W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 18.02.2020
PRZYZWOITY przym.
Słowniki:
SXVI (przyzwoity; korpus), Kn (przyzwoity), T (przyzwoity), L (przyzwoity, przyswoity; XVIII), SWil (przyzwoity), SW (przyzwoity, przywoity), SJP (przyzwoity) notują
SStp nie notują
Formy: st. równy lp M. m przyzwoity; ż przyzwoita; n przyzwoite; D. m przyzwoitego; ż przyzwoitej; n przyzwoitego; C. ż przyzwoitej; B. m nżyw przyzwoity; ż przyzwoitą; n przyzwoite; N. m przyzwoitym; ż przyzwoitą; n przyzwoitym; lm M. nmos przyzwoite; D. przyzwoitych; B. nmos przyzwoite; N. przyzwoitemi; Ms. przyzwoitych; ~ st. wyższy lp M. ż przyzwoitsza; D. n przyzwoitszego; C. n przyzwoitszemu; B. ż przyzwoitszą; ~ st. najwyższy lp M. ż najprzyzwoitsza; n najprzyzwoitsze; B. ż najprzyzwoitszą; N. ż najprzyzwoitszą
Znaczenia:
1. »słuszny, odpowiedni«: Panno, czas już rozpuścić warkocze rozwite, Czas oblec szaty takie sprawie przyzwoite! SzymSiel 104. Przyzwoity/ Consentaneus: Naturae aliquid consentaneum: lex consentanea: literarum genus his temporibus consentaneum: consentaneum tempori, personae aliquid. Accommodatum aliquid naturae: ad naturam. [...] Przynaléżyty/ porządny/ własny sędzia [...]. Kn 895. [...] Dobra Ziemiańskie czynią człowieka vbłogosłáwionym; nád ktore, nic przyzwoitszego y vżytecznieyszego być w powszechnym pożyciu może. HaurEk 1. Trzecia w tey części żywotá Páńskiego nam podána do náśladowániá náuká iest miluchna iego łáskáwość y łágodność/ iedyna spráw ludzkich zápráwá/ ludzkości káżdemu człowiekowi przyzwoitey okrasá. BujnDroga 305. Tedy sporządz naprzod ná końcách D, d, żorawkow BD, bd, liniie pálczáste álbo zębate EF, ef, chodzące w swoich ladách álbo rámach, GH, gh, mocno ná mieyscu przyzwoitym osadzonych [...]. SolArch 150. [...] mácicá záięcza, y wnętrzności, ieżeliby były ususzone, y ná proch stárte, są wielce zágrzewáiące: podobnym sposobem y wątrobá wieprzowa w sobie iest gorąca; á przeto spráwią ciepło przyzwoite do rodzenia. AlbSekr 201. [...] sámá bowiem duszá, gdy iest ták chciwa rzeczy, ktorą chce czynić, czuie z siebie godzinę lepszą y przyzwoitszą, ktora iest skłonna do rzeczy przysposobiáiących się. AlbSekr 290. A czemuż my, kiedy się nasz [orzeł] począł odmładzać, Mąmy na insze drzewo, gniazdo mu przesadzać? Albo nad przyrodzenie: Orłom przyzwoite, Obcego szukać sobie w gniazdo iemu wite [...]? PotPocz 5. Ná pytánié z kąd, Fráncuzi odpowiedáią przes Ablátif bez żadnéy prepozycyey, tylko z ártykułęm przyzwoitym [...]. MalGram 190. [Pompejusz] Sam wszytkie tryumfy y applawzy na siebie przed zupełnemi latami przeciwko prawom naszym pozabierał, a nam po tak wielu Sławnych zwycięstwach do przyzwoitego tryumfu drogi pozagradzał [...]. SzołHist 9. [Katon] bez zadnych Przyiacioł y zwyczaiow takiemu aktowi przyzwoitych, przy samym tylko Brutusie Szluby małzenskie z Marcyą do domu swoiego y Stanu Małzenskiego przyiętą potwierdził. SzołHist 12v. Dzicie zaś [nieślubne, zabite przez matkę] powinno bydz zachowane tam, gdzie sie urodziło, to iest w jastrzębskich granicach przyzwoitych. AktaMusz 75. Lubo pomienieni krolowie byli panami i dziedzicami [...], jednak przy tym była wolność wolnością przyzwoitą, oraz większa sława, dostatki i rządy lepsze w Polsce. WolPolFil 595. [...] każdy z zyiących na tenczas Duninow, co rok złoty ieden, dawać był powinien: aby gdy kogo z nich przygoda iaka na fortunie zniszczyła, z tych pieniędzy zkładanych, mogł mieć przyzwoity z suplementem ratunek. NiesKor II 108. Zywot zaś mácierzysty ma tę dzielność, iż nie tylko przez dodánie álimentu y ákkrecyą máteryi, wzrost czyni embryonowi; ale formę orgániczną substancyalną cáłego ciáła formuie: wyrabiáiąc w máteryi według proporcyonalnego części rozłożenia, formę párcyalną przyzwoitą sercu, wątrobie, śledzionie, muzgowi, y innym wszystkim członkom ták wewnętrznym iáko y powierzchnym. BystrzInfCosm D3. ODKUPICIEL słowo właśnie Zbawicielowi Chrystusowi przyzwoite. DanKolaDyk II, 422. Co wielkiemu geniuszowi JKMci Pana NM bardziey przyzwoitego? iáko ták ogromnym sławą y wolnością władnąć Krolestwem [...]. DanOstSwada III, 15. [...] pewność uszczęśliwienia publicznego zakłada się [...] w wynalezieniu sposobow ná puktualną woysku płacą áżeby przytym krew y Młodź Szlachecka [...] bezpieczeństwem tey miłey Oyczyzny zászczycáć mogłá, co iest iedyną y nayprzyzwoitszą drogą do nabycia dalszey fortuny, honoru y szczęścia. DanOstSwada III, 30. [...] w czym przeciwko modestyi stanowi memu przyzwoitey wykroczyłam? DanOstSwada 72. Ztąd wszelkie łożne choroby wielkiey wyciągaią ostrożności; żeby ani zbytnemi lekarstwami naturze nieuczynic gwałtu; ani iey też nie opuszczać, lecz przyzwoitemi mądrże pomagac medykamentami [...]. BeimJelMed 54. Skłonność zaś do pisania wierszów przyrodzona być powinna [...], której skłonności kto nie ma [...], mieszać się między poetów nie ma, ale ku czemu przyzwoitszemu swoje kierować powinien przymioty i natury udziały. JabłJAWierFil 487. [...] trybunału głównego W. Ks. Lit. subsellium [instytucja] najprzyzwoitszą stąd vendicat [przywłaszcza] szczęścia swego własność, że [...] najniższą sklada u Majestatu Waszej Królewskiej Mci adoracją. MatDiar I, 224. Przyzwoity eigen, gemäss, übereinstimmig. propre, convenable, conforme, qui s'acorde avec une chose. T III 1798. Miłosierdzie miedzy inszymi wszystkiemi Kreáturámi człowiekowi jest nayprzyzwoitsze [...]. GdacPan 63.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: przyzwoita rzecz: [...] bestyom przy parzey przyzwoita rzecz iest z sobą się wádzić y kąsáć [...]. StarPopr 62. [...] iednego Męża przyzwoita rzecz iest, áby iedná byłá Małżonká [...]. MłodzKaz I, 109. Palcá nayprzyzwoitsza rzecz iest, wytknąć, pokazáć, obálisz biesa, tylko go wytkni, pokaż, wyiaw, bo złość i bies, zatáienia, sekretu, zkrytości potrzebuią. MłodzKaz III, 264.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Wstyd młodym skarb známienity/ stárym státek przyzwoity. StarPopr 87.
2. »właściwy komuś«: Y niech się nie dáie [człowiek] pokusom vłowić/ ieno przynamniey tym ktore ludziom przyzwoite są: [...] przynamniey iáko inni ludzie powszechnym grzechom niechay podlega/ á nieśmiertelnym/ do ktorych nas kusiciel duszny vstáwnie prowádzi [...].. StarKaz 251. A ponieważ ta Choroba [puchlina] bardziey dzieciom niż dorosłym ludziom przyzwoitsza; masz y dla nich lekarstwo. BeimJelMed 283.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
PRZYZWOITA
w funkcji predykatywnej
Formy:
Znaczenia:
1. »jest komuś właściwe«: ACz to przyzwoita teráźnieyszego wieku ludziom/ M. P. Chreptowiczu: Iż się pospolicie naywięcey zwykli o Nowinách pytać: Nie wszyscy tego vważáiąc/ iż wiele rzeczy od mnogich ludzi vczonych y mądrych/ nam ku náuce y przestrodze iest zdawná zostáwiono; ktorychby się záwsze vczyć/ y one záchowywáć/ káżdemu bacznemu przystáło. BudnyBPow 3 nlb. Prokuratory/ ktorych w wielkiey wadze miano w Athenách/ názywał sługámi gminu: dla tego/ że muszą mowić k woli y pochlebowáć/ co tylko niewolnikom przyzwoitá. BudnyBPow 28. Jakoż trafia się częstokroć, że ludzie albo a nienawiści jakiej, albo z gniewu mianego na jaką osobę, gdy w łóżku znajdują szpilki albo igły, co przyzwoita jest białej płci wetchnąć w pościel naprędce, abo widząc u jakiej białogłowy święcona ziela lub inne świętości zwykli takowe w leciech będące nazywać iż baba, per consequens czarownica [...]. WyrJarRzecz 109. Seneka [...] naśmiewa się z tych, co bez racyi, ieden na drugiego patrzy y iego przykładem idzie [...] Bo to Owcom y Baranom przyzwoita, iść za drugiemi choć w przepaść y w wode. JabłSkrup 85-86. A postaremu w Himnie Swiętego Tomassa z Aquinu każdy znáydzie tę dystynkcyą, że Bo to przyzwoita iest Człowiekowi, áby znáydoskonalszego lekárstwa, uczynił truciznę, dobre, zámienił w złe, ále nie temu, ktorego łaski sa nigdy niepoięte, Dobroci niesłychane etc. GarczAnat 169. Pięknego był rozsądku, i obyczajow chwalebnych, nim żołnierzem został, i ztąd ani naymnieyszey surowości i dzikości do siebie nie przyjął, co temu stanowi inaczey przyzwoita. GelPrzyp 18.
2. »jest słuszne, należy«: Ojcowie nászy ná tey gorze chwalili Bogá á wy powiádacie/ że w Jeruzalem jest miejsce/ kędy przyzwojita chwalić. BG J 4, 20. Słuszna, przyzwoita, áby Rodzicy dorosłym Synom, dáli się z dziedzictwá cieszyć [...]. MłodzKaz III, 15. Na co Kassyus; iako przyzwoita Pochmurzy czoła, y tym się sprawiło, Iz oba wodze zgodziwszy się snadni; Otrąbić każą potyczkę za dwa dni. ChrośKon 41. Aby kominki nie dymiły pokoiow, szersze á niżeli wyższe dawać należy. Proporcya záś szerokości do wysokości dość przyzwoita, gdy będzie táka iáką ma liczba 3. do 2. álbo 5. do 3. BystrzInfArch E2v. Skarbce, lamuzy do złożenia y konserwacyi sprzętow domowych droższych służące. Tym áby były murowane y sklepione, przyzwoita, dla bezpieczeństwa od ognia y złodzieia, luboby sama rezydencya była drewniana. BystrzInfArch D3v. Toć że Bog to Niebo postánowił mieyscem nieskończoney chwały swoiei, y wiecznego szczęścia Błogosławionych; przyzwoita było, áby y mieysce ták chwały iáko szczęścia tego cyrklistey figury było, ktorey końca nie znaydziesz. BystrzInfCosm C3. Przyzwoita, pod czás i Królowi, do ludzkiey Nákłonić się myśli: wszák i poddánych wola Ztwierdza ná Tronie Páná? JawJon 47. Słonce, na dwoiaki osobliwie koniec, od Boga iest stworzone, ażeby Świat oświecało, y zagrzewało. Do czego cale nie zdaie się bydz potrzebna, azeby obracało się po Świecie, y owszem przyzwoitsza, zeby stało: tak, iako zeby ciemną y zimną izbę oświeciła świeca, y piec zagrzał, nie potrzeba ich obracać około izby, lecz stoiąc końcowi [=celowi] swemu zadosyć uczynią etc. KolWarsz_1754 J7v - K.
3. »jest zgodne z czymś«: [...] gdy człowiek roskazuie y panuie/ dotąd dobra vżywa/ dokąd to czyni/ co woley y roskazaniu Bożemu iest przyzwoita [...]. PetrSEt 215.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

Patrz nieprzyzwoity, *przyzwoicie, przyzwoito, nieprzyzwoicie.
Autorka: RB