Pobieranie

Informacja o "ciasteczkach" i przetwarzaniu danych osobowych

Ta strona przetwarza Twoje dane osobowe takie jak adres IP i używa ciasteczek do przechowywania danych na Twoim urządzeniu.

Z jednej strony ciasteczka używane są w celu zapewnienia poprawnego funkcjonowania serwisu (np. zapamiętywania filtrów wyszukiwania zaawansowanego czy ustawień wybranych w tym okienku). Jeśli nie wyrażasz na nie zgody, opuść tę stronę, gdyż bez nich nie jest ona w stanie poprawnie działać.

Drugim celem jest gromadzenia statystyk odwiedzin oraz analiza zachowania użytkowników w serwisie. Masz wybór, czy zezwolić na wykorzystywanie Twoich danych osobowych w tym celu, czy nie. W celu dokonania wyboru kliknij w odpowiedni przycisk poniżej.

Szczegółowe informacje znajdziesz w Polityce Prywatności.

Wyrażam zgodę na "ciasteczka":
Tylko niezbędne do działania serwisu
Wszystkie (także służące gromadzeniu statystyk odwiedzin)

PL EN
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wyszukiwanie zaawansowane
A
B
C
Ć
D
E
F
G
H
I
J
K
L
Ł
M
N
O
Ó
P
R
S
Ś
T
U
V
W
X
Y
Z
Ź
Ż

SWOJSKI

przym.
W TRAKCIE OPRACOWANIA
Wersja do druku Jak cytować artykuł hasłowy
Notowanie w słownikach

Notowany w słownikach:
SStp, SXVI, Kn, T, L (XVI), SWil, SW, SJP

Formy gramatyczne
lp M. m   swojski
ż   swojska
n   swojskie
D. m   swojskiego
C. m   swojskiemu
B. m nżyw   swojski
ż   swojską
N. ż   swojską
Ms. m   swojskim
lm M. mos   swojscy
nmos   swojskie
D.   swojskich
  swojskich
B. nmos   swojskie
N.   swojskimi
Ms.   swojskich
Znaczenia
1. »oswojony, hodowany, domowy, ogrodowy«
  • Domowy/ aliter. vide Swoyski/ Ogrodny/ Chowány/ Ogłaskány. Kn 136.
  • Swoyski/ náski. Vernaculus, Liui. Vernaculi artifices. Vernaculae volucres. Varr. Vuae ltaliae vernaculae, Plin. Indigena, gen. omnis. vt, Indigena vinum, Plin. Natiuus sal, color. Plin. ὁ ἐγχώριος, ἐπιχώριος. Incola arbor, piscis. Plin. Verna, Martial. Tuberes vernae. Kn 1092.
  • Na pokarmie postrzeliłem kaczkę swojską z bandoletu; tam o to hałasu małośmy nie zażyli wielkiego. GawarDzien 23.
  • Widzieliśmy zaś kozy dzikie na tych skałach które są, pojmanych dwoje stara i z młodą między swojskiemi ich chowają, co się po skałach na rózgach wieszają. GawarDzien 123.
  • Gęsi Dzikie włoczyły się [...] ale iakies były odmięnne nie takie iako te co zawsze bywaią niby trochę srokate koło karków padały y [z] Swoyskiemi Gęsiami y niebardzo były płoche dały się zeyść y kiięm potrącić. PasPam 282-282v.
  • Wołow karmnych, 60 Cieląt, 300 Báránow, 500 Kápłonow karmnych 3000 Kapłon: dworowych 3000 Kur prostych 8000 Kurcząt par 1500 Gołembi par 1500 Indykow młodych 1500 Indykow stárych 500 Káczek swoyskich 1500 Wieprzow karmnych 30 Prośiąt 120 [...]. CzerDwór C3.
  • Powietrze ma zdrowe, grunta zyzne, iednák pustyń ma wiele przeź to że Hiszpáni ná niey wygubili ná 3. Miliony Amerykánow támecznych, iednak y te pustynie nie prozne, bo nápełnione dzikámi, á bárdziey wieprzámi, y bydłámi zdziczáłemi, ktore iák dzikie strzeláią dlá skor tylko, bo mięsa nie iedzą, máiąc innego swoyskiego dostátek, przytym obfituie w Cukry, bursztyn szary, imbier, woski, skory, ma y złoto y srebro, ále nie wiele koło niego robią. ŁubŚwiat 652.
  • Ziemię dżdżem, rosą chłodźi, z ktorey wszystko wychodźi, chleb, wino, urodzaie wszelkie z śiebie wydaie, na ktorey śię bydlęta swoyskie, dźikie zwierzęta żywią nędzne ptaszęta. KancPrus 620.
  • Papieru u nich vicem supplet Kitayka delikatná, cieniusieyka biała, wymáglowána Mięsa swoyskich bydląt Iapończykowie nigdy nie iedzą tylko zwierzynę: Ná tryumf y wesołość w czarny stroią się kolor, ná smutną scenę w biały. ChmielAteny II 631<621>.
  • Nad wieczorem zaś 5 niedźwiedzi swojskich, wielkich i złych dwóch byków przyprowadzono za mym ordynansem z Słucka. RadziwHDiar 36.
  • Psym na niedźwiedziu swojskim odnowił tropowe, te które ze mną iść mają w drogę. By gdy się zdarzy napaść na dzikiego, doskonalej onemu do śmierci służyć mogli. RadziwHDiar 76.
  • Swoyski [...] 3) zahm, Haus- [...] 3) aprivoisé; domestique [...] 3) gęśi swoyskie i dźikie. T III 2224.
  • Malarzom, Rymopisom, wszelką wolność daiem, Y o niąż, znaiąc prawa te, prosiemy wzaiem; Lecz nie tak, by z dzikiemi swoyskie źwierza parzyć, Węże z ptaki, tygrysy z iagnięty koiarzyć. HorKorytSztuka 3.
  • PTASTWO DOMOWE, z tych iedne lataią wysoko, á drugie częściey po ziemi chodzą, czasem tylko podlatuią. Jedne sprowadzone z Obcych Kraiow, przy pracy y staraniu; stały się swoyskiemi, á drugie kraiowe, ktore dodaią potraw ná stołach, y wygodą są dla ludzi. ŁadSHist 140.
  • Sciendũ[m] naprzod że ZWIERZĘTA iedne są Dzikie, w Knieiach, w Lasach. w polach dżikich się kryiące. Drugie są domowe albo Swoyskie Trzecie w Wodzie y na Ziemi czasami przebywaiące AMPHIBIA zwane, iako Wydra. Czwarte w Ziemi się chowaiące, y inne rożne od Naturalistow konsyderowane, y rożne dystyogwowane. ChmielAteny1755 I 571.
  • W Laponii Krainie pułnocney nie masz swoyskiego Ptactwa albo domowego, toiest Kur, Gęsi, Indykow, kaczek, a to dlá nieznośnego zimna. ChmielAteny1755 I 1007.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • koper swojski:
    • Wźiąć prochu miáłko vtłuczonego Korzenia Fiołkowego álbo z Kosacu Swoyskiego łot/ Cynamonu/ Náśienia Kopru Swoyskiego po puł łoćiu/ Száfránu trzećią część od czwierći łotá. SyrZiel 8.
    • OLeśnik ma liśćie y pręt/ Koprowi swoyskiemu álbo Hányżowi podobny/ tylko náć grubsza/ więtsza/ á więcey Gromowemu źielu podobna/ Pręt ná dwá łokćiá zwysz ktore[g]o w wierzchu ćienkie y drobne szypułki w krąk rostoczone/ ná kształt Cienniká/ iáko v Kopru Włoskiego y swoyskiego: Ná tych kwiatki białe drobne/ iáko ná Anyżu/ Czerwcá y Lipcá kwitnie [...]. SyrZiel 23.
    • W Lipcu kwitnie kwiátem Kopru swoyskiego/ álbo ogrodnego. SyrZiel 151.
    • Miedzy tym liśćiem wyrasta Kłącze ćienkie/ obłe: Z tego Liśćie gęste/ iáko ná włoskim Koprze/ pochodźi. W wierzchu ktorego okołki/ pełne Kwiećia żołteg[g]o/ iáko w koprze swoyskim. SyrZiel 195.
  • kosaciec swojski:
    • KOsaćiec iest źiele wielom znáiome. Ten ácz rożmáity/ iednák dwoy napospoliciey przychodźi do vżywánia lekárskiego. Ogrodny/ álbo swoyski ieden: drugi polny/ álbo dźiki. [Kosaciec] Swoyski/ ktory nietylko w ogrodách/ ále ná łąkách y w łęgách rośćie/ (bo y ten zá swoyski ábo ogrodny poczytamy) ma kilká rodzáiow. SyrZiel 1.
    • Temu Kosacu wszytkie ine/ zwłasczá [kosaćce] swoyskie/ ták są podobne/ iż kto té zna/ snádnie wszytkie ine znáć może/ á ile z kwiećia/ ktorym sobie są podobne/ okrom bárwy/ y farb przyrodzonych: W liśćiu też máią nieiáką miedzy sobą rożność/ bo ieden więtsze y szersze/ drugi węższe y sczupleysze nieśie. SyrZiel 2.
    • Tákże Płucõ[m] zátkánym y zámulonym Tym wszystkim iest lekárstwem/ wárząc korzeń Fiołkowy/ á wniedostátku iego/ korzenie Kosacu swoyskiego/ w wodźie álbo w Syćie miodowey/ á ráno y ná noc po dobrym trunku ćiepło pić dáiąc. SyrZiel 8.
    • Zołądek y kiszki wychędaża Sok/ álbo proch iego poł łotá z miodową sytą piiąc. Eginet. Plinius Kurczõ[m] Kosaćiec Swoyski/ ktoby przy sobie nosił/ ten od Kurczy záwsze wolny bydź może. SyrZiel 8.
    • Niepoprawne zródło .
  • spikanarda swojska:
    • SPikánárdá Swoyska/ albo ogrodna/ ktorą drudzy Włoską zowią/ iest dáleko rozna od Nárdusá/ álbo Spikánárdy Indyiskiey/ Syrásteńskiey/ Celtyckiey/ y gorney/ nie tylko skutkámi/ ále też wyobráżeniem y kształtem/ y zowią ią niektorzy Láwendą Sámcem. SyrZiel 39.
  • biedrzeniec swojski:
    • [...] Dźięgielu korzeniá/ glinki Ormieńskiey/ Glinki pieczętowáney po poł łotá/ Korzeniá Biedrzeńcu swoyskiego/ Sandalow wszystkich trzech/ Dziewięśiłu/ Rutewki/ Korzeniá Miarzowego [...]. SyrZiel 83.
2. »pochodzący z danego kraju lub miejsca, rodzimy, miejscowy«
  • Są wysocy/ żyłowáći/ ćieliśći/ bez brody/ obżárći: opiiáią się pewnym napoiem mętnym y śmierdzącym/ ktory czynią z wody/ y z pewnych fruktow suchych/ y z korzeniá iednego swoyskiego: á ná ten czás srodze sczekáią iáko pśi. BotŁęczRel I 285.
  • [...] przetoż oni podiąwszy się od nich poselstwá/ wźięli z sobą niektorych młodźieniaszkow szlácheckich z rozmáitymi towarámi swoyskimi do Ternáte/ kędy byli z weselem przyięći pochrzczeni [...]. BotŁęczRel IV 197.
  • DZięgiel swoyski czworáki sie v nas znáyduie. Pierwszy ogrodny/ álbo śiany Wielki. Wtory mnieyszy/ polny álbo wodny. Trzeći máły gorny y dźiki. Czwarty nam niepráwie znáiomy/ Láćinnicy Archangelicam, drudzy Angelicam Scandiacam, zowią/ my/ po nászemu/ Gołębimi Pokrzywámi/ álbo korzenim Archángelskim y Archangelica názywamy. SyrZiel 85.
  • LVbsczyk swoyski/ álbo pospolity nász znáiomszy iest wszystkim/ nietylko mieyskim/ ále y wieyskim ludźiom [...]. SyrZiel 239.
  • [...] na potym fakcyą Szwedzką trzymaiącym, także przećiwko innym publiczną spokoyność mięszaiącym, Prawa Kardynalne, Statûs, y Traktat łąmiącym sprawiedliwie podług Bogu, słusznośći, utarczek Stron, wywodow y dowod[...] rzetelnych nie z przeszłych iakichkolwiek Akcyi, bogatego, y ubogiego, Przyiaćiela, y Nieprzyiaćiela, swoyskiego y przychodnia, rożnośći nieprzypuszczaiąc nie z przychylnośći ani nienawiśći [...]. TrakWarsz F.
  • Weś wierzchołkow Centuryi, Kopru włoskiego po gárśći, Rumienku, Ruty, Kopru swoyskiego po gárśći, Czárnuszki puł gárśći, warz w pułgárcu wody do połowy, przecedź, przyday oleyku Rućiánego kwáterkę, Bened laxat. unc. 1. Soli oczkowátey puł łyszki, day ćiepło. CompMed 211.
  • Lubszczyk swoyski źiele. Liebstöckel. livéche. T III 762.
  • Swoyski. 2) unsrig, einheimisch, inländisch [...] 2) le nôtre; de nôtre païs [...] 2) swoy[s]kie sukno; swoyscy rzemieślniczy [...]. T III 2224.
  • U pierwszego pokrzywdza kray nie woyskie wino, Drugi wołasz: wśrzod biedy panuy dobra mino! EysKonc 11.
  • Potrzecié, liczą się i wyłuszczaią nazwiska Imión czyli względów Grammatycznych, pod którémi Imiona uwáżané bywaią, iakoto: Imiona Rzeczowné lub Przymiotné, szczególné lub pospolité, niezłożoné lub złożoné, piérwotné lub pochodné, żywotné lub nieżywotné, swoyskié lub cudzoziémskié, liczbowé, zdrobniałé lub zgrubiałé. KopczUkład 59.
  • Jeźli słowo w słowo Pragniesz myśli przelewać, a swoyską wymową Nie znasz mocy obcego naśladować pióra; I sam siebie nie wsławisz, i skrzywdzisz Autora. DmochSztuka 92.
Ustabilizowane połączenia wyrazowe

  • wyraz swojski:
    • Iaki iest iloczas w Polszczyznie w wyrazach swoyskich, a iaki w cudzoziemskich? PopisSzk 6.
    • Dziecióm zarówná iest prácá nauczyć się iakiégokolwiek wyrazu swoyskiégo czy cudzoziémskiégo: ale zrozumiénié i spamiętanié bliżéy się łączy z oyczystémi, niż z obcémi słowami. KopczUkład 26.
3. »należący do kogoś, czyjś, swój«
  • NA wszystko moy synek wierz mi że się zgodźi/ Mniemasz áby prostak żeby ćiułka chodźi. O sluchay Paniątko/ mać on swoyskie sztuki/ Dałćiem go też był raz ná szkolne náuki. Aliśći przez pośnik náwyknął wszystkiego/ Mátká sie zdumiewa kiedy słucha iego. PaxUlis G2.
  • Nie bywáli bárzo potężni w piechotę swoyską/ obawiáiąc się tumultu y wzburzenia pospolstwá: y ácz Kárzeł VIII. naprzod/ znáiąc potrzebę tákiey militiey/ postánowił pewny porządek ná 5000. pieszych Fráncuzow/ á potym Fránćiszek I. ná 50000. iednák ten rząd zá máłym dozorem/ w niwecz poszedł. BotŁęczRel III 17.
  • Nie dziki to zwierz, więc go w dom przyjmujcie, Lub prosty wyda głos swojski, smakujcie. Gdy grał Orfeusz, byli takie czasy, Przy lutni jego aż skakali lasy, Że moja lutnia nie tak gra przyjemnie, Lubo pójdziecie za nią, dosyć ze mnie. BarŁŻywBar I 465.
  • Swoyski. 1) der meinige, der deinige, der seinige. [...] 1) le mien, le tien,le sien. [...] 1) day mi swoyski (moyski, moy) noż; swoyskiego (swoiego) nie ma mieysca. T III 2224.
  • Niepoprawne zródło .
4. »swojego własnego wyrobu, domowy«
  • Wielkie bowiem występki przećiwko Rzeczypospolitey Krákowskiey dźieią się od niektorych prywatnych osob/ ták w wárzeniu swoyskich piw/ iáko y w szynkowániu przewoźnych/ coby nie miało bydź: gdyż zdrowie obywátelow nie mniey mniej ná piciu dobrym należy/ niżli ná iedzeniu. PedSleszTajem 405.
  • Mięsiwa bydła starego i zwierząt, są trudnieysze do stawienia, ale też lepiey niż młodego wzmacniaiącemi są – Mięsiwa swoyskie smak łagodny maią, i nie tak zapalaiącemi krew są, dzikie kruchsze, i łatwieyszemi do strawienia –. TisPerzPorz 34.
5. »zwyczajny, spowszedniały, z którym się oswojono«
  • Przy hodowli tych szczeniąt ma się często strzylać, ile karmiąc one przy wypuszczeniu z psiarni, w której dziedziniec być duży nienazbyt powinien. Tamże prosiąt, owiec, cieląt i źrebiąt po dwoje być powinno, z racji by się ź nimi obeznawszy, lekce ważyli, za rzecz swojską to mając. RadziwHDiar 5, 202.
  • Zatrzymał się głos. Spoyrzałem po całym zgromadzeniu. Widziałem na wszystkich twarzach zupełną oboiętność. Nie zmarszczył się nawet żaden. Rzecz dla mnie nayokrutnieysza, była dla tych swoyską. Człowiek więcey od zmysłow, więcey od zwyczaiu, niżeli od rozumu zawisły, przyimuie oboiętnie naywiększe zbrodnie, ieżeli iuż z niemi oswoiony; ieżeli do nich iego zmysły przywykłe. StaszicPrzestrogi 41.
Więcej cytatów w Korpusie Barokowym 
Autorzy: KK
Data ostatniej modyfikacji: 11.06.2026