W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 19.02.2016
APREHENDOWAĆ czas. dk/ndk
Warianty fonetyczne: APREHENDOWAĆ, *APREENDOWAĆ, *APRENDOWAĆ
Słowniki:
Kn, L (XVII), SWil, SW notują
SStp, SXVI, T, SJP nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1624-1639
Formy: bezok. aprehendować; ~ cz. przy. pr./cz. ter. lp 3. os. aprehenduje; lm 1. os. aprehendujemy; ~ cz. prze. lp m 1. os. aprehendowałem; 3. os. aprehendował // apreendował // aprendował; ż 3. os. aprehendowała; lm mos 3. os. aprehendowali; ~ cz. przy. złoż. lp m 3. os. będzie aprehendował; ~ tr. przyp. lp ż 3. os. by aprehendowała; ~ im. wsp. aprehendując
Etymologia: <łac. apprehendere; fr. appréhender>
Znaczenia:
1. »brać pod uwagę, liczyć się z kim, czym«: Nie pomáłu Dwor apprehenduie te Tráktaty/ ktore między Anglią a Portugálią záchodzą o Małzenstwo/ choć do koncá nie wierzy zeby miáły przyść do skutku. MerkPol 173. Choć byśmy przegrali, to nieprzyjaciel rzecze: jest jeszcze cesarz i król polski, i będzie przynajmniej osoby, jeżeli nie wojsko, apprehendował. DyakDiar 45. Hetmani i Kanclerze każdemu potrzebni, każdy się o ich przyjaźń i afekt stara, każdy ich aprehenduie. KonSRoz 87. Do tych to Słowakow Alexander Wielki pisał, a tym samym pokazał, że lubo wielki Bellator, przecież nie mnieyszych Bellatorow apprehendował. ChmielAteny II 433. Wkrotce Frankowie Nacya Niemiecka z Frankonii wybrawszy się przez Ren, Gottow repressalia nie apprehenduiąc, aż się o Paryżanow oparli. ChmielAteny II 44-45. KROLIK [...] Zowie się, choć naymnieyszy z Ptakow, Krolem ich, dlatego, że y Orła samego nie apprehenduie, bo ten na tak mały łup nie łakomiłby się, ani też mogłby ułowić. ChmielAteny I I, 512.
2. »rozważać co; uważać co za coś szkodliwego«: Pokazał się y drugi mankament kancellary W Pana [...] postrzegli ze tylko iedna pieczęc Maiestatowa iest przyłożona, a drugiey pieczęci XL niemasz ktory mankament bardzo aprehendowali y dopominali go. CzartListy 34. [...] To iest iednak pewna, że Dwor nasz tey odmiany [uzurpatora do władania Korsyką] dużo apprehenduie, obawiaiąc się, żeby na tey Wyspie Gniazda Rozboynikow nie założono [...]. GazPol 1736/96, 7 nlb.. Nakoniec apprehenduiąc przegraną swoię z Prusami, y głod cięszki, wpadł [Bolesław IV] w śmiertelną chorobę Roku 1173. ChmielAteny II 341. Co do [...] biegunki częstokroć z frebrą złączoney, to iuż rzekłem, że do pierwszego y drugiego dnia nie trzeba iey apprehendować. BeimJelMed 29.
3. »przejmować się, brać sobie do serca; narzekać«: Nawet y o rzeczach duchownych mowiąc/ im kto zbytnie co apprehenduie/ tym mu mniey szczęśliwie według iego myśli powiedzie się. StarKaz II, 114. Czytał go [list] Chmielnicki z wielką uwagą, y barzo apprehendował ze mu Tytułu Hetmańskiego nie dano. HistBun 22. Prawda nie masz co tak barzo apprehendować, wszak ie i piie dobrze, kto Seymy rwie dla swoich prywat. KonSRoz 3.
4. »pojmować, rozumieć«: Z przeszłych rozdziałów może się aprehendować, że zawsze intencyja moja była, abym moderował długość i insze defekty niektórych dział. AquaPrax 90. Vprząść/ ábo vprządł sobié w-głowié to abo owo/ wziął sobié w-rozum/ poiął to bárzo/ chwycił się tego [...] apréendował to [...] nié appréendował on tego/ i[tem] nié poiął/ nié waży sobié tego/ puścił to lékko/ ábo mimo się. [...] Apprehendit id valde, vel non apprehendit [...]. Kn 1195.
5. »obawiać się«: Gdyby był napadł [nieprzyjaciel] to by się [bateria] rejterowała na kępę, zrzuciwszy most i nieprzyjaciela by nie apprehendowała. DyakDiar 45. Przyidzie ta koley i na nas, ieżeli bez broni czekać będziemy, że nam ktory sąmsiad część Panstwa, przyległą swemu, wydrze [...] to są sąmsiedzi, ktorych antecessorowie nasi nie apprehendowali. LeszczStGłos 7.
Przenośnie:
6. »podporządkowywać się, ulegać komu«
Przenośnie: MODRZEW Drzewo po Łacinie Latix [...] Onim trzymała Antiqitas że Ognia, nie apprehenduie, [...] exemplo że koło miasta Gezgobii, wieży nie mogł spalić Juliusz Cesarz [...] iż z tego była budowana Drzewa. ChmielAteny I I, 541.
7. »dostrzegać, zauważać«: Kazał [Cesarz] wypuścić z więzienia Brátá swego/ á Wezyrowi / ktory mu to dissuadebat odpowiedział/ ze nie tylko periculum vllum nie ápprehenduie ex illius libertate, ále owszem żáłuie że wiecej nie ma Bráciey. MerkPol 11. Druga [strona omawianej sprawy] co apprehenduie P. Grzegorzewski iest Iezeli się Inquisicia oktorey mowięmy znaydzie [...] to tez y Trybunał eisdem motiuis Dekret ich [o przysądzonych pastwiskach] aprobować będzie. RadziejKor 57v.
8. »zatrzymać, uwięzić«: Wziąl Piłat P. Jezusa, albo raczey wyrażaiąc to, Łaciną z-Polaczoną aprehendował P. Jezusa Piłat. MłodzKaz III, 239.
9. »zataić, ukryć«: Pytać go trzeba (...) obyczaynie napominaiąc/ aby się w czym nie ztrwożył konaiący/ abo nie apprendował sobie erroru iakiego w spowiedzi świętey. StarKaz II, 591. Tam [w Żurowiczach] [...] spowiedałem się, nic nie aprehendowałem. MatDiar I, 342.
10. »ustrzec się, uniknąć«: Potrawy ich Czosnek, Cybula, Kapusta, suchar, trunek woda: a od takich Moskal delicyi, (bo więcey ich nie ma) śmierci nie apprehenduie. ChmielAteny II 432.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
APREHENDUJĄCY
im. przym. czyn.
Formy: lp M. m aprehendujący; n aprehendujące
Znaczenia:
1. »przejmujący się, biorący sobie do serca, narzekający«: Melancholik iest odludek [...] zelotyp w własnym zdaniu uporczywy; ladaco apprehenduiący; w gniewie długo trwaiący. BystrzInfAstrol 17 nlb.
2. »obawiający się«: LAURUS [...] Laurowe albo Bobkowe Drzewo zawsze zielone [...] Zimy i piorunow nie apprehenduiące, Tryumfatorskich głow y uczonych Ornament. ChmielAteny I 540.
3. »podporządkowujący się, ulegający komu«: W Achai było Miasto Corinthus bogate, Rzymianow nie apprehenduiące, dla tego od nich demoliowane. ChmielAteny II 438.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]

*APREHENDOWANY
im. przym. bier.
Formy: odmiana złożona lm M. nmos aprehendowane
Znaczenia:
»brany pod uwagę«: Rozumu mego w tym zkonwinkować nie mogę, żeby kontradykcye przeciw wyraźnemu Prawu bydź powinne aprehendowane. KonSRoz 72.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: