ZALĄŻEK ARTYKUŁU HASŁOWEGO Data ostatniej modyfikacji: 11.08.2021
W
Słowniki:
nie notują
Najwcześniejsze poświadczenie: 1606-1608
Znaczenia:
Związki nieprzyporządkowane do znaczeń:
Ustabilizowane połączenia wyrazowe: w zgodę »do układania się w jakiejś sprawie«: Zaiechali do Burmistrza [...] Pokazuią krolewski list [...] Mieszczanie w zgodę [...] pozwolili im złotych 70. piwa beczkę chleba, mięsa etc. PasPam 153v. ▲ w bok: W bok im [mieszkańcom krainy Mongazji] basierscy i nahajscy mieszkają. NiemPam 180. Zając klucz dwojako czyni, albo w zad, a dopiero z tamtąd w bok [...] albo zaraz w bok. OstrorMyślTur 9. Przetoż i to zaraz postanowiono było [...] aby w ciągnieniu żaden z pod chorągwie ani w przód, ani w bok swawolnie pod gardłem nie wyjeżdżał. DembPrzew 57. Ja piszę do Króla Jmci, żem gotów wszystko uczynić; ale że mi wozy nie przyszły, pojadę gdzie w bok Lublina i tam na wojsko i wozy czekać będę. SobJListy 113. Sad w bok domu obszerny, drzewami różnemi zaszczepiony i zasadzony. InwKal I 572. Mysląc iednak y tam że Szwed za nim maszeruie, rzucił Się w bok Czarnecki ku Płockowi. HistBun 45. Rano mszy wysłuchawszy u Benedyktynow w Kosciele nie było nic raritatis ieno wielki a ztaroswiecki iechalismy tedy na popas godzin cztyry troche w Bok ziachalismy do Miasta Sendeni gdzie się Krolowie wszyscy chowaią. SobTDzien 40. Tegoż [dnia] błąkaiąc się Pocztarz przez kilka dni piiąc w bok z iachauszy zgościńca zgubił Iuki zlistami. SapADiar 35. BUT [...] Z CELU w bok, głupie, lekomyślnie [!]. DanKolaDyk I, 240. ▲ w boku: [We dworze w Warszawie] Pokoje, sień między niemi: Z tej wboku strony za niemi Stajnie, tamże wboku znajdziesz Studnią w podwórzu. JarzGośc 125. A tym czasemparuią naszy Turkow smiele W boku maiąc Hetmana, ochotnika wczele. PotWoj 162. Iusz tesz wKatolickie poniekąd wiezdzamy Panstwo było miasto wBoku na ktoresmy nieiachali. SobTDzien 21. ▲ być w strachu (sz. zm.): Padła na Szląsk, Czechy, okrutna mania [reformacja], Ale w większym strachu była Frankonia, Nuż pot ogrojcowy puściła Hassya, Padła jak w ogrojcu na wznak Alzacya, i Biponcya. DembPrzew 4. W tych dniách było zgromádzenie Tureckie blisko Agryey. Powiát Tokáyski był zrázu w wielkim stráchu/ ále w lepszym teraz zostawa bespieczeństwie. MerkPol 140. ▲ pójść w lekką wagę: Iak przyszła wiadomość że nie tak rzeczy idą iako sobie Francyia obiecowała zaraz tez stary krol poszedł w lekką wagę. PasPam 227v. ▲ jechać w drogę: Iadąc iuz w drogę wstąpiłęm do Pułku Piasoczynskiego pod Chorągiew Pułkowniczą Gdzie Rawski krewny moy Chorągiew nosił. PasPam 74v.
Związki frazeologiczne: ktoś w strach »ktoś się przestraszył«: Kommisarze wstrach iak im dali znac, warta że pełne Miasto woyska. PasPam 98. ◆ dać w moc: ◆ być w błędzie »odstąpić od wiary, głosić herezje«: Polutrzylichmy s wszyscy w tej mierze, Nieznać nas [...] Wszyscychmy w błędzie. GrochWiersze 278. ◆ być w błędzie »mieć fałszywe, mylne mniemanie, przekonanie«: Wzięłá mnie zá Zwyciescę, żem powrocił zdrowy, Y miłość swą odkryłá, á niechcąc mi mowy Na minutę pozwolić, upárła s w rzędzie, Y teráz skárży na mnie, będąc w tymże błędzie. CorMorszACyd 192. Ale y ci są w błędzie/ ktorzy Girem nászym/ álbo Alexándryiską Pietruszką być go [dzięgiel włoski] rozumieią. SyrZiel 101. ◆ być w buntach »buntować się, występować przeciwko władzy«: W okolicy Kislaka były Miasta wbuntach w ktorych Rebellizanci kozacy stali. DrobTuszInf 13. ◆ w tumultach i buntach bywać »buntować się, występować przeciwko władzy«: Tak kiedy podłe y płoche Serca Ludzkie wroznych tumultach y buntach, wroznych rozruchach y zawierzuchach, wroznych odmianach y zamieszaniach bywaią, przeto sie naypodleyszemi y naywzgardzienszemi naswiecie wydawaio [!]. SzołHist 11v. ◆ kogo w błazna postrzyc »zrobić z kogo głupca«: A ieszcze to nayżáłośnieysza/ że przywiodszy cię do tego/ że ią poymiesz/ nie ták to interpretuie/ żeś to z grzeczności twoiey/ nie upátruiąc áni dostátkow/ áni stanu y urodzenia iey nierownego uczynił/ ále swoiey to rostropności [...] y rozumowi przypisuie/ że cię umiała w błazná postrzydź/ y dostąpiwszy potym czego chciáłá/ nigdy tobą kontentowáć się nie będzie. GorzWol 46. ◆ mieć w powadze kogoś »poważać, szanować, mieć zaufanie do kogoś«: Rzecze do mnie Pisarski (: Bo tez on mię przecię miał wpowadze). PasPam 233. ◆ w rękach zabić: ◆ puścić w arendę, przez arendę: ◆ w błąd wpaść »zostać oszczepieńcem, odstępcą od wiary, heretykiem«: W Kościele Bożym [...] trudno zbłądzić: á iesliby kto per incuriam w błąd wpadł, wnet go poprawią. KorRoz 11. ◆ żyć w błędzie »grzeszyć, źle postępować«: Zyć muszę nigdy w popráwionym błędzie/ Troski y wieczne cierpiąc niepokoie/ Cień mię słoneczny náwet strászyć będzie/ Przed oczy niosąc plugástwo mi moie. TwarSDaf 122. ◆ w błędzie trwać »nie przestawać głosić herezji, żyć jako odszczepieniec, odstępca od wiary«: Kto Kácerzem zostáie/ sowitym bywa synem piekłá: naprzod dla tego/ iż prawdę ktorą trzymał/ opuszcza: potym iz sstał się ádwersarzem prawdy. Bo kto się w błędách vrodził/ y w błędách trwa/ ten tylo iest prostym synem piekłá. BirkRus 24. ◆ zawodzić (kogoś, coś) w błąd »powodować, ze ktoś nabiera faszywego, mylnego mniemania, przekonania; powodować, ze coś staje się mylne, fałszywe, niewłaściwe«: Pospolite mniemánia ludzkie záwodzą nas w błąd/ y prawdy nam doyźrzeć nie dádzą. StarPopr 42. Cnotliwy człowiek [...] poiázdy tákie sobie opátruie y obmysla/ iákich przyrodzenie y stan iego potrzebuie/ nie iákich chcą po nim ludzkie popsowáne obyczáie/ y od rozumu y od przyrodzenia dáleko w błąd záwiedzione. StarPopr 118. ◆ pójść w bunt »zbuntować się, występić przeciwko władzy«: Ukraina [...] wszystka poszła wsrogi bunt, widząc ze maią czas potemu. PasPam 192. ◆ zostawać w błędzie »pozostawać przy fałszywym, mylnym mniemaniu, przekonaniu«: Iesli przyiaciel iesli nieprzyiaciel będzie Domyslic się nie moze y zostawa w błędzie. ArKochOrl 6. ◆ w błąd zachodzić »odstępować od wiary, kwestionować jej zasady«: Wiárá nie może stać z powątpiwániem dobrowolnym o iey ártykułách: á ktorzy się nie chcą dáć náuczyć, wątpliwemi w wierze bywáią. Wtorzy záś, im bárziey o wierze myślą, tym bárziey w błędy záchodzą. TylkStrom 32. ◆ się postrzyc w błazny »zrobić z soiebie głupca«: A po staremu kiedy kto nazbyt uważny, Nic pewniejszego, że się rad postrzyże w błazny. KorczWiz 95. ◆ w pole wyniść: ◆ bronią w ręku »zbrojnie«: Potem się bronią w ręku dowiesc ofiarował [Rynald] Ze to prawda co mowił y co pokazował. ArKochOrl 52. ◆ w związku znajdować się: ◆ pójść w zapomnienie »zostać zapomnianym«: Iuz owa Pobozna Intencyia poszła wzapomnienie Iezeli kto o tym wspomniał okrzykniono go. PasPam 119. Owi [...] porąbani z łaski Bozey wyleczyli się y poszło to w zapomnienie. PasPam 183v. ◆ w radzie zasiadać: ◆ zostać w błędzie »fałszywie pojąć sprawy wiary, religii«: Ztámtąd wyszedłem ku dniowi/ O krzcie nie mysląc/ bom został w tem błędzie: Zem we snie tylko iákąś widział márę/ Y swam rozumiał bydź práwdziwą wiárę. TasKochGoff 309. ◆ w niepamięć coś zarzucać: ◆ w prośbę »przedkładać swoją prośbę, prosić usilnie«: Powiedzieli że mąmy Złotych 100 Odpowiedział Że na to tam y nieweyrzą. Przybiezeli owi w prozbę w targ Stanęło na Złotych. 600. PasPam 170v. ◆ w prośby »przedkładać swoją prośbę, prosić usilnie«: Ato co za kartka Mazepa zdechł wprozby że to pierwszy raz. PasPam 177. ◆ w ziemię jako bydlęta nieme patrzeć: A Chrystus im [bałwochwalcom i mahometanom] Pan powiada: Widzę & vos de hoc mundo estis, w ziemię tylko iáko bydlętá nieme pátrzycie. StarKaz II, 72. ◆ w błędzie tkwić »nie odstępować od mylnego, fałszywego mniemania, przekonania«: W tym niemal błędzie Ruellius y Hermolaus Barbarus tkwią/ iáko Brazauola y Manardus [nieodróżnianie korzenia od kłosa ziela Nardusa Indyjskiego - Nardus Indica]. SyrZiel 34. ◆ wpaść w błędy »ulec mylnym, fałszywym mniemaniom, przekonaniom«: Turtulian wielki y bárzo uczony człowiek że wierzał widzeniom niektorych niewiast, w grube wpadł błędy. TylkStrom 136. ◆ trwać w błędzie (sz. zm.) »nie przestawać źle postępować, czynić, popełniać grzechów«: Ludzka rzecz vpáść/ á diabelska w błędzie trwáć. RysProv VIII, 7. To tylko żeś nie długo trwáłá W tym swym błędzie/ y záraz w sumnienie się tknąwszy/ serdecznieś żałowáłá. TwarSPas 111. ◆ w błąd wstępować »mylić się, przyjmować fałszywe mniemanie, przekonanie«: Ty zes iest w ktorym wzrok swoy topięchciwy Czy cięn twey duszę widzę swiątobliwy Ach nie ty pono, Ktorego miłuię: Cosz? y owszem ty częmu w błąd wstępuię?. OblJasGór 156v. ◆ (Kogoś) w błąd zawodzić »powodować, że ktoś źle, niewłaściwie postępuje, grzeszy«: On [Bóg] gdy zátrzyma wody/ wyschną: á gdy je wypuści/ podwracáją ziemię. U niego jest moc y mądrość. Jego jest błądzący/ y w błąd záwodzący. BG Hi 12, 15-17. Iesli sámá siebie niechcesz w błąd záwodzić/ Proś co słuszna/ miłuy co sámicy się godzi. OvOtwWPrzem 384. ◆ w bok skoczyć »zdradzić kogo«: Chcesz-li, abym się kochał w tobie wiernie, Przestań tych figlów, bo chociaż niezmiernie Kocham, jednak w bok natychżemiast skoczę, Jak zdradę zoczę. MorszAUtwKuk 252-253. ◆ (Jak(o) w błoto wrzucić »marnować, trwonić«: Widzę wielu miedzy Kátholikámi tákich/ ktorzy rozumieiąc iż w błoto wrzucili/ iesli co zá synámi/ lubo zá corkámi do Klasztorow dáli. BirkEgz 19-20. Koszt tak jako w błoto wrzucę. Dzidy swoim kosztem kazałem tu zrobić po miastach i z proporcami, i będę cudzym rozdawał chorągwiom. SobJListy 504. Jak w błoto wrzucił pieniądzé/ koszt. KnAd 294. Wolałbym ie (te pieniądzé ktorych prosisz/ ábo kupno) w błoto wrzucić. ábo do szpitalá dáć. KnAd 1252. ◆ serce w kimś usychało: Po kosciołach zas Gratiarum Actiones [modlitwy dziękczynne] czyniono [...] A w Człowieku prawie Serce usychało. PasPam 277v. ◆ w błędzie chodzić »odstąpić od wiary, prześladowac wyznawców wiary«: Krol wzruszony Większą cholerą, bárziey Zakon prześládowáć Począł, á báłwochwálcow w znácznieyszey czci chowáć [...] Gdy záś Krol w tákim błędzie, y vporze chodzi, Syn mu się komplexyey ozdobney vrodzi. DamKuligKról 13. ◆ jak w błoto wrzuconym być »być marnowanym, trwonionym«: Nadewszystko zaś alteracyi, gniewu [...] wystrzegać s trzeba. Inaczey wszystkie lekarstwa iak w Błoto razem z pieniędzmi wrzucone będą. BeimJelMed 344. ◆ zabij kto w Boga wierzy: ◆ w kłopocie kogoś zostawić: ◆ w imię Boże brać »żyć z jałmużny«: Y dziadowi wymię Boze biorącemu powiedzieć pytaiącemu y Sprawić się do kąd idę niegotowem deNegare [odmówić]. PasPam 155v. ◆ w afekcie być u kogo (sz. zm.) »mieć czyje poparcie, cieszyć się czyją życzliwością, przychylnością«: Matka Jego [krewnego Radziejowskiego] Towiańska w wielkim affekcie będąca u Prymasa dziwnie exagerowała owę urazę i buntowała Sapiehów. OtwFDzieje 38. Poki authoritas Senatu u młodszych w obserwancyi, młodsi u starych w afekcie, [...] poty Oyczyzna y pokoiu szczęśliwa, y na woynie nieprzyiacielowi straszna. DanOstSwada 8. ◆ poddać się w obedyjencyją »podporządkować się czyjejś władzy«: PasPam 149a-149av. ◆ w małej frekwencyjej »w obecności niewielu ludzi, przy niewielu widzach«: Zacność osob, lubo w máłey Frequentiey, bucznie zdobiły [!] stoł záiątrzonego Monárchy [Plutona]. AndPiekBoh 100. Teraz cię mam za pocciwego zes tak Sobie postąpił y postrzegł się w tym zes niechciał czynic Iustyfikacyiey w Małey Freqvencyiey. PasPam 146v. ◆ zostać w afroncie »doznać obrazy, zostać znieważonym«: Teatrum ci to ná rozliczne sceny Tu śmiech, tu żarty, iuż ci smutne treny, Ten się uskárza, że został w afroncie Ta urażona słowem płácze w kącie. DrużZbiór 539. ◆ w wielkiej frekwencyjej »w obecności wielu ludzi, przy wielu widzach«: Koronacyia potym była w Krakowie dnia 29 września wwielkiey Ludzi roznych Freqvencyiey PasPam 234. ◆ mieć nadzieję w (Panu) Bogu »ufać Bogu«: Mam ia w Panu Bogu moim nadzieię. PasPam 195v. ◆ kogo do afektu przyjąć, kogo w afekt przyjąć »o kobiecie: pozwolić mężczyźnie obcować ze sobą fizycznie, nie będąc jego żoną«: PHYLLIS [...] Demofoonta, Syna Tezeuszowego z woyny Troiańskiey powracaiącego, y do domu, y do affektu przyięła; wziąwszy wprzod od niego słowo, że [...] miał ią poiąć za Zonę. OvChrośRoz 11. [Hypsipyle] Jazona [...] pod dach y w afekt swoy przyiąwszy, bliźnięta z nim miała; ktory dał iey słowo, że [...] miał się z nią ożenić. OvChrośRoz 68. ◆ w afekcie być »być kochanym«: Ciebie iedyną pierwey, niźli znałem, Y niźlim widział, serdecznie kochałem Wprzodeś w afekcie była, niźli w oku. OvChrośRoz 222. ◆ mieć honor w rękach »otrzymać godność«: Chceszli że bys miał ten Chonor w rękach ktoryc Woysko dac intendit [zamierza]. PasPam 121. ◆ w imię Boskie »z Bogiem«: Iezeli się ty z Woyskiem swoim nie ruszysz puydę ia z [s]Woim w Imię Boskie. PasPam 99v. ◆ w imię Boże: PETRUS [...] Błogosławieni [...] elemozyny w Imię Boże dają, A naszy, chociaj skąpi, a wżdy nic nie mają. Błogosławieństwo Pańskie majętnymi czyni I będą ci zbawieni, niech mię, kto chce, wini. (WSZYSCY) [...] Wyjedziemy na tobie, jedno bełkocz dalej, Idźże, ani tu bywaj. SynKlechGrzesz 383.
Przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa: Kto we żniwá pátrzy chłodu/ nácierpi się zimie głodu. RysProv VI, 8. ● Pokoy w ostrzu broni. PotWoj 68. ● Wolałbym ie (te pieniądzé ktorych prosisz/ ábo kupno) w błoto wrzucić. ábo do szpitalá dáć. KnAd 1252. ● Jak w błoto wrzucił pieniądzé/ koszt. KnAd 294. ● Kto po kładkách mądrze stąpa/ ten się rzadko w błocie kąpa. RysProv VII, 5. ● Ludzka rzecz vpáść/ á diabelska w błędzie trwáć. RysProv VIII, 7. ● Przedtym mowiono nie masz w kárczmie Páná/ Y godziło się chłopku pić do ráná. LamChłop A4. ● Wenn ein Narr einem Irrthum entgehet/ jednego Błędu uchodząc Głupi, geräth er in den andern/ tráfi w drugi. ErnHand 227. ● Lépiey się wrócić/ niż dáley w błąd iść. KnAd 443. ● Broń mieyscem/ Rusnicá w lesie/ Kopija w polu/ Miecz ná vlicy/ Puginał w cieśni. Strászne są. ŻabPol B2. ● Lepiey iest więcey mieć łanow niźli dworow: więcey bydłá ná oborze niźli szat w komorze. PetrSEk 12. ● Bogátego nié vczyni Ccze sércé/ choć pełno w skrzyni. KnAd 33. ● Iák oká w głowie strzéżé/ broni/ szánuié. KnAd 292. ● Kto w dziesiąci leciech/ nie będzie nadobny/ we dwudziestu gładki/ we trzydziestu duży/ we czterdziestu mądry/ w piąciudziesiąt bogáty/ wsześciudziesiąt nabożny/ tedy iuz do śmierci tákim nie będzie. RysProv VII, 7.
[więcej cytatów w Korpusie Barokowym]
Autorka: