W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 04.09.2012
GRYSZPAN rzecz. m
Warianty fonetyczne: GRYSZPAN, *GRYNSZPAN
Słowniki:
SStp (grunszpan, grunszpon, gryszpan), SXVI (grynszpan, gryszpan), Kn (gryszpan), T (gryszpan), L (gryszpan, grynszpan), SWil (grynszpan, gryszpan), SW (grynszpan, gryczpan, gryszpan), SJP (grynszpan) notują
Formy: lp M. gryszpan; D. gryszpanu // grynszpanu; B. uż. nżyw. gryszpan; N. grynszpanem // gryszpanem
Etymologia: <niem. Grünspan>
Znaczenia:
1. »trująca mieszanina zasadowych octanów miedzi koloru niebieskiego zielonego lub niebieskiego, stosowana jako środek leczniczy oraz do wyrobu farb malarskich«: Weźmij korzenia omamowego, miodunkowego korzenia, stłucz na proch, przydaj siarki, grynszpanu, to jest rdze z miedzi, stłucz z starem sadłem, uczyniwszy nakształt maści, a namazuj ciepło. DorHipTur 224. Na muchę abo żabę. Wprzód gdy taki parch na koniu postrzeżesz, tedy one miejsca rozpalonem żelazem z nienagła pozży, a przyłóż chleba rzanego z solą, i zaniechaj tak przez noc i dzień, potem wziąwszy on chleb, posyp grynszpanem gęsto, iż wszędzie przylgnie. DorHipTur 225. Weźmij modrzejowej żywice, grynszpanu, oleju lnianego, siarki, maści bobkowej, zmięszaj. DorHipTur 225. Weźmiż żelazo rozpalone, a przepaliwszy one guzy, zasyp grynszpanem odwiązawszy, i przywiń chustą, żeby podeschło; potem przemywszy, jako wyżej, zasypuj prochem pomienionym. DorHipTur 226. Maść po paleniu abo otworzeniu rany. Gryszpanu tłuczonego zmięszaj z miodem przaśnym i z białkiem jajowem, a przykładaj tylko póki się wyczyści miejsce ode krwie i zbieleje. DorHipTur 230. Weźmij modrzejowej żywice, grynszpanu, hałunu, oleju lnianego, wszytkiego zarówno, usmaż to wespół, a napoiwszy bawełnę, abo zgrzebie lniane miękkie, napuszczaj rozpadlinę. DorHipTur 232. Maść czerwona na rany i wrzody uporne i na mięso żywe. Weźmij rdze miedzianej, co grynszpanem nazywają, łótów pięć, patoki miodowej łótów czternaście, octu winnego co najmocniejszego łótów siedm, warz wespół, aż będzie maść gęsta czerwona. DorHipTur 250. Gryszpan/ AErugo aeris [...]. Kn 214. Materyja dla nabicia wyżej mianowanych rur: Prochu dzielnego, przesianego części 124 siarki lutrowany części 12 saletry przesiany części 24 węgla przesianego części 18 czartowego łajna albo assae foetidae części 2 arszeniku część 1 vitreolum tłuczonego cześć 1 gryżpanu część 1 proszku żelaznego cześć 1 Wszystkie te rzeczy pokrop gorzałką i będzie dobra materyja, ale tzreba miszać dobrze. AquaPrax 380. Gryżpan/ AErugo aeris. Krosiłas żalas warinis. SzyrDict 78. Ieśliby się zropiłá ráná z zániedbánia ábo z zástárzenia, otvvorżyvvszy, koło tego mieyscá rog przemyć octe[m], potym gryszpanem zásypuy, á słoniną przetapiáną námázuy. HaurEk 54. Item ná bolenie w stáwách. Weźmi wody wapienney garniec, włoż do niey siárki utártey puł funtá, warz ász záczerwienieie, przyday Gryszpanu tártego łot, maczay chusty y okłáday ciepło, służy to y ná zástárzáłą podagrę. PromMed 37. Gryszpan. Grünspan [...] verdet; rouille d'airain. T III 428. Gryszpan/ AErugo, ginis, g. f. Spongrün. DasHünDict Uu iij.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: grynszpan dystylowany: Na srebro dla lasserowania, kładą farby przezroczyste [..] na zieloną, gryszpan distillowany [...]. SekrWyj 92. Weźmi Vitriolum Veneris, to iest Gryszpanu distyllowánego, ile chcesz spal go [...]. VadeMed 287. ▲ grynszpan hiszpański: Koń gdzieby spárszywiał/ warz Piołyn w ostrym y iárkim ługu/ tym párchy szkápiewymyway/ áżby się zmyły/ potym dwá łoty Siárki/ á łot Gryszpanu Hiszpáńskiego wziąć/ z stárym sádłem co napilniey zmieszáć/ y tym ná słońcu/ dwákroć káżdego dniá nácieráć po wymyciu: w krotkim czásie ie zżenie. SyrZiel 347.
2. »rodzaj farby malarskiej«: Naley octu na gryszpan i tak rozprawionym maluy. SekrWyj 43. [...] miey potym i farb następuiących tych niemało. 1. Gryszpanu. 2. Soku rucianego [...]. SekrWyj 43.
3. »jeden z odcieni koloru zielonego«: VERD, VERTE [...] ZIELONY [...] Trawiasty. Verd de gris. Aerugo, aeruginis. Gryszpan. DanKolaDyk II, 573. Gryszpan. Grünspan. verd de gris [...]. T III 428.
Znaczenia niepewne:
1 , 2 a. 3: Grünspon [!] Gryszpan. WojnaInst 168. Gryszpan der Grünspan. WojnaLust 82.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: WM