W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 01.04.2019
APTEKA rzecz. ż
Warianty fonetyczne: APTEKA, *APTYKA, APOTEKA, JAPTYKA, *HAPTEKA
Słowniki:
notują
Formy: lp M. apteka // apoteka // japtyka; D. aptyki // hapteki // apoteki // apteki; C. aptece; B. aptekę // apotekę; N. apteką; Ms. aptyce // aptece; W. apoteko; lm M. apteki; D. aptyk // aptek; B. apteki; N. apteki; Ms. aptekach // aptykach; W. apteki
Etymologia: <łac. apotheca, z gr.>
Znaczenia:
1. »sklep, kram, w którym się wytwarza i sprzedaje leki, także kosmetyki«: Na ukąszenie [...] z apteki możesz dosiądz rzeczy droższych, które ludziom dawają, jako dryakwie, mitrydatu, jednorożcu, prochów z kamieni drogich, z koralów abo pereł robionych. DorHipTur 219. Może też w polewkach przy iedzeniu vżywać na proch pereł stłuczonych, drogich kamieni, proszkow w Aptyce gotowych. PetrSInst D3v. Może też w polewkach przy iedzeniu vżywać na proch pereł stłuczonych, drogich kamieni, proszkow w Aptyce gotowych. PetrSInst D3v. Tego [olejku] mało nie wszyscy nawięcey w Aptekach vżywaią. SyrZiel 13. Aptéká/ Myropolium [...] Pharmacopolium et Aromaetaria taberna [...] Seplasia [...]. Kn 8. Wraczewnica: iaptyka. JaśDict 98. Jest bowiem Naświętszy Sakrament [...] iako Apteka iakaś pełna/ maści/ oleiow/ balsamow/ y zapachow drogich/ ktoremi leczy rany sumnienia naszego. StarKaz II, 41. Po insze wodki z zioł kwiecia korzenia rożnego Cudzoziemskiego palonych do Aptyk odsyłam. HercBan 15. Gospodarze w Aptekach, albo w Kramach Korzennych, przyimą czasem chłopca iakiego, co to nigdy rodzenkow, nigdy fig, nigdy rzeczy słodkich nie iadał. MłodzKaz I, 224. Plaster na Ruptury sekretny ktory w każdey Aptece może bydź zrobiony. VadeMed 130. Burzyć by trzeba w aptekach piecyki, Słoyki, retorty, kolby pogruchotać [gdyby nie było ognia]. DrużZbiór 353.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: aptekę trzymać: Aptekárzem być/ áptekę trzymáć. Kn 8.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Apteka gnoykowi śmierdzi. Nie zna co dobrego. KnAd 7. ● Iak w aptece/ tak w Złotarni/ ni do czego się nie garni. RysProv C2v.
Przenośnie: W samych jeszcze początkach choroby Nie tak recepty, lekarstw i sposoby Zwykłe ratunku zdrowia, jako leki Z niebieskiej sobie wypraszał apteki [Aleksander Czaplic]. MorszZWierszeWir I 428.
2. »pomieszczenie domowe lub klasztorne, w którym się przygotowuje i przechowuje leki, przyprawy itp«: W aptece [...] Pułki na stawianie wodek. ArchRadziw 1638 . Pod tymże wirzchem Apoteka Monastyrska. KalCuda 22. Bracie Władysławie [...] Ty bez ogródki Przyślij nam wódki; a jeśli jeszcze dasz i piernika, Napiszę-ć na drzwiach: Tu sławna apteka. MorszAUtwKuk 117. Wolno mieć y inne rożne Praeserwatywy [...] te iednak specificowane, iako potrzebnieysze, od przygody w twoiey zawsze niech będą Aptyce. HaurEk 26. Oto miał ieden dom cały, apteki, pokazał im [kobietom asyryjskim] piękrzydła. MłodzKaz III, 123. Maią Ogrod bardzo wspaniały, Aptekę głowną, Bibliotekę [w klasztorze]. ChmielAteny II 29.
3. »zasób, zestaw leków«: Gdy Bóg koniecznie każe umrzeć komu, Nic nie pomogą i apteki w domu. BorzNaw 153. Szkatuła z apteką. ArchRadziw 42, 61. Le père Louis et son frère będą się, da P. Bóg, mieli z czego cieszyć, bo mi się w jednym sepecie dostała cała apteka wezyrska, olejki, kompozycje, różne [...] balsamy, mumie. SobJListy 535. Babia gora ma w sobie proszki y zioła do Aptyk idące. ChmielAteny II 334.
Związki frazeologiczne: na aptekę zarobić »zarazić się chorobą weneryczną«: GALANTERIE [...] ZARAZIĆ się szpetną chorobą od niewiast, od wszeteczeństwa galanteryki nabyć na aptekę zarobić. DanKolaDyk II, 74.
Przenośnie: Jakoż Krol Swięty [Dawid] będąc od złego daleki, Ozięble się obchodził z ciepłemi Apteki [z panną daną mu do łoża]. DrużZbiór 136. ◼ Ta choroba [niezgoda domowa] nas prawie na połej ususzyła, zubożeła, że ani hapteki, ani doktora na nie naleźć nie możemy. AktaPozn I/1 389. ◼ O Apoteko w gorniey Academiey maiąca Pieczary [...] iesli na początku wesela y smętku mego przepomnię was/ niech przyschnie ięzyk moy do podniebienia mego. KalCuda 22.
4. »książka zawierająca receptury leków itp«
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: apteka domowa (sz. zm.): Iakim sposobem te sole robią się, wiedzą Aptekarze, lecz y tu w Aptece domowey naydziesz iako się robić maią. PromMed 7. APTEKA DOMOWA To iest sposoby robienia osobliwszych lekarstw, ktore każdy w domu łatwo sobie zrobić może zwłaszcza gdy Apteki po blisku niemasz. VadeMed 257. Preparacyą ich [esencji] znaydziesz w Domowey Aptece naszey. BeimJelMed 113.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: WM