Data ostatniej modyfikacji: 17.12.2018
LABIRYNT rzecz. m
Warianty fonetyczne: LABIRYNT || LABIRENT
Słowniki:
SXVI (labirynt, lobirynt, labierynt, lambierynt), T, L (XVI-XVIII), SWil, SW, SJP notują
SStp, Kn nie notują
Formy: lp M. labirynt; D. labiryntu; C. labiryntowi; B. uż. nżyw. labirynt // labirent; N. labiryntem // labirentem; Ms. labiryncie; ~ lm M. uż. nosob. labirynty; D. labiryntów; B. uż. nosob. labirynty; labirynta // labirenta; N. labiryntami; Ms. labiryntach // labirentach; labirynciech
Etymologia: <gr. labýrinthos>
Znaczenia:
1. »budynek o skomplikowanym układzie korytarzy«: MInos zwyciężcá, Atheniany pohołdowawszy, táki ciężar náostátek ná nich włożył, áby káżdego dziewiątego roku niektorych z synow Szlácheckich, ná Kretę wysep posyłali, do Labiryntu, od Dedálá cieśle misternie zbudowánego, ku ziedzeniu Minotaurowi [...]. OvOtwWPrzem 305. Nácieráły ná te serce nieraz iáko ná nieustrászony Anáxárchá Philozophá ániumusz/ tákowe w Oyczyźnie trudy/ ktore nie iednego/ iáko Thezeuszá po nici w Lábirincie wiodły; ále odważne serce łágodną swadą/ przy ludzkości y mądrości/ z porádą złączoną natwardsze párkany od nieprzyiacielá zástánowione rozwáliło/ y rostárásowało. WojszOr 55-56. [...] wziąłbym Koronę Ariádny, ktora nie ledáiáko pomogłá Thezeuszowi, wchodzącemu w lábirentá [...] AndPiekBoh 11. Wsiaday Theseu, zá złey Fortuny Kompasem W Okręt Minotaurowi strásznemu opasem, Ktorego Lábirentem, okrutny zawiera, Minos w Krećie [...]. PotPocz 85. W Prowincyi Uquang iest gorá, ktorá rąbiących ná sobie drwá, zbieraiących kwiaty, pagorkámi iak Labiryntem zámyka, poty nie mogących się wybłakać, poki nie porzucą, co z tamtąd wzięli [...]. ChmielAteny II 617. REGESTR y EXKUZA ERROROW DRUKARSKICH. Mędrzec to przyzná każdy, bez wszelkiego sporu, Ze Druk, y Labirynt nie iest bez erroru [...]. ChmielAteny II 790. LABIRYNTOWI formalnemu murowanemu Károl Rancaetus przypisał Lemma: Labor intus. ChmielAteny1755 I 1189. Labirynt 1) Irr-Garten [...] un labirinte, un dédale [...] labirynt iest budowanie albo ogrod, że kto wszedszy, bez trudności nazad wyniść i trafić nie może. T III 701.
2. »skomplikowany układ ścieżek ogrodowych okolonych żywopłotem«: Dáley pięknemi zioły málowány/ Z lábiryntámi ogrod obaczycie [...]. TasKochGoff 376. Nigdy tak Pałace Bogate, Budinki kosztowne, y wykwintowne, Ogrody, Wirydarze, Sady, Labirynty, Fontanny nie zdobią Zamkow Dworow iako wał porządny [...]. NarArch 35. Ogrodzie wdzięczny, niech mi wolno będzie Przechadzki dziś po tobie zażyć [...] Jeśli się też zaś lub labiryntami Wiklę, lubo ciemnymi chłodnikami chłodzę, Widzę, jako błędnymi ciemnymi drogami w miłości pętach uwikłany chodzę. MorszAUtwKuk 22-23. Labirynt 1) Irr-Garten [...] un labirinte, un dédale [...] labirynt iest budowanie albo ogrod, że kto wszedszy, bez trudności nazad wyniść i trafić nie może. T III 701.
3.anat. »skomplikowana struktura kostna znajdująca się w uchu wewnętrznym«: Trzeci meat [w uchu] labirynt nazwany, rożnemi pomnieyszemi meátami y anfraktami podzielony. BystrzInfCosm E3. Labirynt [...] 2) Anat. der Irr-Gang im Ohr [...] Anat. le labirynte, une cavité de l'oreille interne [...] labirynt w uchu iest kostka, w ktorey wiele dźiurek sam i tam obroconych [...]. T III 701.
4.przen. »trudne położenie, sytuacja bez wyjścia«: Siłę siłą nie porównam, z ustąpienia za Dźwinę niesława i zgubienie Rygi, z odwagi dubia spes, acz na tę pono necessitate przyciśnion będę. W tych przeto labirynciech, uciec się do W. Mci M. Pana muszę [...]. ChodKor 161-162. Ale uznawszy, żeś w trudny labirynt Zaszedł, nieboże, zgryzłeś się sam w sobie [...]. NiebMSatBar I 641. Iankowski był chorązem, z ktorym szkapa w huku Wziąwszy na kieł ni Jezdzca słucha ni Munsztuku Skoro Pana w naygorsze Labirinty wprawi Tam y zgubi: a Turkom Chorągiew zostawi [...]. PotWoj 120. Merlinskie, Cecorskie, Zołtowodzie [...] odprawiwszy okazyie wniezliczone potym roznych na Oyczyznie następuiacych Nieszczęsliwosci wdali się Labirynty [...]. PasPam 85v. Rzpta [...] dzielnoscią Woyska z labiryntow tak cięszkich wyprowadzona y restaurowana. PasPam 138v. [...] ubolewać cała Oyczyzna musi wziąwszy przed oczy wiak cięszkie przez niezyczliwie malevolorum Conatus [ludzi złej woli usiłowania] zachodzi Labirynthy. PasPam 215v. [Rzeczpospolita] w ten labirent wpadła, że wyszła na drogę prywatną, postronnych, prywatnych interesów poszła drogą [...]. SarPam 189. Labirynt [...] 3) fig. Bermirrung, Labirynth, Unordnung [...] fig. un labirinte, cahos, embaras, un desordre, confusion [...] będzie to wielkich labiryntow przyczyną; w trudnieyszy co raz wpadam, się zaprzągam labirynt. T III 701.
5.przen. »coś skomplikowanego, zagmatwanego«: Ták Swawola gdy z burdą korektę praw zwłoczy/ Iuż Oyczyznę w śmiertelną koszulę obłoczy. Tá w práwnych Labiryntách iák Minotaur żyie/ Krwią y ciáły ludzkimi w błędnych krzywdzie tyie. JurkWan C. Obawiáć się należy, żeby záś zászedszy w Lábirynth Poëziey, nie przyszło zaść oraz y w głowę. AndPiekBoh 25. Pokaże się, żem ja nigdy nie chodził po labyrentach, ale via regia. SarPam 201. Lepiey iść za wszystkiemi, niżeli samemu, bo zaydziesz w Labirynta [...]. ChmielAteny1755 I 1151. By ná tym stánęli ludzie szaleni/ áby się nie dziwowáli dziełom Pańskim; idą w więtsze lábirynthy; mowią (iáko ci nowi Atheistowie) ták to wszystko z tráfunku się sstáło/ co się sstáło. BirkNiedz 90.
# Użycia metajęzykowe: # Labirent, le labirinthe KulUszDyk 61
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: RB