W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 02.09.2010
BRZUCH rzecz. m
Słowniki:
notują
Formy: lp M. brzuch; D. brzucha; brzuchu; C. brzuchowi; brzuchu; B. uż. nżyw. brzuch; N. brzuchem; Ms. brzuchu; ~ lm M. uż. nosob. brzuchy; D. brzuchów; C. brzuchom; B. uż. nosob. brzuchy; N. brzuchami; brzuchy; Ms. brzuchach
Znaczenia:
1. »część tułowia człowieka i niektórych zwierząt; wnętrzności«: Ieść ták áby się żołądek nie obciążył, áby się nie odął brzuch, áby nie było kruczenie, ábo bełkotánie w żywocie. PetrSInst B1v. Tym sposobem brzuchá bolenie vśmierza [maruna]. SyrZiel 808. Ale gdzieby iednák w ielitach pozostałá tá wodá/ czego się domyślic możesz/ jeśliż pácyent czuie odęcie/ y rospiránie w żywocie/ do tego wiatry y huczenie po brzuchu: tedy day klisterę z teyże wody przydawszy ábo hiery/ ábo ktorego innego lekarstwa. SykstCiepl 179. Y rzekł JEzus; Jeszczeż y wy bezrozumni jesteście? Jeszczeż nie rozumiecie/ iż wszystko, co wchodzi w ustá/ w brzuch idzie/ y do wychodu bywa wyrzucono? BG Mt 15, 16-17. Pokármy brzuchowi należą, á brzuch pokármom: ále Bog y brzuch y pokármy skázi. Lecz ciáło nie należy wszeteczeństwu/ ále PAnu; á PAn ciáłu. BG 1Kor 6, 13. Brzuch/ żywot/ Venter [...] Dolium pertusum [...] Abdomen. [...] v. Kiszká. Kn 50. Ale ci miasto pomsty, z dziurawemi brzuchy Poszli nazad iak Chmury pod czas zawieruchy I wtabor się zawarli: naszy tesz dzien cały Wszyku stawszy: wieczorem w swoie weszli wały. PotWoj 122. Przywiązał go na iegosz własnym koniu [...] ręce opak związano nogi pod brzuch koniowi podwiązano potęznie. PasPam 177. Drudzy tez y prawdziwie w chorobę powpadali z przelęknienia albo tez brzuch tłusty utrząsnął się. PasPam 231v-232. Nawet y tych co po lassach zywcem znaydowali to wprzod koło niego poszukali trzosa to potym brzuch nozem rozeznąwszy [!] y kiszki wyiąwszy atam nic nieznalaszczy to dopiero idz że złodzieiu. PasPam 52. Gdy się tedy tak czas uwłoczył, dziesięc Tysięcy Ordy z Czernią niezmierną z tyłu naszym zaszedszy, y na brzuchach podpełzszy pod nasz oboz, gwałtownie na naszych uderzyli. HistBun 23v. W Anglii iest zwyczay, że Szczupaká kupuiąc, brzuch rozrzynáią, pátrząc ieżeli tłusty, potym ieżeli nie będzie do upodobania Kupcowi, názad w wodę puszczáią między Liny, apertura zrasta się [...]. ChmielAteny I 528. Anatomiste maią początek rozbierania ciała czło wieczego od Brzucha. KirchFac 6.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: czołgać się po brzuchu »czołgać się na brzuchu, pełzać«: Cokolwiek się czołga po brzuchu/ y cokolwiek ná czterech/ álbo więcey nogách się włoczy/ miedzy wszystkim płázem ktory się czołga po ziemi/ nie będziecie jch jeść/ bo obrzydliwością są. BG Kpł 11, 42. ▲ bakchusów brzuch:
Związki frazeologiczne: brzuch naładować »najeść się«: Zyczylismy z nowu inszemi chlebami pierwszym podobnym[i] brzuchy naładować. PasPam 187.
2.ekspr., przen. »jedzenie i picie jako przyjemność; obżarstwo«: [Drugi czlowiek] przedtym nasrebrze iadał y na złocie Adla gęmby y brzucha poszło to do Zydow Iuz y Krzyzyk gdzies z szyie dyszy y agnuszek Sczerozłoty ziadł sie. OpalKSat 22. OpalKSat 22. Aza niewiesz iż obzercá káżdy, stawa się Báłwochwalcą brzuchá, y káłduna swego. AndPiekBoh 156.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: bóg jest brzuch, brzuch jest bogiem: Których koniec jest zatracenie, których Bóg jest brzuch, a chwała w hańbie ich, którzy się o rzeczy ziemskie starają. BG Flp 3, 19. Jam swych wymysłów bałwanom ofiary Oddawał, niosąc namiętności w dary. Brzuch był mój bogiem i tak bogów wiele Miałem, jako mam zmysłów w własnym ciele. MorszAUtwKuk 222.
3. »wnętrze naczynia«: Wnętrze ábo brzuch/ pękátość/ opukáłość dzbaná/ flászy/ i inszych státków/ miárá wnętrzna ábo plác/ w-który się możé co wlać/ wsypáć. Capacitas vasis [...] Calix [...]. Kn 1275.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: JCh