W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 21.09.2022
JANCZAR rzecz. m
Warianty fonetyczne: JANCZAR, JAŃCZAR, JAŃCAR, JANCAR, ANCZAR
Słowniki:
SXVI (janczar, jańczar, janiczar), Kn (jancarowie), T (jańczar, jańcar), L (janczar; XVII-XVIII), SWil (janczar), SW (janczar, jańczar, jeniczer, janiczar, janiczer, janczaryn), SJP (janczar, jańczar) notują
SStp nie notują
Formy: lp M. janczar // jańczar // jańcar; D. janczara; ~ lm M. uż. osob. jancarowie; D. janczarów // anczarów; C. janczarom; B. uż. osob. janczarów; uż. nosob. janczary; N. janczarami; janczary; Ms. janczarach
Etymologia: <tur. janyčary 'janczar'>
Znaczenia:
1. »żołnierz piechoty tureckiej utworzonej z wziętych do niewoli chrześcijan, wychowanych przez Turków«: Jáncárowié/ Triarij Turcarum. [...] Praetorianos milites Turcarum. Kn 235. Lękał się zrázu Pogánin tey woyny/ Choć miał z Iánczáry nie máły lud zbroyny: PaszkMrChor A4. To też nászym constabat/ że Tureccy przywodźci Iánczárow że się nie mężnie z Kozákámi potykali/ śćiná i ich zroskazánia Cesárskiego. ZbigAdw A4. Ja poślę nan nasłańce, Janczary swoje, bronić się mi będzie. BirkZbarKoniec 235. Tam [w ogrodzie] widzieć adzamogłan zgraje dziesięcinnych, których z ręku rodziców wydarszy, niewinnych, na tamte pierwej cesarz obraca posługi, aniż między janczarów popisze ich rugi. TwarSLegK 140. Lecz tą wycieczką ani nie sprawiono, Bowiem ochotnych dwu tam postrzelono, Lub już w aprosze oni powpadali, Juże motyki i kilofy brali, Chorągiew jedną był Przewadzki porwał, Lecz mu ją janczar nazad z ręku wyrwał. MakSRelBar II 181-182. Niewolnikow przodem przed Janczarami gnał [wezyr] do Szturmów. PasPam 260. Oni tylko Tatarami a Brancami [wojują] ktorych zynszych narodow biorąc akkommoduią do Woyny Czyniąc znich Anczarow y Szpalirow. PasPam 261v. Niebiorą nigdy Adźiamoglana żadnego zá Iánczárá/ ále czásem zá wiernąwysługę/ wychodzą ná służbę do Bászow/ gdźie zápomocą Pánow swoich/ przychodzą do znáczney Substáncyey/ y prowádzą ostátek dni swoich w pokoiu y w czáśie. RicWielJMon 51. Stáwiáią iednego z nich ná stráży ná koniu/ y Iánczára pieszego /przy kożdny kołku Námiotu Cesárskiego/ tákże y Wezyra wielkiego. RicWielJMon 222. ROZDZIAŁ VII O Ianczarach. RicWielJMon 225. Coż mowić o ustáwicznych bátáliach Polskiego narodu z Moskwą, ktorych pod Smoleńskiem przed lat 129. ná plácu trupem legło 208000. iáko swiadczy Piasecki. Z krzyżakámi ktorych przed lat 240. Władysław Jagełło 140000. zniosł. Z Tátárami y Kozactwem, ktorych ná Ceterze przed lat 145. Jan Zamoyski 70000. á 20000. Janczarow zwyciężył. BystrzInfCosm G3v. Regiment zowie się Regimen, albo Regimentum po łacinie Ianczarowie, Ianizari. ChmielAteny1755 I 84. Iańcar. Iańczar. ein Janitschar. un Janissaire. T III 469.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: janczar aga »dowódca janczarów«: Wielky to na Moskwie Strzelcy Vrząd iako V Turkow Ianczar Aga. ŻółkPocz 41. Ianczar Aga, Starszy Ianczarski, ktorych tu znaczne praesidium. TwarSLeg 50. Z pogranicza continuant tu wiadomości, osobliwie z Szańcu Ś. Trójcy i Maryjampola, że w Kamieńcu powietrze straszne, już wymarło nad trzy, tysiące dusz, janczar-aga i syn paszy, niewolników, różnych ludzi znacznych siła wymarło. SarPam 43. Janczarága. iakoby Hetman pieszego woyska. GośPos 353.
a) »wizerunek, rzeźba żołnierza piechoty tureckiej«: Czareczka mała, kryształowa. — Janczar biały. — Trąb dwie, jedna słoniowa, druga czarna. InwRuchGęb 125.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorzy: SPas, WG