Słownik XVII wieku

Znaczenia:

1. »wydłużona sztuka żelaza, kształtowana przez kucie, używana jako materiał, narzędzie lub część konstrukcji«: Bo kto się raz na szynie rozpalonej sparza, Nierychło błędu swego drugi raz powtarza [...]. PotWoj1924 105. Nieták pałáią Ethneyskie kominy Kiedy w nich Vulkąn swe wygrzewa Szyny/ Nieták y owe/ á strászne záiste/ Z Wezuwia lochy istrzą się śiárczyste. KochProżnLir 212. Może y tę przyczynę przydáć/ ktorąm wspomniał/ że się spodźiewáią/ iż się im przyda ná ochronienie nog/ kiedy przyidźie po rospálonych szynách chodźić: W tákimże poszánowániu máią listki Rożáne/ mowiąc że roża wyrosła z potu Máhometowego. RicWielJMon 157. Z ognia się gnie żelazo: im dalej komina, Tym twardsza, tym trudniejsza do reformy szyna; Rychlej schylisz latorośl niż wyrosłe dęby. PotFrasz1Kuk II 33. Tam żona męża; a tu twardsza niźli szyna, Matka, niźli Medea okrutniejsza, syna, Wbijając w obie ręce one straszne ćwieki, Żeby, co jabłko struło, leczyły na wieki. PotFrasz2Kuk II 388. Nikczemność iednák Cupellá pokázáłá. Acz i bez niey rzecz się wydá: gdy ná szynę rospáloną: złoto: srebroli/ ich sposobem robione włożysz/ kurzyć się pocznie/ á bieleć szyná. SekrWyj 3. Kopę goździ uklepie kowal z jednej szyny, Kopę ulepi kafli garncarz z tejże gliny, Kopę czapek z postawu sukna krawiec strzyże, Kopę upiecze bochnów z jednej baba dziże [...]. PotMorKuk III 110. Co większa rzeczy niesłycháne Zeby szyny iák ogień szczery przykładáne Do bokow po trzy rázy: wskroś nie doymowáły Do żywego, lecz tylko po wierzchu mácáły. ŻuchOgłos O. Szyna. 1) eine Schiene Gisen. [...] 1) barre de fer. [...] § 1) snop żelaza ma szyn 12. T III 2284. Mowią: tortury dla poznania prawdy Są używane, lecz przez nie, nie zawdy Upewniaią się, słaby bowiem prawi Czego nie zrobił, mocny nie wyiawi Choć go w torturach przypieczesz y szyną. RutZabawki 58. Gdy sztabę w podłuż wyciągną, kładą ią w poprzecz kowadła, i pod młota toporzysko podkładaią, aby młot bić zaczął w część naybliższą kleszczów, to gdy się stanie, sztabę w przeciwną stronę powoli ciągną, aby w szerz wyciągała się, i podobnieyszą do szyny stawała się. CourtBuchuOsińNauka 303. [...] gdy pień, na którym iest kowadło, i słupy elzowe, na których toporzysko młota, przysiadaią i podskakuią, to dopomaga do ciągnienia szyn, bo na ów czas pod młotem można sztukę trzymać lepiey, i wygodniey wyciągać, i doskonalszą szynom dać figurę; nakoniec wiązanie sprawuie, iż iedna sztuka drugiey ustępuie, przeto nie tak łatwo z mieysc wyskakuią, nie tak prędko psuią się. CourtBuchuOsińNauka 305. [...] przywitawszy się z Generałem, odebrał od niego zapłatę cła, y podarunki roczne, były te materye bawełniane czarne, y białe, kilka sztuk sukna szkarłatu, koral, bursztyn żołty, żelazo w szynach, kotły miedziane, cukier, gorzałka, korzenie, naczynia, y kilka sztuk monety srebrney, pod stęplem Holenderskim. HarpeWróbHist 78. Żeby iednák Zyd iednákowąsz y wtym z Kátoliczką ponośił kárę, y potym wydał przyczyny dla ktorych krwi nászey vżywáią, ná tortury skazány został; ná ktore gdy go bráno, ználeźiono v niego w posłaniu słoiek zmáśćią iákąś do wiśniowego soku podobną niepełny,widoma rzecz: że z czárámi, ktore ták wielkie były, że y święcone rzeczy y brzydkie kádźidłá niepomogły, Páschały miedzy świecámi drugiemi gásły; y-od szyn iáko ogień rospalonych; ná bokách tylko się przyszczyła skorá, częmu się y sąm Kát dźiwował [...]. ŻuchOgłosInf Ev.

▲ Ustabilizowane połączenia wyrazowe: ▲ szyna żelaza: Szyná żélázá/ Lamina ferri rudis. [...]. Kn 1130. Sytę poty warzyć w kotle, przy ustawicznym szumowaniu, poki szyna żelaza iak ogień rozpalona w nim umoczona nic nie zgasnie według Tylkowskiego, y experyencyi. ChmielAteny III 425. ▲ szyna żelazna: Tey chorobie/ ponieważ vmieią wszyscy niemal kowale łácno zábieżeć/ ono zdźieráiąc żelazkiem ábo nożykiem ná to przygotowánym/ áż do krwie: kłádąc też zárázem szyny żelázne w gębę/ áby one żuiąc/ mogło tym więcey krwie złey/ zgęstwiáłey/ ziádłey/ koło dźiąsł zgromádzoney wystąpić/ y zęby powierzchu tym kąsániem bárźiey oczyśćić/ á octem z solą ná ostátku te zerznienia opłokiwáiąc. DorHip II Mivv. Komuby zgorzeliná/ iáko spalony śćierw: ábo kiedy ná mękách kogo świecámi/ álbo rospalonymi bláchámi/ y szynámi żeláznymi palą/ z gárłá cuchnęłá/ tego korzenia żucháć/ y w vśćiech trzymáć dobrze. SyrZiel 87. Podle drzwi kuchennych na pokoje idą schody szyną żelazną przepasane do wchodni z drzewa bramki, na dole i u góry z poręczami, nad wschodami przykrycie bez dachówki; te schody wielkiej podległe ruinie. InwChełm 7. Nad kratką e widać pod m osadzone naczynie niby w iakimsiś piecyku ceglanym, który w mieyscu n styka się z ścianą kuchenną, a pod o utrzymuie się na szynie żelazney w poprzek pieca daney. p. q. iest blacha żelazna lana, która iest tłem piecyka tego, i która szerszym końcem wspiera się w murze, a zaś węższym na owey szynie żelazney. ŚwitBud 193. Wierzą Machometani, że iak będą zawołani od Machometa na dzień sądny, będą iść musieli przez drogę wszystkę usłaną szynami żelaznemi zárzystemi, y że nie będzie sposobu ustrzeżenia się od sparzenia, tylko podkładaiąc sobie papier po stopy, ktory z tey racyi szanuią, na ziemi mu się walać nie pozwalaią, y ztąd, iż na nim Imię Boskie pisane bywa. ChmielAteny1755 I 1102.

◼ Przenośnie: ◼ Znajdzie się, i niedługo tego trzeba czekać, Któryć je zechce szyną miłości przypiekać. PotPoczKuk III 399.

2. »żelazna obręcz koła wozu«: Co się tycze kół Y, same właśnie demonstrują swoje okowanie, ponieważ są skończone z ryfami, z hańtabami, z cybantami i szynami przebite. AquaPrax 126. Szyná wozowego koła/ [...] Canthus, ferrum quo rotae vinciuntur. [...] Auctor Etymologici magni. [...] quod imponitur [...] i. rotae circulo ligneo. Vitus quo ambiuntur ligna rotarum S. August. ut legunt apud eum Ioseph. Scalig. et Casaubon. à via ducta vox, reperitur etiam apud Marium Victorinum, et in Gloss. [...] vitus. (non vrus.) Kn 1130. Grunt Rolny jest Piastá z ktorey wychodźi dwanaśćie Szpic; te otacza Obod/ złożony z sześci Dzwon/ y tyláż Szyn. KomDobrOrb 209. Działko spiżowe z herbem Podkowa, u tego na kołach nie masz szyn. InwŻółkGęb 118. V Kochana ia z Malikiem wespołezmy syny z koł poobłopowali. AktaMusz 25. Szyna. [...] 2) Rade-Schiene. [...] 2) bande, bandage, m. lien de fer qui couvre quelques jantes de roüe. [...] § szyna wozowego koła. T III 2284.