POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BARBETKA drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BARBIRZ
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 27.01.2016
BRZYTWA, BRZYTEW rzecz. ż
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.brzytwa
brzytew
D.brzytwy
B.brzytwę
N.brzytwą
M.brzytwy
D.brzytew
B.brzytwy
Ms.brzytwach
1. »ostry nóż do golenia włosów«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. brzytwa balwierska:
  • – PO tym ty Synu człowieczy/ weźmi sobie noż ostry/ tojest brzytwę bárwierską/ [...]/ á ogol nią głowę swoję. BG Tt Ez 5, 1.
  • – Te, co widzicie, rany po mej brodzie [...] ani z krwawej bitwy Odniosłem, ale od balwierskiej brzytwy. MorszAUtwKuk 15.
troj. brzytwa francuska:
  • – Nie tábaki Hiszpańskiey iako teráz [...] nie Brzytew Francuskich, nie Zegarkow Londyńskich [...] náwozili do Oyczyzny dawni Peregrynanci. ChmielAteny II 2.
troj. kamienna brzytwa:
  • – Chrustus IEZUS dopioro [!] przed kilką dni národzone Niewinniątko/ pod owę się kámienną brzytwę ná krwi swey przelánie poddáie. BujnDroga 289.
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. by po brzytwach || jak po brzytwach: »bardzo ostrożnie, bojaźliwie«
  • – Znacznie mu sie sprzeciwiali y słuchać go nie chcieli [przedstawiciele Moskwy]. Hetman obaczywszy ze zle musiał z niemi iak po brzytwach. MarchŚcibHist 37.
  • Iák po brzytwách/ vide Boiáźliwié/ Ostrożnié. Kn 231.
  • – Czytelniku łáskáwy iáśnie obaczyć możesz, iáko to máteria sadowa o czárách y czárownicách záwikłána iest, y iáko sędzia w niey by po brzytwách ostrożnie má postępowáć. WisCzar 117.
fraz. na brzytwy: »na stracenie, na zmarnowanie«
  • – Łaskáwie Czytelniku/ z temi postąp Rythmy Byś ich niedekretował do látryn ná brzytwy. KochProżnEp 122.
  • – Rychley [...] wozy poydą Morzem Nisz mnie z niewiastą, uyrzysz zyiączgodą, Tak wielką zsobą roznicą się porzem, Zebym wolał w grob, na brzytwy, na noze, Na Smierc zabitą nizli znią na Łoze. PotSyl 22.
  • – Skoro pomrzem [...] A potym zmartwychwstaniem, dzisiejsze tytuły Pojdą kędyś na brzytwy, pojdą na ceduły. PotFraszBrück I 263.
fraz. choć przez brzytwy: »nie zważając na przeszkody, trudności, bez względu na okoliczności«
  • – Antoniani chcąc się mscić w tey dobie Zdradnych towarzystw, poydą choć przez brzytwy. ChrośKon 124.
przys. przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa:
przys.
  • (wariant I):
    Trzebá tám stąpać/ iák po brzytwách. RysProv XV, 9.
  • (wariant II):
    Jak po brzytwách/ po szydłách stąpáć. KnAd 554.
  • (wariant III):
    – Był to żart z Wć moim sercem w konfidencji małżeńskiej; ale widzę teraz, że z żartami jako po brzytwach stąpać trzeba. SobJListy 461.
przys.
  • (wariant I):
    Tonący brzytwy się y deszczek rozpalonych chwyta. KonSRoz 73.
  • (wariant II):
    Tonący brzytwy się chwyta. MikSil 318v.
przys.
  • (wariant I):
    Jednym szydła golą, drugim brzytwy nie chcą. VerdBłażSet 82.
  • (wariant II):
    Iednemu szydłá golą/ á drugiemu brzytwy niechcą. RysProv IV, 7.
  • (wariant III):
    Jédnemu szydłá golą/ drugiemu i brzytwy nié chcą. KnAd 314.
  • (wariant IV):
    Mnie brzytwy niechcą/ komuś szydła golą. KochProżnLir 61.
przen. przenośnie:
  • – Dniá onego ogoli PAN brzytwą nájętą przez te ktorzy są zá rzeką/ to jest (przez Krolá Assyryjskiego) głowę/ y włosy ná nogách: [...]. Y stánie się dniá onego/ że ledwie człowiek żywo krowkę/ albo dwie owce záchowa. BG Tt Iz 7, 20
  • – [Mówi Śmierć] Już to tysiąc lat następuje piąty, Jako dalekie te[go] świata kąty Wszerz i wzdłuż ostrzem nieuchronnej brzytwy Pustoszę. PotZmartKuk I 635
  • – [Mówi Śmierć] Iżem w Turczech była Przez te lata, wielem tam brzytwą pogoliła, Bom tu, w Polszcze, już była wyrobiła kosę. NędzBied 447
2. przen. »przeszkoda, trudność«:
3. zool. »nieokreślona ryba morska, może piła, ryba płaszczka z rodziny piłowatych, mająca do 6 m długości, z piłowatym wydłużeniem szczęki górnej, stanowiącym 1/3 długości całego ciała, opatrzonym po bokach szeregiem mocnych, dużych zębów skórnych, żyjąca w Atlantyku i Morzu Śródziemnym; Pristis antiquorum«:
1 a. 3:
Autor: WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)