POLSKA AKADEMIA NAUK | INSTYTUT JĘZYKA POLSKIEGO
ELEKTRONICZNY SŁOWNIK JĘZYKA POLSKIEGO XVII I XVIII WIEKU
znajdź hasła
wtyczki wyszukiwania dla przeglądarek Firefox i Microsoft Internet Explorer
A B C Ć D E F G H I J K L Ł M N O Ó P R S Ś T U V W X Y Z Ź Ż
sposób prezentacji hasła obszerny zwięzły
poprzednie hasło BAŁUSZYĆ drukuj obszerny drukuj zwięzły następne hasło BAŁWANEK
ARTYKUŁ HASŁOWY W TRAKCIE OPRACOWANIA
Data ostatniej modyfikacji: 19.01.2017
BAŁWAN rzecz. m
Słowniki notują
Formy gramatyczne:
M.bałwan
D.bałwana
bałwanu
C.bałwanowi
B.uż. nżyw.bałwan
uż. żyw.bałwana
N.bałwanem
Ms.bałwanie
M.uż. nosob.bałwany
uż. osob.bałwani
D.bałwanów
C.bałwanom
B.uż. nosob.bałwany
uż. osob.bałwanów
N.bałwanami
bałwany
Ms.bałwanach
bałwaniech
W.bałwany
1. »bóstwo pogańskie; posąg tego bóstwa«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bałwan ryty (sz. zm.):
  • – Y wylewáli krew niewinną/ krew synow swojich/ y corek swojich ktore ofiárowáli báłwanom rytym Chánánejskim. BG Ps 106, 38.
  • – Abyście się snadź nie popsowáli/ y nie cżynili sobie rytego Báłwaná/ albo obrázu wszelkiego podobieństwá/ kształtu mężczyzny álbo niewiásty. BG Pwt 4, 16.
troj. bałwan pogański (sz. zm.):
  • – Poburzył [Chrystus] báłwány Pogáńskie. ŻabSymf C4-b.
  • – Lud żydowski Samson jest, ktory stalne sztaby Kruszył a marne za nos wodziły go baby; Puściwszy zakon Boży dany przez Mojżesza Na pogańskie bałwany śmiele się rozgrzesza. PotFraszBrück II 396.
  • – Przez signa divinorum rozumieią się Bożyszcza, to iest bałwany Pogańskie, ktore oznacżáły zmyślonych Bożkow. DuńKal O.
troj. bałwan słoneczny (sz. zm.):
  • – Y wygubię po gorách Káplice wasze/ á porozwalam słonecżne báłwány wasze. BG Kpł 26, 30.
  • – Abowiem przed oczymá jego pokáżono Ołtarze Báálow/ y báłwany słonecżne/ ktore były wzgorę ná nich/ podciął [Jozjasz]. BG 2Krn 34, 4.
troj. bałwan niemy:
troj. bałwan czartowski:
troj. bałwan gajowy:
troj. bałwan lity:
troj. bałwan rżnięty:
troj. kościół bałwanów:
fraz. związki frazeologiczne:
fraz. jak bałwan: »na podobieństwo posągu bożka«
fraz. chodzić za bałwany (sz. zm.): »skłaniać się ku bałwochwalstwu, oddawać się bałwochwalstwu, praktykować bałwochwalstwo«
  • – Sądy moje odrzucili/ á w ustáwách mojich nie chodzili/ y Sábbáty moje pogwałcili [Izraelici]/ á/ że serce jch plugáwymi báłwany chodzi. BG Ez 20, 16.
  • – Abowiem się dopuścił [Achab] rzecży bárzo obrzydłych/ chodząc báłwany/ według wszystkiego/ jáko czynili Ammorejcżycy/ ktore wygnał PAN przed oblicżem Synow Jzráelskich. BG 1Krl 21, 26.
przen. przenośnie:
  • – Szkárádny báłwan wász iest Schizmá/ ábo Odszczepieństwo. BirkRus B2
  • – Rzeczecie: to nowiná/ ieszczechmy tego nie słyszeli/ áby káżdy grzech báłwochwálstwem zwano? Y mowicie ták: toście snadź nie czytáli Páwłá ś. ktory obżárstwo y łákomstwo bałwanámi zowie. BirkRus B2
  • – Niechay cię skruszy Pan Iezus Chrystus Syn Bogá żywego. Záraz on báłwan z lekká iáko wosk od ogniá rospuszczony spłynął. Ták máią Kátholicy Polscy mowić/ ilekroć ná to báłwánisko szkárádne poyźrzą/ ktore konfederácyą názwáli. BirkRus D2-D2v
  • – Nie ludzi to sobie, ale jakieś bałwany fortunie wystawujemy. LubSArtDąb II, 200
  • – Zaprawdę niegodny szczęściem ozdobiony, choćby się najwyżej przez ręce czyje wyniósł, nie może być inaczej nazwany, tylko niemym bałwanem. LubSArtDąb II, 200
  • – Germanikus [...] wojsku sławę, a sobie chwałę zostawił, jakoby chciał rzec: “Niech tą obłudną fortuny córką, bałwanem jednym swej próżności popisuje się światu lekkomyślne pospólstwo”. LubSArtDąb VII, 512
  • – Ná wyráżenie wszelkich mizeryi, Prożności y przykrości Báłwánu, Dosyć iest wymowić, Człowiek. LubSŁapAdw 6
  • – Będzie czásem mądry, ale niewymowny [...] w poniżeniu iest i pośmiewisku [...] to táka náuká będzie zá báłwáná miána Zdobędzie się niechęć prędko ná tytuł náuce: Báłwan to, wszystko mu się kłániáć, dygáć potrzebá, áni chodź do niego bez ukłonu, báłwan to. MłodzKaz IV, 507
  • – Krzywdę czynisz złotu y srebru/ gdy z nich báłwaná robisz/ ktoregoby twoie łákomstwo chwaliło. BirkNiedz 100
  • – Jam swych wymysłów bałwanom ofiary Oddawał, niosąc namiętności w dary. Brzuch był mój bogiem i tak bogów wiele Miałem, jako mam zmysłów w własnym ciele. MorszAUtwKuk 222
2. »według wyznawców danej religii: to, co jest przedmiotem kultu w innej religii lub wyznaniu; niekiedy ekspr.«:
3. »figura podobna do postaci ludzkiej lub sylwetki zwierzęcej, kukła«:
4. myśl. »wypchany cietrzew, umieszczany na drzewie w celu zwabienia cietrzewi na strzał«:
5. przen. »głupiec«:
6. »bryła znacznej wielkości, duży kawał czego, soli, lodu, kamienia; także jako miara objętości«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bałwan soli || bałwan solny:
  • – Báłwan soli/ Gleba salis [...] Figmentum salis [...] Słup solny. Kn 13.
  • – Iákim sposobem srogie kámięnie y báłwany soli, nie tylko z mieyscá ná mieysce bliskie przestáwiáią; ále y ná wozy po legárách przemyślni Furmáni sámowtor zwykli wprowadzáć. SolArch 18.
  • – Są [w kopalni soli] okná albo szyby [...] dla ciągnienia do gory kołowrotem bałwanow solnych, ktore tam wycinaią gornicy. ChmielAteny I II, 331.
  • – Xiąże Rádziwił Peregrynánt [...] Zony Lotowey w Bałwán soli zámienioney, y Jabłek Sodomskich popioł w sobie máiących nie oglądał. ChmielAteny I II, 522.
troj. bałwan wiślny (sz. zm.):
  • – Magnitudo et differentia bancorum […] Czwarty bałwan, także wiślny, dokoła miar 4½, waży cetnarów 43 plus minus. InsGór 13.
  • Magnitudo et differentia bancorum [...] Trzeci bałwan wiślny, miar 1½ [prawdopodobnie powinno być: 4¼] in cinctum mający, waży cetnarów 36 plus minus. InsGór 13.
  • – A gdzie by potrzeba była pomocy dodać, tedy do wiślnego bałwana, którego by było w głowie dokoła łokci półpięta, pp. urzędnicy dolni powinni dodać chłopa jednego do pary. InsGór 35.
troj. bałwan składowy:
troj. [Bałwan] góralski:
troj. [Bałwan] kryskowy:
troj. [Bałwan] miechowski:
troj. [Bałwan] oświęcimski:
troj. bałwan partyczy:
troj. szybikowy bałwan:
7. »ogromna, spieniona fala morska, wał wody; poruszająca się masa, zwał czego«:
troj. ustabilizowane połączenia wyrazowe:
troj. bałwany morskie:
przen. przenośnie:
  • – Ták Kościoł stoi/ iákoby skáłá ná głębokich korzeniach wbita; ktorego wierzchow wáły Heretyckie áni tykáią/ w niziny tylo biią/ [...] Z tymże to błotem każecie się nam brácić Pánowie Konfederaci/ z tymi báłwanámi morskimi/ z tymi smrodliwemi káłużámi/ w ktorych wody zdrowey nie mász/ á żab pełno? BirkRus E4
Związki wyrazowe nieprzyporządkowane do znaczeń
#
Autorzy: DL, MBM, WM
wyświetl dyskusję na temat hasła (0 wiadomości)