W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 12.08.2019
FLEGMA rzecz. ż
Warianty fonetyczne: FLEGMA, FLAGMA
Słowniki:
SXVI (flegma, flagma), Kn (flegma), T (flegma), L (flegma, flagma; XVI cyt. bez użycia wyrazu, XVII-XVIII), SWil (flegma), SW (flegma, flagma), SJP (flegma) notują
SStp nie notują
Formy: lp M. flegma // flagma; D. flegmy // flagmy; C. flegmie; B. flegmę; N. flegmą; Ms. flegmie; ~ lm D. flegm; N. flegmami
Znaczenia:
med. »jeden z czterech zasadniczych ciekłych składników ustroju ludzkiego lub zwierzęcego, również wszelka nieczystość organizmu o konsystencji wodnistej lub zgęszczonego śluzu, jak smarki, plwocina«: Siwa abo biała sierść żywiołowi wodnemu i flegmie jest poddana, a ztądże białość swoję bierze. DorHipTur 15. Jako tedy cztery są żywioły, cztery istności, tak też i cztery są complexiones, to jest wilgości: krew, żółć, flegma abo wozgrza, i żółć spalona to jest melankolia. DorHipTur 15. Łysina szeroka oczu i brwi zajmująca, znak lenistwa i gnuśności. Albowiem gdy głowa z flegmy sprawiona, mało tam dowcipu i żartkości, jednakże bardzo długo tego przymiotu konie żyją. DorHipTur 26. PEłności/ y zbytnich odchodow mamy się chronić/ co też po wielkiey części do zdrowia záchowánia przynależy. Ciáłá bowiem pełne wilgości niepotrzebnych/ y złych/ y ktore zbytku nie mogą stráwić iák trzebá/ y ktore łáźnie częstey vżywáią/ są sposobne do záchwycenia powietrza/ y łożnych chorob. Przeto stáráć się potrzebá/ áby odchody y czyścienie przyrodzone było iák potrzebá/ iáko są stolce/ vryny/ potow/ flegm/ z vst/ z nosá odbycie/ krwie zwykłey z nosá, z żył złotych, y rodnych. PetrSInst C1v. Generálne ma być/ przymocnieyszym przeczyścienie/ przez lekár stwá purguiące rozmáityte [!] wilgotności/ iáko Kolery/ flegmy/ Melánkoliey. PetrSInst C2v. Do tego/ iedni máią ná żołądku wiercenie y brzydkość/ drudzy nie miewáią. Pierwszym dobry wymiot/ drugiem nie ták. Potrzecie/ iedni żołci w sobie máią dosyć/ á drudzy flegmy. Cholerá ábo żołć/ rychley wzgorę przez wymiot poydzi/, niźli phlegmá. PetrSInst D2 - D2v. [...] suchoty właśnie po Polsku máią bydź názwáne/ kiedy kto płucá ma owrzedziáłe/ y vstáwicznie pluie/ z ktorą phlegmą y ropą wszystkie práwie istność ciáłá wypluwa [...]. SykstCiepl 46. Flégmá z głowy/ vide Smárki. Kn 178. Flégmá/ wilgotność wcielé ludzkiem wodnistá/ iedná zé czteréch przédnich [...] Phlegma [...] Pituita [...]. Kn 178. Flégmá z piersi/ vide Plwociny. Kn 178. Mástykátorium/ lekárstwo ktore w vściech trzymáiąc/ głowę od flégmy czyściemy [...] Apophlegmatismus [...]. Kn 392. Wilgotność/ ábo wodnistość w-ciele ludzkiem biała/ iédná zé czteréch przédnich. v. Flégmá 1. Kn 1260. Pituita. Phlegma. Geuffer/ Ross/ die feuchtige wässerige Materia im Geblüt. Flegma/ Sliná/ Biała krew. GuldOn 71. Orkiszowego piwá/ y kasze w kaszlu/ w biegunce/ w krwáwym zrzucániu flegmy dobrze záżywać. HercBan 12. Iż w Wieprzu iest białe mięso/ ślin y flegmy do ust przyczynia/ dla tłustości tuzcy: że ospały tak iako y świniá/ sen spráwuie/ ponieważ płodne nie płodnym służy. HercBan 31. Co do strony naszego małego, jam cale tak był właśnie z mała: ustawicznie katar, tak że w nocy otworzywszy gębę sypiać-em musiał, a poduszki pełne były flagmy. SobJListy 274. Czemu dziś/ w brzydkiey flegmie/ nogá nie zátonie? Bo ią/ Iey Mość wyniesie/ zá drzwi/ ná Ogonie. ŁączZwier Ev. Iáchał raz ieden, z towárzyszem swoim z-Księdzem Bustámáncyuszem, człowiekiem tłustym, kátary, flegmy, plwocin pełnym; zbywáiąc on tego, rozumiał że plwał w-kąt iáki, á on z-nieostrożności plwał ná to mieysce, kędy S Borgia leżał, ták że iego plwociny częstokroć ná twarz iego padáły. MłodzKaz IV, 228. Czárni są ktorym pánuie Meláncholia, biali ktorym flegma, żołtawi ktorym cholerá, rumiani ktorym krew, iednak naydą się często przeciwić tym znákiem obyczáie, bo czárny będzie wesoły, żołty leniwy &c bo mogą się dwie rzeczy zeyść, że będzie pánował Element ktory náleży cholerze, á dla potraw, lat, zábaw, &c. będzie názbyt flegmy y ták o innych . TylkRoz 95. Krew ciepłá y wilgotna w tym podobná powietrzu flagma zimna y wilgotná, co też ma wodá. TylkRoz 179. Czemu w gorączce ustaie apetyt? Nie tylo iż żołądek ná ten czas flegmą y innemi złemi humorámi napełniony: ále też y ciepło z gorączki pochodzące iáko złe, przeszkádza ciepłu przyrodzonemu, y one gubi, iego fundament, to iest wilgotność wysuszaiąc. TylkRoz 227. Czemu przez zimę gádziny żyć mogą bez iedzenia? Ciepło máią bárzo máłe ktore wiele trawić nie może, to się przez zimę zábawia około trawienia grubey flegmy, y innych wilgotności, ktorey gádziny są pełne [...]. TylkRoz 227. Czemu ná páznogciach makuły bywáią białe? Więcey ich bywa u dzieci niż u starych, bo dzieci więcey myią [!] flegmy: flegmá bowiem ze krwią gdy się przez páznogieć wydawa, onę mákułę czyni. á ieśli się też co melancholiey w mięszá, będzie znáczek czarny. TylkRoz 243. Czemu we krwi iest żołć, meláncholia, flegmá? Zołci tám niemász prawdziwey, boby się smákiem swym gorzkiem wydawáłá, y krwiby słodkość psowáłá, iáko gdy kto do mleká namniey żołci wmiesza, potym, żołć gdy się do krwi miesza spráwuie zołtą chorobę, á zátym áni innych humorow we krwi niemász pospolicie, ále to są krwi części, ktorey iedná iest czerwona, á druga żołta, czarna, biała. TylkRoz 252. Czemu człowiek siwieie á ledwie ktory zwierz? Człowiek względem ciáłá swego ma więcey mozgu niżeli ktory zwierz albo bydlę, ktory má wiele wilgości y flegmy, ktora zá uymą ciepła gniie, y zgniłą dáie materyą włosom, y ták siwizná się rodzi, ále o tym ieszcze niżey. TylkRoz 259. Czemu iedni skłonnieysi do pewnych występkow y cnot y náuk? Tę skłonność spráwuią humory. Cholericy do gniewu, wspániáłości, męstwa w ktorych krew pánuie do krewkości, łaskáwości, ludzkości, w ktorych flegma, do lenistwá, niedbalstwa, cichości, cierpliwości. TylkRoz 310. Illacya trzecia: iż krew dopieroż inne trzy chumory, melańcholią [!], holerę y flegmę nie ożywia dusza ludzka. BystrzInfCosm D4v. Czterma humorámi, attemperowane wewnętrzne części: to iest krwią, żołcią, melancholią, y flegmą. BystrzInfCosm D. Ieżeli nos masz suchy, y zalega ci w nim flegma, to parę zgorącey wody wpuszczay, a na plecy trochę kamfory w chustkę zawiązaney powieś. BeimJelMed 195. Te [płuca] gdy przez niepomiarkowane życie, lub inne okoliczności flegmą zawalone zostaią, y oney się opiią; ciężki oddech, ciężkość na piersiach, y inne niepomyslne Paroxyżmy [!], mianowicie suchoty na człowieka sprowadzaią. BeimJelMed 482. Flegma, krew biała. Heilk. Gewässer; wässerichter Schleim im Leibe. médec. pituite; le phlegme. § flegma iest wilgotność w ciele ludzkim wodnista, iedna ze czterech przednich. flegma z głowy, smarki. Rotz. morve. flegma z piersi, płwociny. Speichel. salive. T III 342. Toż czyni y obżercá: grzeszy y ten przeciwko ciáłu swoiemu/ gdy go lży womitámi/ phlegmámi/ y plugástwy innymi/ ná ktore się krztusimy gdy o nich słychamy/ siły mu odeymuie przyrodzone/ y ciepło. BirkNiedz 26. Ieżeli z flegmy zbytni bol głowy, nie ták dokucza, flegmá z ust, z nosá dobywa się. CompMed 40. Tu się DAWID daleko od Boga odsunął, Czart mu w bezwstydne oczy, szpetną flegmą plunął. DrużZbiór 91. O Suchotách. Z náuki suchot: naprzod gdy chory ustáwnie kászle, á przytym tym z flegmą odchodzącą przez kászel, tedy owedy pokázuie się krew, co iest znákiem naypewnieyszym, wyiąwszy białogłowy, ktorym lubo często krew z káślem y znácznie odchodzi, iednák w suchoty nie záwsze, y owszem rzadko wpadáią. PromMed 41. Item Weźmi Dryakwi, Kámfory, Pieprzu, káżdego potrosze, zmieszay z gorzałką, wpuszczay potrosze w ustá záráżonego, żeby flegma odchodziła, á ieżeliby mowę strácił, nácieray mu tym ięzyk, álbo oleykiem Hányszkowym, álbo Bursztynowym, álbo Iáłowcowym, lub Rozmárynowym. PromMed 58. O Záwrocie Głowy. Zwyczáyna tá iest affekcya Pijakom, lecz procz tego z innych przyczyn bydź może, to iest, albo z pełności żołądká gdy się do niego náściąga flegmy, cholery, á w ten czás chory ma nauseam y sposobność do zrucenia. PromMed 91. Gdy w długim kaszlu krew się z piersi z flegmą pokaże, znák iest pewny suchot gdy się temu záraz nie zábieży. VadeMed 51.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: flegma vitrioli: Vkąszony[m] od bestiy iádowitych/ miánowicie/ od wężow/ ktore krolikámi zowią/ od korony/ álbo rożkow ná głowie máiących/ wielkim iest rátunkiem/ pierwey ránę wymywszy prostą wodką Koperwáserową/ ktorą flegmą vitrioli zowią. SyrZiel 176.
Związki frazeologiczne: flegmę (komuś) wyciągnąć (sz. zm.) »narazić kogoś na poniesienie kosztów«: UPUSZCZENIE krwi w Francuskim znáczy wyciągnienie na koszta: w Polskim zaś mowiemy, flegmy wyciągnienie [...] Nie mało mi flegmy wyciągnął [...] Flegmę komu z kieszeni ze szkatuły wyciągnąć. DanKolaDyk II, 467. ◆ flegmy wyciągnienie »narażenie kogoś na poniesienie kosztów«: UPUSZCZENIE krwi w Francuskim znáczy wyciągnienie na koszta: w Polskim zaś mowiemy, flegmy wyciągnienie [...] Nie mało mi flegmy wyciągnął [...] Flegmę komu z kieszeni ze szkatuły wyciągnąć. DanKolaDyk II, 467.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Patrz flegmisko.
Autor: WM