W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 01.03.2019
CZYNIĆ czas. ndk
Słowniki:
L, SWil, SW, SJP notują
SStp, SXVI (?), Kn (?), T (?) nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1606
Formy: bezok. czynić; ~ cz. ter. lp 1. os. czynię; 2. os. czynisz; 3. os. czyni; lm 1. os. czyniemy; 2. os. czynicie; 3. os. czynią; ~ cz. prze. lp m 1. os. czyniłem; 3. os. czynił; ż 3. os. czyniła; lm mos 3. os. czynili; nmos 3. os. czyniły; ~ cz. przy. złoż. lp m 1. os. będę czynił; ż 1. os. będę czyniła; ~ tr. rozk. lp 2. os. czyń; lm 2. os. czyńcie; ~ im. wsp. czyniąc; ~ nieos. cz. prze. czyniono
Znaczenia:
1. »wykonywać, robić co, działać«: Że się Woysko upomina zaslug niema to nikomu czynic podziwienia bo ie oddać koniecznie potrzeba. PasPam 141v. Mowię Panowie nie boicie się Boga Dworowi Szlacheckiemu taką czynicie Wiolencyią. PasPam 154v. Poszliscie ochotnie dla tego respektuiąc zes cie zubogiego Miasta czynię wąm wtym folgę, że was niedaleko ciągnę. PasPam 168. Pozwolono im in Theatro Publico w Warszawie Tryumf czynić zotrzymaney nad Cesarzęm Wiktoryiey. PasPam 189. Przez to ma Scewola wielką u Swiata Reputacyią ze z Swoiey własney czynił sprawiedliwość Ręki. PasPam 205v. Nieczyn Miłosciwy krolu tey Konfuzyiey y nąm y Sobie Naszey y swoiey własney Oyczyznie. PasPam 227. Czynił ci Arcybiskup te Ceremonie co do iego Urzędu nalezały. PasPam 233v. Iak krol wszedł Za Granicę Prowianty na Woysko wielkie dawano y wygody czyniono. PasPam 260. Kiedy iuz krol z Woyskiem szedł od Tulna wten czas oni naypotęznieysze szturmy czynili. PasPam 260. Mowią mi nie czyn tego dla Boga. PasPam 280v. Czyńcie znami co wam fantazyia kaze kawalerska. PasPam 58v. Wiedney godzinie napadnie mysl że by zostać, wdrugiey tego nie czynic. PasPam 73v. Ci im kazą toczynic muszą. PasPam 77. Zachorowałęm niebespiecznie iuz byli o mnie zwątpili kompania ale przecie wielkie o mnie czynili Staranie. PasPam 78v. Iakes my tedy weszli wPod lasze Moskwa ustąpili ku Mscibowu ktorzy z Trubeckiem, Herskim zabiegi czynili koło Sniatycz y koło Brzescia. PasPam 81. Nieczynił on ni złego iako to Szaleni Czynią. PasPam 83. Poszlis my do Chorągwie kozdy koło siebie czyniąc porządek. PasPam 90v.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: gesty czynić: Jéstámi nárabiam/ jésty czynię. [...] Gestu vtor: ago gestum: ago gestum humeris [...] Gesticulor [...]. Kn 246. ▲ czynić aprehensją: Ruszenie się Woysk Cesarskich nad Rhenem [...] znaczną czynią Dworowi Naszemu apprehensyą, ile że Theatrum Belli może bydź w Naszych Państwach. GazPol 1735/62, 7 nlb.. ▲ czynić jak »postępować w jakiś sposób«: Widzi się to zrazu temu co grzeszy że bardzo dobrze czyni. PasPam 134. Sąm WMMPan podobno tak czynisz że kiedy Sługę przyimuiesz sąm z nim wręcz mowisz. PasPam 223v. Dawał przykłady dawne ze puko Polacy tak czynili poty floruit [kwitła] złota wolność. PasPam 231v. ▲ czynić jakimś: Wszystkie CyrkumStancyie czynią mię wolnym. PasPam 145. Moy Panie Bracie nieczyn że mię WSC błaznem. PasPam 163-163v. Przyszedszy tu do Wielkiego Miasta iuz tu znaydę wpotrzebach moich wygodę a was, wolnymi czynię. PasPam 168. Oni Tylko Tatarami a Brancami [wojują] ktorych zynszych nsrodow biorąc akkommoduią do Woyny. Czyniąc znich Anczarow y Szpalirow [Sipahierów]. PasPam 261v. Nie umieietność moia to sprawiła. Ale natura dobrym cię czyniła. PasPam 51. ▲ ale cóż czynić »nie ma rady, niestety«: Unikogo niemogę bydz. Plano [całkowicie] w takim w iakim się poczuwam rozumieniu, Ale coz czynić? Iugulatur virtus [gnębiona jest cnota]. PasPam 142v. ▲ wiadomo czynić »zawiadamiać«: Administratorom dobr naszych krolewskich [...] wiadomo czyniemy iz w pewnych naszych Interessach posyłamy do Woyska na Białey Rusi [...] Iana Paska. PasPam 151. ▲ czynić winnym »obwiniać«: Xiądz ten chciał mi dać testimonium [świadectwo] [...] ze mię [umierający] circa dispositionem [gotując się na śmierć] nieczynił winnym. PasPam 140v. ▲ czynić wzmiankę o kims, o czymś: ▲ dzięki czynić: ▲ czynić przynukę: Gospodarzu czyn przynukę Zołnierzom bądz im rad, niech pamiętaią twoię ochotę. PasPam 202. ▲ czynić wstręt do czegoś »stać na przeszkodzie czemuś«: Niemaiąc nic pozyciu swym Milszego nad Miłość Poddanych naszych, y ich przeciwko nąm Uprzeymą podufałość. Do ktorey aby na czasy potomne ustępu [!] zadnego nieczyniły teraznieysze mięszaniny [...] wszystkie takowe nieSmaki y urazy [...] daruiemy. PasPam 210v. ▲ czynić asentacje:
Związki frazeologiczne: relacyją czynić (sz. zm.): Poszedł tedy czynił tam rellacyią iuz niewiem iaką. PasPam 145v. Czyni tedy kalinowski Rellacyią prawi iak na Mękach koloryzuie. PasPam 240. ◆ bestyję z siebie czynić »zatracać cechy ludzkie, zachowywać się jak zwierzę«: Nie popisuję się, opiwszy się, z rozumem i z męstwem, bo się tego strzegę, bywszy z łaski Bożej rozumnym stworzeniem, żebym bestyej z siebie nie czynił dla kufla. JazStadListyCz II 178. ◆ dosyć czynić czemuś (sz. zm.) »stosować się do (zwyczajów), wypełniać (obowiązki)«: Dosyc czyniąc woli WM. me[go] M-o Pana teyze zaraz godziny odpisuię na list WMP. OpalKListy 36. Zabraniacie Mieszczanom czynic dosyć prawu y zwyczaiowi. PasPam 167. Xiązę Io MSC z Prezmowa Funkcyiey urzędowi swemu nalezytey nieczyni dosyć. PasPam 232. Cisz Commiszarze Naszi postanowili aby Miesczanie Naszi iako powinnosciom swoim dosic czynic powinni tak aby posłuszenstwo Ząmkowi wszytkim oddawali [...]. KomonDziej 114v. ◆ co komu czynić na afront, co komu robić na afront, co komu uczynić na afront, co komu wyrabiać na afront »(u)czynić co w celu obrażenia kogo«: Wymawiali mi to ześ to nąm uczynił na affront. PasPam 164v. Kiedy kto dobro nasze bierze i podobno nam to jeszcze na afront robią, wytrwać i ścierpieć niepodobna. SobJListy 62. To wszystko wyrabiał Sapieha na afront Krolowi zaczepiaiąc Koronne Kraje. OtwFDzieje 42. ◆ czynić, uczynić eksperyment z kimś »stoczyć walkę, potyczkę z kimś, wystąpić zbrojnie przeciw komuś«: Gdy by[ś] był z Czarneckim iaki uczynił Experiment Pewnie bys to był y Za [ze] mną uczynić musiał. Bom tu ia iest w osobie krola Polskiego. PasPam 71v. Iak tylko dali Czarnieckiemu osobną dywizyą [...] nigdy się nietrafiło że bysmy całą zimę na konsystenyiey mieli odprawić ale ustawiczne z Nieprzyiacioły czyniąc experymenty. PasPam 79.
2. z podmiotem nieosobowym »powodować powstanie czego, wytwarzać«: Dla lepszego izby zagrzania w szrodku izby iest rowek iako korytko, to go wąglami napełniwszy rozedmą z iednego konca y tak się to zarzy y ciepło czyni. PasPam 56.
Związki frazeologiczne: apetyt czynić »nabierać chęci, ochoty na co«: Rozłákomić się/ ábo kogo ná co/ v. Łákomię się & Apétyt czynię. Kn 946.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Dostatek czyni statek. PasPam 261.
3. »stanowić, wynosić, składać się na co«: Dwa szelągi lipskie ktore czynią 4 grosze Polskie. PasPam 64v.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: czynić dzięki komuś (sz. zm.): [Faeton] tym się cieszy/ ze wodze pozwolone wziął iuż do swey ręki: Zatym przymuszonemu Oycu czyni dzięki. OvOtwWPrzem 55. Iatez dopiero obaczywszy się y odpocząwszy trochę Poklęknąłęm pierwey dzięki czyniąc Panu Bogu y S. Antoniemu. PasPam 280. ▲ czynić chłody: Drzew niemasz w polu ktore czynią chłody. TasKochGoff 71. ▲ boleść czynić: [Złość] skoro do dusze przystąpi/ wnetże człowieká złego trápi/ tłucze/morduie/ płácz/ boleść nie zákrytą w nim czyniąc [...]. StarPopr 19. ▲ gwałt czynić komu czemu (sz. zm.) »naruszać coś, postępować wbrew czemuś, zmuszać siłą, przemocą kogoś lub coś do czegoś; szkodzić czemuś«: Ach wdowo, twym źrzenicom gwałt czyni płakanie [...]. GrochWiersze 142. A wprawa szczeniąt dwojaka jest [...] W obojej wprawie trzeba pilnować, żeby im gwałtu nie czynić, a żeby przecię zawżdy sobie dopracowały. OstrorMyślTur 13. [...] on Zołnierz Stáropolski [...] o roskoszy niedbał/ gwałt sobie práwie czyniąc/ nieukáiał się áż uczciwości dogodził [...]. StarPopr 130. Gwałt/ Vis [...] Gwałt komu czynić. Vim facere, inferre, adhibere alicui. Vim et manus alicui inferre: afferre vim alicui. Vi agere: vi geritur res. Vim contrà Rempublicam suscipere [...] Oppressio [...] Per oppressionem aliquid eripere alicui. Violentia [...] Violentiae impetu opprimo [...]. Kn 218. Iednak żeby lżeyszy był grzech idącym zá pospolstwem/ y żądzą swoią/ zimney wody napoy bespiecznie pozwolić się nie może/ iedno 1. We dni naygorętsze. 2 Prácowitym/ y ktorzy wnętrze máią iákoby vhártowáne; nie tym ktorzy proznowániem/ ábo ná łożku/ niewiele chodząc wiek trawią. 3. Zołądka dobrego/ stráwnego/ nie bolewáiącego. 4. Dłuższy czás ná wypicie zimny niż ciepły náznaczáiąc/ y godzin w piciu przedłużáiąc/ nie oraz mu gwałt czyniąc. PetrJWod 32. [...] ták też właśnie u nas wolność iest w niewoli u siebie/ y sámá sobie gwałt czyni/ gdy dla iednego przeczącego, zgodá wszystkich rozrywáć się musi/ y ieden drugiemu ze ták rzekę, manus inferre videtur. OpalŁRoz E4v. Gwałt [...] Gwalt komu czynić/ Vim facere aliqui, einem Gewalt anthun. DasHünDict Uu iijv. A gdy go drudzy zakonnicy nápomináli/ áby sobie nie czynił gwáłtu/ y niepsował zdrowia ták wielkimi mortyfikácyámi. Odpowiedział. Iákoż mi żyć bráciszkowie moi każecie; ieślim się ták bárzo mátki moiey záwstydał/ ktora mię strofowáłá o swowolne życie moie/ á coż rozumiecie/ iáko się będę sámego Sędziego strásznego sromał y lękał? [...]. StarKaz II, 622. W káżdey spráwie od máłych rzeczy postępuiemy/ abysmy przyrodzeniu gwałtu nie czynili. HercBan 24. Kiedy się tak P. Bogu podobało, aby na tym świecie cierpieć [...] przyjmujmyż to od Niego wdzięcznie, by też sobie największy czyniąc gwałt. SobJListy 431. Straż Anyelska podobna Pedagogowi dorosłego iákiego Pąnięciá [!], ktorego radby iák nalepszym widział, y do tego pobudza, łágodnie námawia, ále gwałtu niwczym nie czyni. TylkRoz 329. Skarzo się na mnie na publicznych kongresach ze Ihm. krzywdy y Gwałty czynie [...]. RzewKor 33. Na koniec ieszcze raz przestrzegam, a żeby się od zbytnich utrzymać lekarstw, ktore chorobie gwałt czynią. BeimJelMed 94. [...] aby [...] przekupniom krzywd, y gwałtu nie czynili [...]. ArtWoj 113. Gwałt. 1) Gewalt; Gewaltthätigkeit [...] 1) infraction, violement, violence, violation, force [...] § 1) [...] gwałt komu czynić; gwałt czynić ludzkiemu sumnieniu grzech wielki [...]. T III 438. ▲ gwałt czynić »w odniesieniu do kobiety: zmuszać siłą do odbycia stosunku seksualnego«: Ale nie chcieli oni mężowie słucháć głosu jego: przetoż wziąwszy [t]en mąż założnicę swoję wywiodł ją do nich ná dwor: y poználi ją/ á czynili jey gwałt przez cáłą noc/ áż do záránku: á potym puścili ją gdy wschodziłá zorza. BG Sdz XIX, 25-26. ▲ nadzieję czynić komuś: Nádziéię czynię komu / nádziéię dodawam ábo otuchy. Spem alicui facio, do [...]. Kn 457. Nadzieia die Hoffnung [...]. T III 901. ▲ wstyd czynić: [...] nasi iuz pryskać y uciekać poczeli, ale Krol dobywszy Szable mocno się uwijać począł po Obozie, wołając aby tego wstydu nie czynili, dla czego innych wołaniem y perswazyą zawracał, drugich zaiezdzał konie za cugle porywając y na zad cofając. HistBun 14. Wstyd. [...] 3) Beschämung, Schande, die man einem macht [...] honte, afront, ignominie, confusion [...] sobie i Panu twoiemu wstyd czynisz. T III 2639-2640. ▲ dziwy czynić (sz. zm.): Bizánczycy/ kuglarzom/ mietelnikom/ co się po powrozie z wysoka spusczaią/ co dziwy iakie czynią/ y kuglarstwa/ połowicę zysku do skárbu kazali dawać. PetrSEk 29. [Czarnoksiężnik] Na lewey ręce tylko puklerz zawieszony Vwiniony w iedwabny pokrowiec czerwony A w prawey Xięgi trzymał, ktoremi straszliwy Nieuwierzone czynił y sprawował dziwy [...]. ArKochOrl 33. ▲ cuda czynić (sz. zm.): Czynił cudá pożyteczne Chrystus nie ná dziwy tylo/ ále ná pożytek ludzki. BirkNiedz 89. Będzie to tedy ekstraordynaryjna łaska boża, jeśli nie zginiemy na wiosnę. Siła to już mądrych ludzi widzi; ale więcej zaślepionych, którzy rozumieją, że P. Bóg dla nas cuda czynić powinien i że On nas sam obroni. SobJListy 343. [...] cuda czynić na świecie, Jego [Boga] jest robota. Jego palcem Chrystus Pan, Chrystusowym ludzie Czynili, byłli ktory znaczny w jakim cudzie. PotFraszBrück II 11. Cud. *Cudo 1) Wunder, Wunder-Werck [...] un miracle [...] § 1) cuda czynić [...]. T III 162-163. ▲ wiadomym kogoś czynić: [List do cara] Bijem ci czołem, my ludzie narodu polskiego, których (w) więzieniu bez przewinienia naszego na Białem Jezierze dzierżysz [...] wiadomem cię czyniąc o wielkich nędzach i dręczeniu naszem [...]. NiemPam 252. Wiele pisac trudno bo czas pod ten czas non suppetit, krotko o to tylko prosic bende WMMPana, abys mię wiadomym czynił iako naipredzey y iako naiczesci co się tam dziac bendzie albo stało hactenus na Coronacy. OpalKListy 406. ▲ gwoli komuś czynić (sz. zm.) »postępować zgodnie z czyjąś wolą«: Dogadza[m] komu/ gwoli czynię/ Gratificor alicui, respondeo, satisfacio, commodo, morigeror [...]. SzyrDict 48. Czinie kwoli Complaceo SłowPolŁac 8. ▲ boleść czynić: A pewnie że więcey iest rzeczy ktore nas strászą/ niźli ktore boleść czynią/ y więcey nas czásem mniemánie złey rzeczy/ niźli sámá zła rzecz trapi. StarPopr 44.
Związki frazeologiczne: cuda czynić »robić dziwne lub straszne rzeczy«: Cuda czynił w ochocie. Kozdy kieliszek sąm mi odnosił y zreki oddawał. Potym visitował in persona y bawił się zpułtory godziny, odemnie non praeventus. Przysięga, przeklina się ze mi chce słuzyc do Smierci szczerze, zyczliwie, bratersko. OpalKListy 385. Panna Franciszka cuda czyni, aby zKlasztoru Poznan[skiego] przeniesiona bydz mogła. [...] Od złosci niespowiada się y po pułroczu. [...] Posłuszenstwa zadnego. Bunty, hałasy, wrzawa z Mniszkami. OpalKListy 414. Cud. *Cudo [...] 2) Wunder, ungewöhnliche Sache. [...] un miracle; merveille; un prodige; chose merveilleuse [...] cuda w boju czynił. T III 162-163. ◆ wiadomo komuś czynić (sz. zm.) »powiadamiać kogoś o czymś«: Wiádomo wam Przyiáciołom nászym czyniemy; iż Hetman Ierzy Chmielnicki/ y ż wielu Pułkow Zádnieprskich Kozacy/ przepomniawszy Bogá y obietnice swoie/ y przysięgi odmienili/ y Wielkiego Hospodára Naszego/ I[e]g[o] Cárskie Wieliczestwo zdradzili/ y poddali się Krolowi Polskiemu [...]. MerkPol 169. Wszem wobec y każdemu z osobná, teráznieyszego y na potym będącego wieku ludziom czyniémy wiádomo tą nászą y Bráciey w Domu pozostáłych imieniem, I.K. Mości Pánem nászym Miłościwym y cáłą Rzecząpospolitą vczynioną Mánifestácyą. LubJMan 116. ◆ czynić winnym: ◆ blask mi coś czyni (sz. zm.) »coś oślepia«: [...] promienie Korony [...] słusznieby mi blásk czynić/ y przystępu do cáłowánia ręki W. K. Mości bronić miały [...]. DobrPol I, 90. blask mi, blask mi to czyni. das Licht blendet mich. le trop grand éclat m`eblouït les yeux, m`ofusque la vuë. T III 55. ◆ zadość czynić czemuś (sz. zm.) »stosować się do czegoś«: Tegoż byłem u ImPana Ienerala Altireryi, radziłem aby wysłać Działa zadość Czyniąc Ordynansowi Xięcia, przodem [wysławszy] daiąc znać że idą. SapADiar 125. [...] ue uszytkim Ia chcę dotrzymywać kontraktowi y Intercyzy dawney nullá reservata Salvae et clausulae trzymam się y Summę na terminie designowanym Staramsię czyniąc Zadość Woli y rozkazowi ImCi Dobrodzieia. SapADiar 31. ◆ przen. zadość czynić czemuś »zaspokajać potrzeby, zadowalać«: Nędzny wieśniak chatkę ma ukleconą, jak na sikorę klatkę, i to dziur w niej około pełno; sam gościem prawie w domu, bo czyli mu swojej roli zadośćczynić, czyli zaciąg codzienny panu odprawić [...]. GarczAnatFil 628. ◆ zadosyć czynić komuś, czemuś (sz. zm.) »zaspokajać potrzeby, zadowalać«: Trunku wszelkiego zimno pić wystrzegay się: Raczey Herbatą z Melissy, Hyzopu, lub Szałwii gotowaną pragnieniu czyń zadosyć. BeimJelMed 313. I ubogim w tym razie za dosyć czynię [tańsza recepta]. BeimJelMed 90. Tylko że mi tak życzą moi przyiaciele. Zebym tobie nie ufał, sam sobą nie rządzę Chociasz inaczey o twey poczciwości sądzę. Czynić iednak zádosyć muszę tym, co radzą. Bo mnię codzień turbuią, pokoiu nie dadzą. DrużZbiór 67-68. ◆ dość czynić czemuś »stosować się do czegoś«: Synu moy życzliwy, Proszę, ábyś pamiętał ná moy włos szędziwy, A czyniąc dość prośbie mey chciał iść do meszkity wspoł zemną oddáć pokłon Bogu należyty [...]. DamKuligKról 182. ◆ zadosyć czynić czemuś »wypełniać obowiązki, stosować się do prawa«: Jeszcze dotąd jestem fixus lecto dla wielkiej słabości zdrowia mego, atoli przecie assumo vires, kiedy propria manu mojej zadosyćczynię funkcyjej w ekspediowaniu poczty do w.ks.m. pana i dobrodzieja m.m. SarPam 254. ◆ dość czynić komuś, czemuś (sz. zm.) »zaspokajać, zadowalać«: Czynię dość komu/ Satisfacio legibus, Deo, causae, officio meo, opinioni hominum [...]. Kn 108. [Graf Wejhard] Spada W kilká dni potym ná dobrá y włości Klasztorne, kędy dość czyniąc Swey złości, Rozgromiwszy lud w Folwárku zelázem Zágarnął bydła czterdzieści Sztuk rázem. OblJasGór 16. dość czynić komu. Gnüge leisten. contenter qu. satisfaire qu.ou à qu. T III 257.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Broni a sąm czyni. OpalKSat 109. ● Bogátemu dobrzé czynić/ strátá. KnAd 36. ● Dostatek iako mowią czyni statek. PasPam 261. ● Dobry záwsze czás dobrzé czynić/ oyczyzny bronić/ etc. KnAd 186. ● Zyzność chłopá czyni śmiáłego/ zuchwáłego. KnAd 62. ● Widziemy/ że prawdziwe jest ono stáre przysłowie: Jeden Błazen wiele Błaznow czyni. GdacPrzyd 31. ● Iédná iáskołká nié czyni láta; nié czyni miástá iedná chátá. KnAd 309. ● (war.) Namyśl się wolno/ á spiészno czyń. KnAd 1008. wolno sobie namyśl a prętko czyń. T III 2599. ● Kto chcé drugich mieć powoli/ ma iem też sam czynić g-woli. KnAd 371.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
*CZYNIĄCY
im. przym. czyn.
Formy: lp C. m czyniącemu; B. ż czyniącą; lm D. czyniących; B. mos czyniących; nmos czyniące
Znaczenia:
hasło w opracowaniu - nie podano jeszcze definicjiNapisał [...] wiersze narodowi naszemu hanbę czyniące. PasPam 183.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: boleść czyniący: Boleść głowy znosić tákże tárciem y wiązániem z boleścią/ krysterámi tákże y czopkámi/ ktoreby ná doł odciągáły máteryą boleść czyniącą. PetrSInst D4. ▲ dziwy czyniący: [Z sejmików] zaraz wyprawieni byli do Króla Posłowie, skarząc się na Niemców darmo w Polszcze próznuiących a wielkie dziwy y krzywdy po Dworach Szlacheckich czyniących. HistBun 50.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: SPas