W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 16.04.2012
BASARUNEK rzecz. m
Warianty fonetyczne: BASARUNEK, *BASARONEK, *BASARYNEK, *BASSARUNEK
Słowniki:
SStp (beserunk), L (XVII-XVIII), SWil, SW, SJP notują
SXVI, Kn, T nie notują
Formy: lp M. basarunek; D. bassarunku // basarunku // basarynku; B. uż. nżyw. basarunek // bassarunek // basaronek // basarynek; N. basarunkiem; Ms. basarunku // bassarunku; ~ lm M. uż. nosob. bassarunki; B. uż. nosob. basarynki
Etymologia: <niem. Besserung 'poprawa, naprawa, polepszenie'>
Znaczenia:
1. »wynagrodzenie za pobicie, wyrządzoną krzywdę, odszkodowanie, rekompensata, zadośćuczynienie«: A osobliwie nád ubogiemi czyńmy politowánie y miłosierdzie/ niewyrzucay mu ná oczy grzechu iego/ że przez pijáństwo/ ábo básarynki strácił ; ále day co masz dáć ochotnie. StarKaz II, 155. Woyny niesłuszney z nikim nie zaczniemy Kto z nami zacznie przecię się broniemy Kto do nas przyidzie to go wyłatamy A potym mu zas bassarunek damy Tey dyskrecyiey y Moskwa doznali Gdyzmy Jm Ultro tylko Frysztu dali Ze się y w Siły Mogły przygotowac I Basaronek na nas wytargować. PasPam 110v-111. Także stronu Kulika Piotra, który był uderzon od Suchana i ten basarunek [otrzymał], ma być na pokoju jako Suchan, tak i ten Kulik. KsKlim 111. Sąd tylko przysądził grziwny, aby Kasper dał Szymonowi na cyrulika y basarunek. KsKasUl I, 383. Dał kowal w pysk tkaczowi, że mu spuchły wargi; W nadzieję basarunku do wojta, do skargi. PotFraszBrück I 355. Zołnierz ieden na strzáły, niedbáiąc y miecze, Sobie odiąwszy stzemię [!], Krolowi náwlecze. Nic to, choc rán, choć kilká postrzáłow odniesie, Bo godny básárunek, bierze w interesie [...] Otrzyma strzemię Herbem. PotPocz 167.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: komu dać bassarunek (sz. zm.): Woyny niesłuszney z nikim nie zaczniemy Kto z nami zacznie przecię się broniemy Kto do nas przyidzie to go wyłatamy A potym mu zas bassarunek damy. PasPam 110v. Wy targuie na nas nieprzyiaciel to co by my na nim mieli gdyz taka unas moda wybiwszy nieprzyiaciela zwyklismy mu zawsze dac bassarunek. PasPam 139v. ▲ oddać co z basarunkiem: Płacze niewczas Betsabe, straconego Mężá, [...] Już nie żyie Uryasz, wydany ná iatki, Bierze DAWID po zmarłym obciążone spadki. Bierz Krolu pokić wolno, ciesz się podarunkiem, Wydartym, oddasz z czasem cudze z basarunkiem. O amory bezecne! o własności cudza! Jak was szatan subtelnym sposobem ułudza! DrużZbiór 99.
Związki frazeologiczne: basarunkiem potrząsać »grozić grzywną za obrazę, zniewagę«: A ktoz dzis u nas trzęsie naybardzi Seymikiem? Co wiedziec kto: wziąwszy ´ski, albo od Bracławia Albo się powie z Mozosz, tak siełę rozprawia Przygrzawszy Animuszu, iakiemkolwiek Trunkiem Spytasz go, gdzie się rodzieł? zaraz basarunkiem Potrząsa: zaraz liczy Rotmistrze y Pułki Gdzie służeł: choc za ciurę gdzie skrobał gomułki. PotWoj 61.
Przenośnie: Pierwszy do siebie wabi/ sam się wprzod do ugody bierze/ sam urażony/ y ile z nás iest skáleczony (że ták rzeknę) básarynek płaci [Bóg]. BujnDroga 364.
2.przen. »pocieszenie, ukojenie, uspokojenie; nagroda, łaska«: [Mówi Jezus] Otrzy łzy, uczyń koniec żalu i frasunku: oto mnie masz, oto masz niebo w basarunku. PotZmartKuk I 622. Naytrudnieysza; tugo, [Dauleta] Przywabic: zeby albo mogł pigułki, albo konfektu, albo zazyc trunku, Zalowi serca mego wbasarunku. PotSyl 38. Boskie śpiewam igrzysko z człowiekiem Ktore tym większey ceny i szacunku Im kto cierpliwiey czeka bassarunku. ChrośJob 4. [Mówi Brutus] Niezgodny iestem do iey [ojczyzny] poratunku Poniewasz y ci [żołnierze, którzy nie chcą walczyć] zyć chcą w bassarunku. ChrośKon 302. Azaliż iedná kropla Krwie Chrystusa w trunku Nam daná, zá grzech Rayski w szczodrym basarunku, Swiat okupić niemogła? DrużZbiór 61. OPISANIE oczu ciekawych AKTEONA. Często ciekawe oko szkodę czyni w duszy, Często w niewolne jarzmo wolnego záprzęga, [...] Zdrow dopiero, wnet z niego żebrak, niedołęgá, Choruie, nápiera się, á nie wie, że w trunku, Zámiast lekarstwa bierze, złą śmierć w bassarunku. DrużZbiór 516.
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Związki frazeologiczne: dać basarunek:
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: DL