W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 09.02.2021
ATLAS rzecz. m
Słowniki:
L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
SStp, SXVI, Kn, T nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1670
Formy: lp M. Atlas // atlas; D. Atlasa; N. Atlasem; Ms. atlasie; ~ lm M. uż. nosob. atlasy; D. atlasów
Etymologia: <łac. Atlas, z gr.>
Znaczenia:
1.mit. nazwa własna »tytan podtrzymujący na ramionach sklepienie niebieskie, uchodził za pierwszego astronoma«: Iuszby się była bez pochyby, ta Compages Frustatim roztrzęsła kiedyby nowy Atlas nonsuffecisset oneri orachia tanto. PotWoj XVIII. W Azyi y kraiach Orientalnych były ogrody artificialne od wiekow dawnych sławne, owe Pensiles Horti, wiszące na powietrzu, alias na kolumnach y sklepieniu sadzone, kosztem Semiramidy Monarchini Assyriyskiey. w Afryce ogrody Hesperidum, to iest Còrek Hespera, czyli Atlasa koło miasta Lyxon, gdzie złote były iabłka. ChmielAteny III 428. Naypierwszy perhibetur Gwiazd Speculator y Upatrzácz ATLAS Krol Maurytanski w Afryce, od ktorego Gorá Atlas nazwana, iż zniey upatrywał Sydera, iako o nim napisał Poeta. ChmielAteny1755 I 171.
Przenośnie: Lecz com ieden? co zemną Sarmacya iedna? Wszytek; choć Oceany wyleie swe ze dná Świat go nie odzáłuie: ktorego tym czásem Chrześćiáńskiey ruiny wielkim był Atlasem, I Krolem sam stráśliwym. TwarSWoj 44.
a) »posąg, podobizna tytana Atlasa«: Za pałacem fontanny misterne a prawie cudowne, wciąż wielkiego podworza, pierwsza we środku: atlas świat dźwigający, grota nad nim wielka. ZawiszaPam 93. Atlasy, Herkulesowie są to podpory z osob męskich miasto kolumn: Karyatydy są słupy z Białygłow smutnych: Persiki są statuy Mężow niewolnikow, iż trophaeum Persowie nieśli, zbici od Pausanisza. ChmielAteny1755 I 79.
2.med. »pierwszy krąg szyjny«: ATLAS en médicine [...] Prima colli vertebra [...] ATLAS w lekarskiey nauce pierwszy kręg w szyi ktory na sobie nosi głowę. DanKolaDyk I, 136.
3. »księga opisująca świat, zbiór map«: Ksiąg nr. 12. in folio w pokrowcach skurzanych, atlas nazwanych. InwWilan 53. Witsen w swoim Atlasie wydánym Roku 1687. dzieli Tátáryą ná 3. Części Generalne: Południową, Srednią, y Pułnocną. ŁubŚwiat 549. ATLAS [...] Atlas genit. Atlantis [...] ATLAS, Księga maiąca opisanie całego swiata powszechne, y Karty wszystkie iego. DanKolaDyk I, 136. Do tych czas w Języku naszym Polskim nie miały dzieci tey łatwości, aby razem z opisaniem Kraiow mieli iakieś wyobrażenie pozycyi ich: ta Książeczka będzie dla nich arcy wygodna, bo ią przy sobie maiąc, mogą się obeyść bez dużych Atlasow ktore doskonalszemu niż dziecinnemu służą bardziey wiekowi [...]. SzybAtlas 6. Atlas Dziecinny, czyli nowy sposob, krotki, łatwy y do nauczenia Dzieci Geografii naydoświadczenszy wraz z przyłączonemi SzybAtlas 315.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
ATLAS m
Znaczenia:
nazwa geograficzna »łańcuch górski w pn.-zach. Afryce«: ATLAS [...] Atlas genit. Atlantis [...] ATLAS Gora w Afryce barzo wysoka. DanKolaDyk I, 136.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

Patrz *ATLANT.
Autor: