo iest ná bolączki [...], przykładáiąc ią wprzod odwilżywszy dobrze śliną czczą, ktoré álbo rozpędza, álbo sposobi do prędkiego zebrania się. [...] Kogoby pies wśćiekły álbo wilk ukąśił, niech zaraz obmywszy ránę przyłoży tę skorkę śliną czczą odwilżoną, prędko jad wyciągnie y ránę zgoi [...]. VadeMed 160.

● Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: ● Lépsza rozmowá/ gdy nié czcza glowá. Est melior pleno ventre consultatio [...] γαστρὸς ἀπὸ πλείης βουλὴ καὶ μῆτις ἀμείνων. Consultatio tum melior cum expleueris aluum [...] Consilium melius capietur ventre repleto. KnAd 447.

a) »o brzuchu lub żołądku: niezawierający pokarmu; pusty«: Aczći niektorzy Włoscy Káwálkátorowie rozkázuią/ áby dwánaście godzin wolno chodził/ á to ná czczo (rozumieiąc sperma być doskonálsze nie iádłszy.) Lecz zda mi się iż nie czytáli tego [...]: Bez iedłá y trunku mdła miłość: bo więc táká robotá iákoż y káżda ze czczym brzuchem bárzo wątła [...]. DorHip I Cjvv. Jedzmyż już teraz, a gdy obrusy zejmą, znowu się język nasz ruszy, bo głód nie rad się zabawi uchem i czczy brzuch (dawno mówią tak) głuchem. MiasKZbiór 188. Grzegorż święty [...] pośćić nie mogł [...] bo záráz dla humoru gorzkiego/ z czcżego żołądká do głowy y serca biiącego/ mdlał [...]. SzemGrat 19. T. Iáko Wmści ćieszą y smákuią dyskursy, ták mię tęsknicá niszczy, czczy máiąc do tych czas żołądek. B. Idźmyż ad mensam Caesarem. AndPiekBoh 128. T. Według áppetytu mego dawno minął [sc. obiad], á mało nie we dwie godźinie, iáko czczy moy żołądek, przyimowáć muśi szkodliwe humory. B. Zbyteczne potráwy y trunki, są przyczyną zepsowánia żołądká, [...] ále nie moderata dieta. AndPiekBoh 156.

b) »o człowieku lub istocie żywej: niemający pokarmu w żołądku; będący na czczo, głodny«: Ná czczo przyszédł/ Ieiunus in scenam venit, [...] Ieiunus et abstemius, [...] Impransus [...] Czczy/ łáknący [...]. Kn 441. Ungessen trzezwy/ ćcźo/ ćcźy jejunus. KusWeg M4v. Czemu choc komu dym z tabaki z stąpi do zołądká táki czczy? Dymu nikt nie ie choćby do żołądka zapadł, bo ktorzy mięszkáią wdymnych izbách nigdyby czcemi niebyli y komunikować by nie mogli, bo się tacy wprzod dymu napełnią. TylkRoz 230. Zdanie Naturalistow, że od śliny czcżego zdycha [sc. wąż] Cżłeka. ChmielAteny1745 I 502.

c) »o czynności: odbywający się na czczo, bez jedzenia«: Krom iedzenia pićie ták iest niezdrowe/ że Hippocrates nocne pragnienie zábywać snem káże [...] O pićiu tedy czczym y hoynym/ iáko wody Ciepliczne piiáią iest wielka trudność/ iáko zdrowiey ią pić/ ciepło czy zimno? PetrJWod 30.