W TRAKCIE OPRACOWANIA Data ostatniej modyfikacji: 03.10.2011
BATALIJA rzecz. ż
Warianty fonetyczne: BATALIJA, BATALLIJA, BATTALIJA
Słowniki:
T, L (XVII), SWil, SW, SJP notują
SStp, SXVI, Kn nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1601-1620
Formy: lp M. batalija // battalija; D. batalijej // batalii // battalijej; B. bataliję // bataliją // battaliją // batalijo; N. bataliją; Ms. batalijej // batalii; lm M. batalije; D. batalii; B. batalije; Ms. batalijach
Etymologia: <wł. battaglia; fr. battaille>
Znaczenia:
1. »zbrojne starcie wrogich wojsk, bitwa, bój, potyczka; także dzieło przedstawiające scenę bitewną«: Ta Batalia była pod Kłuszynem. MasDiar 45. Prezęntowałes się w bataliach o iak to straszne rzeczy [na] chłopa Slepego w Szyku zogolonemi wąsami Szeroką Fioletową Sutanną. Szkapę y zogonem okrywaiącego. PasPam 192v. Lubomirski [...] Sam w srzodku Battaliey męznie się postawił Z dwonastą Falkonetow dwonastofuntowych. DrobOpow 114. Obicia.[...] Obicia szpalerowego przedniego, mieyscami ze złotem na którym batalie [...] sztuk ośm. InwWilan 56. Na batalii pod Kryczborkiem przeciw Moskwie i Litwie byłem. ZawiszaPam 27. Krol Szwedzki po wygraney Batalii przysłał do Rzptey z Kontestacyą i roznemi Publicznemi skryptami głosił, że iest Protektorem nie Nieprzyiacielem Rzptey. OtwEDzieje 69. Wojewoda kijowski już w nocy wrócił się do namiotów swoich, nie wiedząc, że batalia do końca przegrana. OtwEDziejeCzech 106. Pierwsza Batalia Zaszła pod Granson w Helwecyi albo Ziemi Szwaycarskiey R. 1476 Gdzie karol wszytkie Bogactwa Swoje Stracił. IntrHist 199. Powtorzywszy batalio z niewielo swojch zabity iest pod Warną [Władysław III Warneńczyk]. MikSil 253. DĄBROWA [...] Z tych był Tomasz Dąbrowa Rotmistrz dwoch set Usaryi pod Weisteinem 1604, gdzie Litwa wygrała batalią. NiesKor II 133. Taż nauka [taktyka] podáie sposob szykowania woyska do batálii. BystrzInfTak L2. Krzykiem się niezmiernym animuią do batalii [Tatarzy]. ChmielAteny II 449. Kopersztychy: [...] Batalia cara moskiewskiego pod Półtawą ze Szwedami, w blejtramkach, sub No 52. ZamLaszGęb 45. Wygrał 47. Batalii znacznych, pomnieyszych niezliczoną moc [Bolesław Krzywousty]. ŁubHist 21.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: dać bataliją (komuś): 21 Maii jp. hetman podjazdem z wyborem ludu 3000 chodził na samego generała Golcza, któremu dał batalią pod Nakwaszą w 5000 jazdy będącemu. ZawiszaPam 145. Tegoż czasu pod Warszawą na początku téj rady generał Niroth dał batalią sasom i polakom, [...], była ta batalia między Wolą a Warszawą. ZawiszaPam 234. Zastąpił mu [Conradinusowi] Woyskiem Karol y dawszy sobie batalią [...] niemieckie Woysko zbił. HistŚwież 123. Gdy Piotr Aragonski Karola wyzwał na poiedynek y on do Burdigali Na Mieysce od Piotra naznaczone iechał Syn Karola tym czasem takze Karol Xiąze Saternitańskie nad Wolą Oycowską dał Batalyią na Wodzie okrętami. HistŚwież 33. Król August [...] ociągał się jeszcze niechcąc dać batalii. OtwEDziejeCzech 105. ▲ formalna batalija (sz. zm.): Woysko Saskie Krola Imci Polskiego Augusta, ź Woyskiem Szwedzkiem pod Kijami wWoiewodztwie Sendomirskim, zszedłszy się Batalią formalną dali sobie Woyska. DrobTuszInf 63. Około Szopy stoiąc ledwie do formalney batalii między wojewodztwami nie przyszło, i zabito tam Szlachcica Wojewodztwa Sieradzkiego. OtwEDzieje 5. ▲ generalna batalija (sz. zm.): Chciał [Szwed] dac naszym generalną batalią ale nasi tego niesłuchali, tylko go Podiazdami szarpali. HistBun 39. 5 Augusti batalią genaralną pod Kryczborkiem w Kurlandyi wygraliśmy nad Moskwą i Litwą. ZawiszaPam 120. ▲ batalija lądowa: Obraz pomierny, z ekspressją batalii lądowej. InwObrazŻółkGęb 183. ▲ bić bataliję: Że się jednak zanosiło, żeśmy mieli bić batalię, zatrzymałem się, prosząc przecię zaraz po potrzebie o permisję. SobJListy 132. ▲ wodna batalija: Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v. ▲ zwieść bataliją z kimś: Chcąc daley rosprzestrzenić granice krolestwa z Sywardem Danij Krolem wodną zwiodł batalią [Wisimir, syn Lecha]. MikSil 233v. ▲ bataliją wydać komuś: Pudicus [...] zebrał Woysko i batalią wydał Jadzwingom, których wcale zniósł. ŁubHist 33.
Przenośnie: Ta, [Matka Boska] ktora słowo zrodziła przedwieczne, Ktora jest straszna, jako batalia Pogańskim ufcom, niech od was odbija [szwanki]. TrembWierszeWir II 280.
2.wojsk. »wojskowa jednostka taktyczna piechoty, batalion, albo wojsko w ogóle; rodzaj szyku wojskowego«: Wracam się dodalszego procederu Woyska Kturesię zagoniły Iak wsiedli rozerwawszy namoskwe aotym niewiemy Isz Mosk[wa] nabataliią naszą wsiadła taksię dywizyi Ie[g]oMsi Pana Sapiehy niepofortuniło. PoczOdlPam 23. Poszło Woysko nasze pod Nieprzyiaciela Niemiecka Batalia za nimi w trop. PasPam 265v. Sam tedy rozsądek kazał mieć podział wojska, które w piechocie batallonami, w kawaleryjej skwadronami nauka wojenna nazwała, a te we trzy linije albo filary, to jest awangardyją, batalliją i rezerwę zwyczajnie dzielą się. LubSArtDąb 13. Drudzy [mają to sobie za maksymę] zaś średnią [filatę wojska], to jest batalliją jako najmocniej ubezpieczyć. LubSArtDąb 14. Iuz się nas Szwedzi Spodziwali, gdzie wyszło Szwedow zkrakowa na błonie pod gorę nazwaną rękawkę kilka Tysięcy tak piechot iako y Raytaryey zHarmatami y Sztukami Woiennemi zgoła z całą Batalią wyszli y formalne dali Pole. DrobTuszInf 7.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: stanąć w batalii // batalijej, w batalii stać: Działo Pułkartonie wzieli [żołnierze moskiewscy] zaniesprawą Naszych wbataliy Iazdy stoiącey. PoczOdlPam 23. Gdy Woyska staną w zwykłey bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey. PasPam 51. ▲ iść bataliją (sz. zm.): Czambułów jeszcze żadnych nie rozpuszczali, tylko idą bataliją. Owa zgoła coś dziwnego ten nieprzyjaciel intendit. ZałRelSar 369. Po dwie mili na dzień bataliją szli [Tatarzy]. ZałRelSar 372. ▲ batalija piechotna: Drągami i spisami nakoło każda batalija piechotna opasała się szeregami zwyczajnymi w przód pikiniera postawiwszy, dość wytrzymywali z ogniem natarcie naszych bezpieczni od rozerwania. ŁośPam 101. ▲ nastąpić bataliją na co: Tandem gdy już nobilitas uprzykrzyła sobie incommoda zimy, okrzyknąwszy pryncypałów, aby albo się zgodzili, albo nastąpili batalią na wojsko w. księstwa litewskiego. ZawiszaPam 201. ▲ ognista batalija: Jako nieśmiertelnej chwały godne te pułki, bo długo impet szwedzki z wielką szkodą wytrzymywały, a potem kiedy już zewsząd ognistą szwedzką ogarnieni zostali batalią, radzi nieradzi tył ku Wieprzowi podać musieli. JemPam 175. ▲ [Śrzednia] batalija: Filata. [...]. corps, partie de l’ armée. § woysko dzieli się na trzy filaty albo linie. [...] śrzednia filata albo batalia. [...]. corps de bataille. T III 339. ▲ bataliją ustępować: Szeremet długo z Woyskiem Swoim od Lubara Batalią ustępuiąc, na koniec okopac się musieli pod Czudnowem. DrobTuszInf 9. ▲ zwykła batalija: Gdy Woyska staną w zwykłej bataliiey Ia niewygodzę swoiey fantazyiey Więc cięszko westchnąc y zapłakac cale, Na cię wspomniawszy moy Dereszu VALE. PasPam 51.
Przenośnie: BATTALIJA ALBO SZYK WOJSKA PRZECIW LUBOMIRSKIEMU, MARSZAŁKOWI KORONNEMU [tytuł wiersza]. BatRokLub 115. ◼ Rusznę ksiegi wielkie y malę [...] 1 O Meluzynię, 1 Bataliie muzyczne. [tytuł książki?] SzumInw 72-74.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Patrz BATALIJON.
Autorka: DL