ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO Data ostatniej modyfikacji: 10.02.2017
*RĘKA rzecz. ż
Słowniki:
notują
Formy: lp M. ręka; D. ręki; C. ręce; B. rękę; N. ręką; Ms. ręce; lm M. ręce; D. rąk; ręk; C. rękam; rękom; B. ręce; ręki; N. rękami; Ms. rękach; lpdw M. ręce; D. ręku; C. ręku; B. ręce; N. rękoma; Ms. ręku
Znaczenia:
»kończyna górna«: Zdania swoje każda z nich w pośrzodek wnosiły: Jedne się wrócić nazad do Krety radziły I raczej się na wolą ojców niebłaganych I mężów swoich puścić, chocia rozgniewanych, Niżli na niemieszkanych brzegach miedzy lasy Głodem umrzeć i cierpieć niezmierne niewczasy; Drugie zasię i słowa rzec na to nie dały I że się było lepiej utopić, wołały, I chodzić chleba żebrać tam i sam po świecie I być nierządnicami do końca, niż w Krecie Poddać się pod surowe i gniewliwe ręki Srogich ojców i mężów na kaźni, na męki. Takie rady i insze różne przed się brały, Ale się żadne przecię z tych nie podobały; Nakoniec między niemi Orontea wstała, Co od króla Minosa ród swój wywodzała. ArKochOrlCz II 119.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: apollinowa ręka »lekarz«: O nadziejo, o Boże! Oto-ć moją mękę, wpół umarłą, pod Twoję świętą skłaniam rękę. Zdrowy Apolinowej ręki nie wygląda, chory zaś Machaonowej nauki żąda. HugLacPrag 37. ▲ balwierska ręka: ▲ chłopie ręce: ▲ ręka chłopska »chłopi«: Ktory z poboiowiska do lassa albo na błota uciekł tam od ręki chłopskiej okrutnieyszą zginął śmiercią. PasPam 51v.
Związki frazeologiczne: być u kata w ręku: ◆ z rąk czyichś windykować: ◆ od rąk czyichś eliberowany:
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: dać rękę: ▲ dać coś na rękę: ▲ lewa ręka: Zatę rękę co trzymał szablę uchwyciłęm go lewą ręką. PasPam 104v. Oni mieli znaki lewe ręce chustką wiązane. PasPam 203. ▲ bezbożna ręka: Wielka pociecha, utrapioney duszy, Ze nie Poganska, nie bezbozna ręka, We krwi się moiey szlachetney viuszy. PotSyl 79. ▲ bezecna ręka (sz. zm.): A ty/ o ręko sroga y bezecna/ Ktoraś vczynek zrobiła brzydliwy: Weś mi co pręcey zá grzech popełniony Zywot/ y Bogu/ y ludziom wzmierziony. TasKochGoff 320. Z tamtych zaboyca, uciekł godzien kata, TuSyn na marach lezy, zona stęka, Iesli dotychczas z zalem nieszła z swiata, O Kaimowska, o bezecna ręka, Wyuzdawszy się trucizną naBrata, Asz Bomfin cicho, skoro blizey stanie, Iusz y Arsinę razem opłacz Panie. PotSyl 50. Poki moc swoię y bezecną rękę Ná moię zechce rospościerać mękę. ChrośZbiór 88. ▲ ręka boska: ▲ ręka boża: ▲ cuda podać pod czyjeś ręce: Nie iest tedy rzecz dziwna/ iż Bog [...] ták wysokie spráwy y cudá podał pod ręce wolę y modlitwę nabożnych Pánienek. OkolNiebo 11. ▲ cuda dać w czyjeś ręce: Cudá ták częste y wielkie Bog zá żywotá y po śmierci iey [Heleny] dał w ręce iey y przyczynie świętey/ iż przenieść w lat siedemnaście ciáło iey błogosłáwione náznáczono. OkolNiebo 23. ▲ ręce łamać »martwić się«: Krol Stoi Obstąpili go a on Ręce łamie turbuie się. Iuz tez w tęn czas szczerze był frasobliwy. PasPam 203v.
Związki frazeologiczne: w rękach zabić: ◆ własnej ręki podpis »własnoręczny, autentyczny, osobisty«: Skrypt ten własney ręki podpisem y pieczęci przycisnieniem ztwierdzam. PasPam 161. ◆ przyjać na się habit z czyich rąk, przyjąć habit »wstąpić do zakonu«: Przeto vbostwo sobie vpodobawszy/ [święty Jacek] przyjął ná się hábit z ręku Dominiká świętego/ y został Ordinis me[n]dicantium brátem: pomnąc ná to dobrze/ iż ktory ná tym świecie będą zażywć roskoszy y dostátkow według lubości swoiey/ po śmierci Famem patientur vt canes. StarKaz 362. Miał już iść in theatrum osądzony na rozstrzelanie, ale liber pronuntiatus za ustąpieniem dobrowolném jp. Krasińskiego egzekucyi dekretu, przyjąć bernardyński habit obiecał [p. Lipert, porucznik regimentu jp. Denhofa]. ZawiszaPam 348. ◆ przepisać ręką swoją: ◆ porwać pod ręce: ◆ uwięzić w rękach »oddać na przechowanie«: Luboc to [majątek] tam uwięzili w rękach Rodzonego dziecinnego Stryia [...] Alec ia o ciebie się nie frasuię będziesz umiał sobie znim postąpić. PasPam 222. ◆ bronią w ręku »zbrojnie«: Potem się bronią w ręku dowiesc ofiarował [Rynald] Ze to prawda co mowił y co pokazował. ArKochOrl 52. ◆ zwycięska ręka: ◆ załamywać ręce: ◆ ręką własną podpisywać się: ◆ ręce komuś wrazić: ◆ chodzić po rękach, po ręku chodzić: Chodził ten List po rękach Ludzkich sąmze Pąn Hetman rozesłałgo Copie niektorym przednieyszym Panom Senatorom Duchownym y Swieckim. ŻółkPocz 11-12. Potym tez Pąn Hetman z Pułkownikami y z Rotmistrzami, y inszymi przednieyszymi osobami zWoyska na Vmowiąne Conditie ktore iz poręku Ludzkich chodzą niezdało się ich tu pisać. ŻółkPocz 34. ◆ chodzić przez ręce: Co do rzendu ten musi chodzic przes rozne ręce gdy konia ubieraią, rozbiraią etc.. OpalKListy 423. ◆ chodzić z ręki do ręki: Tę zagrodę zbudował Piech Wozny, przedał ią za grzywien 3, chodziła z ręki do ręki. KsKasUl I, 325. ◆ ręką bezbronną »będąc nieuzbrojonym«: W tym gdy ręką bezbronną mężnie czyni sielá/ Niechcąc umrzeć bez pomsty/ z tełu go pożełá Nożem krwáwym Láchezys. TwarSLeg 35. ◆ wziąć habit, wziąć habit z czyich rąk »wstąpić do zakonu«: Wziąwszy Hábit ś. [Małgorzata] ná káżdy dzień Godzinki Naświętszey Pánny' y Krzyżá ś. y Psałterz cáły odpráwowáłá. OkolNiebo 13. Gdy miáłá lat 21 wzięłáa Hábit S. z rąk Dominiká S. ktory odmienił iey imię ktorym błá zwana (to iest) Kátárzyná/ na imię siostry Osánny. OkolNiebo 93. Swiętobliwi Brácia Więcław, Włádysław, Wisław, iednego dnia Habit wźieli, iedneż cnoty mieli, iednegoz dnia pomarli. ChmielAteny II 415-416. ◆ od rąk czyichś eliberowany: ◆ gołą ręką witać »witać, nie dając prezentu, daru, poczęstunku«: Nikt gołą ręką Krola chyba z boru, Nie wita. PotSyl 24. ◆ jak ręką odjął: ◆ ręce łamać: ◆ w ręce oddawać: ◆ ręce składać »wyrażać gestem gorącą prośbę, błaganie«: Ucieka Chorązy Hoży Moskal [...] zaidę go założę pistolet. Pozałuy oddał mi Chorągiew, prowadzę go modli się okrutnie ręce składa. PasPam 96v. ◆ mieć honor w rękach »otrzymać godność«: Chceszli że bys miał ten Chonor w rękach ktoryc Woysko dac intendit [zamierza]. PasPam 121.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Prętka robotá/ z ręku páda. RysProv XIII, 8. ● Ręká gdzié boli/ oko gdzié gwoli. KnAd 238. ● Szubiénicznik/ wisiéléć [!][...] Nostri per probrum dicunt talibus: Byłeś w-katowskich rękách. Kn 1126. ● Vszy słucháiąc/ Ięzyk mowiąc/ Ręce do siebie gárnąc/ Serce pożądáiąc/ nigdy się nie násycą. RysProv 81. ● Od łáskáwey ręki ábo nátury bárziey boli. KnAd 764.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autor: SPas